रामायण: यात्रा मानचित्र

निर्वृत्ते तु क्रतौ तस्मिन्हयमेधे महात्मनः । प्रतिगृह्य सुरा भागान्प्रतिजग्मुर्यथागतम् ॥

उन महात्मा का अश्वमेध यज्ञ पूर्ण होने पर देवता अपने भाग लेकर जैसे आए थे वैसे लौट गए।

अथ तौ देशकालज्ञौ राजापुत्रावरिन्दमौ । देशे काले च वाक्यज्ञावब्रूतां कौशिकं वचः ॥

तब देश और काल को जानने वाले, उचित समय पर उचित बात कहने में कुशल, शत्रुदमन दोनों राजकुमारों ने कौशिक से कहा:

जनकस्य वचश्श्रुत्वा विश्वामित्रो महामुनिः । धनुर्दर्शय रामाय इति होवाच पार्थिवम् ॥

जनक के वचन सुनकर महामुनि विश्वामित्र ने राजा से कहा: राम को धनुष दिखाइए।

तदप्रियममित्रघ्नो वचनं मरणोपमम् । श्रुत्वा न विव्यथे रामः कैकेयीं चेदमब्रवीत् ॥

मृत्यु जैसे वे अप्रिय वचन सुनकर शत्रुनाशक राम व्यथित नहीं हुए, और कैकेयी से बोले:

प्रभातायां तु शर्वर्यां पृथुवक्षा महायशाः । उवाच रामः सौमित्रिं लक्ष्मणं शुभलक्षणम् ॥

prabhātāyāṃ tu śarvaryāṃ pṛthuvakṣā mahāyaśāḥ | uvāca rāmaḥ saumitriṃ lakṣmaṇaṃ śubhalakṣaṇam ||

ते तु तस्मिन्महावृक्षे उषित्वा रजनीं शिवाम् । विमलेऽभ्युदिते सूर्ये तस्माद्देशात्प्रतस्थिरे ॥

te tu tasminmahāvṛkṣe uṣitvā rajanīṃ śivām | vimale'bhyudite sūrye tasmāddeśātpratasthire ||

तमप्रतिमतेजोभ्यां भ्रातृभ्यां रोमहर्षणम् । विस्मिताः स‌ङ्गमं प्रेक्ष्य समवेता महर्षयः ॥

tamapratimatejobhyāṃ bhrātṛbhyāṃ romaharṣaṇam | vismitāḥ sa‌ṅgamaṃ prekṣya samavetā maharṣayaḥ ||

ततो निक्षिप्य मातृ़ स्स अयोध्यायां दृढ व्रतः । भरत श्शोकसन्तप्तो गुरूनिदमथाब्रवीत् ॥

tato nikṣipya mātṛ़ ssa ayodhyāyāṃ dṛḍha vrataḥ | bharata śśokasantapto gurūnidamathābravīt ||

प्रविश्य तु महारण्यं दण्डकारण्यमात्मवान् । ददर्श रामो दुर्धर्षस्तापसाश्रममण्डलम् ॥

praviśya tu mahāraṇyaṃ daṇḍakāraṇyamātmavān | dadarśa rāmo durdharṣastāpasāśramamaṇḍalam ||

सप्रविश्याऽश्रमपदं लक्ष्मणो राघवानुजः । अगस्त्यशिष्यमासाद्य वाक्यमेतदुवाच ह ॥

sapraviśyā'śramapadaṃ lakṣmaṇo rāghavānujaḥ | agastyaśiṣyamāsādya vākyametaduvāca ha ||

ततश्शूर्पणखां रामः कामपाशावपाशिताम् । स्वच्छया श्लक्ष्णया वाचा स्मितपूर्वमथाब्रवीत् ॥

tataśśūrpaṇakhāṃ rāmaḥ kāmapāśāvapāśitām | svacchayā ślakṣṇayā vācā smitapūrvamathābravīt ||

सीताया वचनं श्रुत्वा दशग्रीवः प्रतापवाम् । हस्ते हस्तं समाहत्य चकार सुमहद्वपुः ॥

sītāyā vacanaṃ śrutvā daśagrīvaḥ pratāpavām | haste hastaṃ samāhatya cakāra sumahadvapuḥ ||

रामस्सम्प्रेक्ष्य तं गृध्रं भुवि रौद्रेण पातितम् । सौमित्रिं मित्रसम्पन्नमिदं वचनमब्रवीत् ॥

rāmassamprekṣya taṃ gṛdhraṃ bhuvi raudreṇa pātitam | saumitriṃ mitrasampannamidaṃ vacanamabravīt ||

तौ कबन्धेन तं मार्गं पम्पाया दर्शितं वने । प्रतस्थतुर्दिशं गृह्य प्रतीचीं नृवरात्मजौ ॥

tau kabandhena taṃ mārgaṃ pampāyā darśitaṃ vane | pratasthaturdiśaṃ gṛhya pratīcīṃ nṛvarātmajau ||

ऋश्यमूकात्तु हनुमान्गत्वा तु मलयं गिरिम् । आचचक्षे तदा वीरौ कपिराजाय राघवौ ॥

ṛśyamūkāttu hanumāngatvā tu malayaṃ girim | ācacakṣe tadā vīrau kapirājāya rāghavau ||

तामेवं ब्रुवतीं तारां ताराधिपनिभाननाम् । वाली निर्भर्त्सयामास वचनं चेदमब्रवीत् ॥

tāmevaṃ bruvatīṃ tārāṃ tārādhipanibhānanām | vālī nirbhartsayāmāsa vacanaṃ cedamabravīt ||

ततो रावणनीतायाः सीतायाः शत्रुकर्शनः । इयेष पदमन्वेष्टुं चारणाचरिते पथि ॥

tato rāvaṇanītāyāḥ sītāyāḥ śatrukarśanaḥ | iyeṣa padamanveṣṭuṃ cāraṇācarite pathi ||

स सागरमनादृष्यमतिक्रम्य महाबलः । त्रिकूटशिखरे लङ्कां स्थितां स्वस्थो ददर्श ह ॥

sa sāgaramanādṛṣyamatikramya mahābalaḥ | trikūṭaśikhare laṅkāṃ sthitāṃ svastho dadarśa ha ||

भूय एव महातेजा हनूमान्पवनात्मजः । अब्रवीत्प्रश्रितं वाक्यं सीताप्रत्ययकारणात् ॥

bhūya eva mahātejā hanūmānpavanātmajaḥ | abravītpraśritaṃ vākyaṃ sītāpratyayakāraṇāt ||

वीक्षमाणस्ततो लङ्कां कपिः कृतमनोरथः । वर्धमानसमुत्साहः कार्यशेषमचिन्तयत् ॥

vīkṣamāṇastato laṅkāṃ kapiḥ kṛtamanorathaḥ | vardhamānasamutsāhaḥ kāryaśeṣamacintayat ||

राघवेणाभयेदत्तेसन्नतोरावणानुजः । विभीषणोमहाप्राज्ञोभूमिंसमवलोकयन् ॥

rāghaveṇābhayedattesannatorāvaṇānujaḥ | vibhīṣaṇomahāprājñobhūmiṃsamavalokayan ||

अथोवाचरघुश्रेष्टस्सागरंदारुणंवचः । अद्यत्वांशोषयिष्यामिसपाताळंमहार्णवः ॥

athovācaraghuśreṣṭassāgaraṃdāruṇaṃvacaḥ | adyatvāṃśoṣayiṣyāmisapātāḷaṃmahārṇavaḥ ||

अथसंस्मारयामासमातलिराघवंतदा । अजानन्निवकिंवीरत्वमेनमनुवर्तसे ॥

athasaṃsmārayāmāsamātalirāghavaṃtadā | ajānannivakiṃvīratvamenamanuvartase ||

एवमुक्तातुवैदेहिपरुषंरोमहर्षणम् । राघवेणसरोषेणश्रुत्वाप्रव्यथिताऽभवत् ॥

evamuktātuvaidehiparuṣaṃromaharṣaṇam | rāghaveṇasaroṣeṇaśrutvāpravyathitā'bhavat ||

शिरस्यञ्जलिमाधायकैकेय्यानन्दवर्धनः । बभाषेभरतोज्येष्ठंरामंसत्यपराक्रमम् ॥

śirasyañjalimādhāyakaikeyyānandavardhanaḥ | babhāṣebharatojyeṣṭhaṃrāmaṃsatyaparākramam ||

सीतां तु रुदतीं दृष्ट्वा ते तत्र मुनिदारकाः । प्राद्रवन्यत्र भगवानास्ते वाल्मीकिरुग्रधीः ॥

sītāṃ tu rudatīṃ dṛṣṭvā te tatra munidārakāḥ | prādravanyatra bhagavānāste vālmīkirugradhīḥ ||

वाल्मीकिनैवमुक्तस्तु राघवः प्रत्यभाषत । प्राञ्जलिर्जगतो मध्ये दृष्ट्वा तां वरवर्णिनीम् ॥

vālmīkinaivamuktastu rāghavaḥ pratyabhāṣata | prāñjalirjagato madhye dṛṣṭvā tāṃ varavarṇinīm ||