सामग्री पर जाएँ

भगवद् गीता 10.33

कृष्ण अकार, द्वन्द्व समास, अक्षय काल और सब ओर मुख वाले धाता को अपनी विभूतियाँ बताते हैं।

अक्षराणामकारोऽस्मि द्वन्द्वः सामासिकस्य च।
अहमेवाक्षयः कालो धाताऽहं विश्वतोमुखः॥

akṣarāṇāmakāro'smi dvandvaḥ sāmāsikasya ca
ahamevākṣayaḥ kālo dhātā'haṃ viśvatomukhaḥ

अनुवाद

Among letters I am the letter A, among compounds I am the dvandva, I am imperishable Time, and I am the Sustainer whose face is turned in every direction.

हिंदी

अक्षरों में मैं अकार हूँ, समासों में द्वन्द्व हूँ, मैं ही अक्षय काल हूँ और सब ओर मुख वाला धाता (धारण करने वाला) भी मैं ही हूँ।

शब्दार्थ

अक्षराणाम्
akṣarāṇām
अक्षरों में
अकारः
akāraḥ
अकार
अस्मि
asmi
हूँ
द्वन्द्वः
dvandvaḥ
द्वंद्व समास
सामासिकस्य
sāmāsikasya
समासों में
च
ca
और
अहम्
aham
मैं
एव
eva
ही
अक्षयः
akṣayaḥ
अविनाशी
कालः
kālaḥ
काल
धाता
dhātā
धारण-पोषण करने वाला
अहम्
aham
मैं
विश्वतोमुखः
viśvatomukhaḥ
सब ओर मुख वाला

व्याख्या

अ पहला अक्षर है और वह ध्वनि जिससे वाणी आरंभ होती है। द्वन्द्व समास में दोनों पद समान महत्व के रहते हैं। अक्षय काल वह काल है जो सब परिवर्तनों के पीछे की सनातन शक्ति है, और सब ओर मुख वाले धाता वह हैं जिनसे कुछ छिपा नहीं। यह श्लोक 10.32 के बाद और 10.34 से पहले आता है।