भगवद् गीता 11.38
अर्जुन प्रभु को आदिदेव, ज्ञाता और ज्ञेय, तथा परम धाम कहते हैं जिनसे विश्व व्याप्त है।
त्वमादिदेवः पुरुषः पुराण
स्त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम्।
वेत्तासि वेद्यं च परं च धाम
त्वया ततं विश्वमनन्तरूप॥
tvamādidevaḥ puruṣaḥ purāṇa
stvamasya viśvasya paraṃ nidhānam
vettāsi vedyaṃ ca paraṃ ca dhāma
tvayā tataṃ viśvamanantarūpa
अनुवाद
"You are the first god, the ancient person, the supreme resting place of this universe. You are the knower and what is to be known, and the highest abode. By you the universe is pervaded, O Lord of endless forms."
हिंदी
"आप आदिदेव हैं, पुरातन पुरुष हैं, इस विश्व के परम आधार हैं। आप जानने वाले भी हैं और जानने योग्य भी, और परम धाम भी। हे अनंतरूप, आपसे ही यह विश्व व्याप्त है।"
शब्दार्थ
- त्वम्
- tvam
- आप
- आदिदेवः
- ādidevaḥ
- आदिदेव
- पुरुषः
- puruṣaḥ
- पुरुष
- पुराणः
- purāṇaḥ
- पुरातन
- त्वम्
- tvam
- आप
- अस्य
- asya
- इस
- विश्वस्य
- viśvasya
- विश्व के
- परम्
- param
- परम
- निधानम्
- nidhānam
- आश्रय
- वेत्ता
- vettā
- जानने वाले
- असि
- asi
- हैं
- वेद्यम्
- vedyam
- जानने योग्य
- च
- ca
- और
- परम्
- param
- सर्वोच्च
- च
- ca
- और
- धाम
- dhāma
- धाम
- त्वया
- tvayā
- आपसे
- ततम्
- tatam
- व्याप्त
- विश्वम्
- viśvam
- विश्व
- अनन्तरूप
- anantarūpa
- हे अनन्तरूप
व्याख्या
अर्जुन अब प्रभु को ज्ञाता और ज्ञेय दोनों के रूप में, और उस आधार के रूप में नाम देते हैं जिसमें विश्व टिका है। टीकाकार कहते हैं कि जगत उनसे बाहर नहीं, उनमें फैला हुआ है। यही व्याप्ति का भाव 11.39 के महान नमस्कार में आगे चलता है।

