सामग्री पर जाएँ

भगवद् गीता 11.38

अर्जुन प्रभु को आदिदेव, ज्ञाता और ज्ञेय, तथा परम धाम कहते हैं जिनसे विश्व व्याप्त है।

त्वमादिदेवः पुरुषः पुराण
स्त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम्।
वेत्तासि वेद्यं च परं च धाम
त्वया ततं विश्वमनन्तरूप॥

tvamādidevaḥ puruṣaḥ purāṇa
stvamasya viśvasya paraṃ nidhānam
vettāsi vedyaṃ ca paraṃ ca dhāma
tvayā tataṃ viśvamanantarūpa

अनुवाद

"You are the first god, the ancient person, the supreme resting place of this universe. You are the knower and what is to be known, and the highest abode. By you the universe is pervaded, O Lord of endless forms."

हिंदी

"आप आदिदेव हैं, पुरातन पुरुष हैं, इस विश्व के परम आधार हैं। आप जानने वाले भी हैं और जानने योग्य भी, और परम धाम भी। हे अनंतरूप, आपसे ही यह विश्व व्याप्त है।"

शब्दार्थ

त्वम्
tvam
आप
आदिदेवः
ādidevaḥ
आदिदेव
पुरुषः
puruṣaḥ
पुरुष
पुराणः
purāṇaḥ
पुरातन
त्वम्
tvam
आप
अस्य
asya
इस
विश्वस्य
viśvasya
विश्व के
परम्
param
परम
निधानम्
nidhānam
आश्रय
वेत्ता
vettā
जानने वाले
असि
asi
हैं
वेद्यम्
vedyam
जानने योग्य
च
ca
और
परम्
param
सर्वोच्च
च
ca
और
धाम
dhāma
धाम
त्वया
tvayā
आपसे
ततम्
tatam
व्याप्त
विश्वम्
viśvam
विश्व
अनन्तरूप
anantarūpa
हे अनन्तरूप

व्याख्या

अर्जुन अब प्रभु को ज्ञाता और ज्ञेय दोनों के रूप में, और उस आधार के रूप में नाम देते हैं जिसमें विश्व टिका है। टीकाकार कहते हैं कि जगत उनसे बाहर नहीं, उनमें फैला हुआ है। यही व्याप्ति का भाव 11.39 के महान नमस्कार में आगे चलता है।

Characters in this verse