अग्रतः प्रययौ रामस्सीता मध्ये सुमध्यमा । पृष्ठतस्तु धनुष्पाणिर्लक्ष्मणोऽनुजगाम ह ॥
agrataḥ prayayau rāmassītā madhye sumadhyamā | pṛṣṭhatastu dhanuṣpāṇirlakṣmaṇo'nujagāma ha ||
हिंदी अर्थ राम आगे चले, सुंदर कटि वाली सीता बीच में, और धनुषधारी लक्ष्मण पीछे-पीछे चले।
English meaning Rama went ahead, slender-waisted Sita in the middle, and Lakshmana followed behind, bow in hand.
तौ पश्यमानौ विविधान् शैलप्रस्थान्वनानि च । नदीश्च विविधा रम्या जग्मतुस्सीतया सह ॥
tau paśyamānau vividhān śailaprasthānvanāni ca | nadīśca vividhā ramyā jagmatussītayā saha ||
हिंदी अर्थ सीता के साथ वे दोनों अनेक पर्वत-शिखरों, वनों और तरह-तरह की सुंदर नदियों को देखते हुए चले।
English meaning With Sita, the two went on, seeing many mountain slopes, forests and lovely rivers of many kinds.
सारसांश्चक्रवाकांश्च नदीपुलिनचारिणः । सरांसि च सपद्मानि युक्तानि जलजैः खगैः ॥
sārasāṃścakravākāṃśca nadīpulinacāriṇaḥ | sarāṃsi ca sapadmāni yuktāni jalajaiḥ khagaiḥ ||
हिंदी अर्थ उन्होंने नदी के किनारों पर घूमते सारस और चकवे, तथा कमलों और जलपक्षियों से भरे सरोवर देखे;
English meaning They saw cranes and chakravakas moving on the riverbanks, and lakes full of lotuses and water birds;
यूथबद्धांश्च पृषतान्मदोन्मत्तान् विषाणिनः । महिषांश्च वराहांश्च नागांश्च द्रुमवैरिणः ॥
yūthabaddhāṃśca pṛṣatānmadonmattān viṣāṇinaḥ | mahiṣāṃśca varāhāṃśca nāgāṃśca drumavairiṇaḥ ||
हिंदी अर्थ चितकबरे हिरणों के झुंड, मदमस्त दाँतों वाले हाथी, भैंसे, सूअर और वृक्षों को उखाड़ने वाले गज।
English meaning herds of spotted deer, tusked elephants in rut, buffaloes, boars and elephants that tear down trees.
ते गत्वा दूरमध्वानं लम्बमाने दिवाकरे । ददृशुस्सहिता रम्यं तटाकं योजनायतम् । पद्मपुष्करसम्बाधं गजयूथैरलङ्कृतम् । सारसैर्हंसकादम्बैस्सङ्कुलं जलचारिभिः ॥
te gatvā dūramadhvānaṃ lambamāne divākare | dadṛśussahitā ramyaṃ taṭākaṃ yojanāyatam | padmapuṣkarasambādhaṃ gajayūthairalaṅkṛtam | sārasairhaṃsakādambaissaṅkulaṃ jalacāribhiḥ ||
हिंदी अर्थ लंबा रास्ता तय करके, जब सूर्य ढलने लगा, तब उन्होंने एक साथ एक योजन लंबा सुंदर सरोवर देखा, जो कमलों से भरा, हाथियों के झुंडों से शोभित और सारस, हंस, कादंब तथा अन्य जलपक्षियों से भरा था।
English meaning Having travelled a long way, as the sun hung low, they together saw a lovely lake a yojana long, crowded with lotuses, adorned with herds of elephants and thronged with cranes, swans, kadamba geese and other water birds.
प्रसन्नसलिले रम्ये तस्मिन्सरसि शुश्रुवे । गीतवादित्रनिर्घोषो न तु कश्चन दृश्यते ॥
prasannasalile ramye tasminsarasi śuśruve | gītavāditranirghoṣo na tu kaścana dṛśyate ||
हिंदी अर्थ निर्मल जल वाले उस सुंदर सरोवर से गीत और वाद्यों का स्वर सुनाई दे रहा था, पर कोई दिखाई नहीं दे रहा था।
English meaning From that lovely lake of clear water the sound of singing and music was heard, yet no one could be seen.
ततः कौतूहलाद्रामो लक्ष्मणश्च महाबलः । मुनिं धर्मभृतं नाम प्रष्टुं समुपचक्रमे ॥
tataḥ kautūhalādrāmo lakṣmaṇaśca mahābalaḥ | muniṃ dharmabhṛtaṃ nāma praṣṭuṃ samupacakrame ||
हिंदी अर्थ कौतूहलवश राम और महाबली लक्ष्मण धर्मभृत नामक मुनि से पूछने लगे।
English meaning Out of curiosity, Rama and mighty Lakshmana began to question a sage named Dharmabhrit.
इदमत्यद्भुतं श्रुत्वा सर्वेषां नो महामुने । कौतूहलं महज्जातं किमिदं साधु कथ्यताम् । वक्तव्यं यदि चेदविप्र नातिगुह्यमपि प्रभो ॥
idamatyadbhutaṃ śrutvā sarveṣāṃ no mahāmune | kautūhalaṃ mahajjātaṃ kimidaṃ sādhu kathyatām | vaktavyaṃ yadi cedavipra nātiguhyamapi prabho ||
हिंदी अर्थ 'महामुने, यह अद्भुत ध्वनि सुनकर हम सबको बड़ा कौतूहल हुआ है। यदि यह अत्यंत गुप्त न हो, तो हे ब्राह्मण, कृपया बताइए कि यह क्या है।'
English meaning 'Great sage, hearing this great wonder, all of us have become very curious. Please tell us what it is, brahmin, if it is not too secret to tell.'
तेनैवमुक्तो धर्मात्मा राघवेण मुनिस्तदा । प्रभवं सरसः कृत्स्नमाख्यातुमुपचक्रमे ॥
tenaivamukto dharmātmā rāghaveṇa munistadā | prabhavaṃ sarasaḥ kṛtsnamākhyātumupacakrame ||
हिंदी अर्थ राघव के ऐसा कहने पर धर्मात्मा मुनि सरोवर की संपूर्ण उत्पत्ति कहने लगे।
English meaning Addressed thus by Raghava, the righteous sage began to tell the whole origin of the lake.
इदं पञ्चाप्सरो नाम तटाकं सार्वकालिकम् । निर्मितं तपसा राम मुनिना माण्डकर्णिना ॥
idaṃ pañcāpsaro nāma taṭākaṃ sārvakālikam | nirmitaṃ tapasā rāma muninā māṇḍakarṇinā ||
हिंदी अर्थ 'राम, पंचाप्सर नामक यह सदा भरा रहने वाला सरोवर मांडकर्णि मुनि ने तप से बनाया था।'
English meaning 'Rama, this ever-full lake called Panchapsara was created through austerity by the sage Mandakarni.'
स हि तेपे तपस्तीव्रं माण्डकर्णिर्महामुनिः । दशवर्षसहस्राणि वायुभक्षो जलाश्रयः ॥
sa hi tepe tapastīvraṃ māṇḍakarṇirmahāmuniḥ | daśavarṣasahasrāṇi vāyubhakṣo jalāśrayaḥ ||
हिंदी अर्थ 'उन महामुनि मांडकर्णि ने दस हज़ार वर्ष तक वायु पर जीकर और जल में रहकर कठोर तप किया।'
English meaning 'That great sage Mandakarni performed fierce austerity for ten thousand years, living on air and dwelling in water.'
ततः प्रव्यथितास्सर्वे देवास्साग्निपुरोगमाः । अब्रुवन् वचनं सर्वे परस्परसमागताः ॥
tataḥ pravyathitāssarve devāssāgnipurogamāḥ | abruvan vacanaṃ sarve parasparasamāgatāḥ ||
हिंदी अर्थ 'तब अग्नि आदि सब देवता व्याकुल हो गए और आपस में मिलकर कहने लगे:'
English meaning 'Then all the gods, led by Agni, grew alarmed, and gathering together they said to one another:'
अस्माकं कस्यचित् स्थानमेष प्रार्थयते मुनिः । इति संविग्नमनसस्सर्वे ते त्रिदिवौकसः ॥
asmākaṃ kasyacit sthānameṣa prārthayate muniḥ | iti saṃvignamanasassarve te tridivaukasaḥ ||
हिंदी अर्थ '"यह मुनि हममें से किसी का स्थान चाहता है।" इस प्रकार सब स्वर्गवासी मन में उद्विग्न हो गए।'
English meaning '"This sage seeks the place of one of us." So all the dwellers of heaven were anxious at heart.'
तत्र कर्तुं तपोविघ्नं देवैस्सर्वैर्नियोजिताः । प्रधानाप्सरसः पञ्च विद्युच्चलितवर्चसः ॥
tatra kartuṃ tapovighnaṃ devaissarvairniyojitāḥ | pradhānāpsarasaḥ pañca vidyuccalitavarcasaḥ ||
हिंदी अर्थ 'उनके तप में विघ्न डालने के लिए सब देवताओं ने चमकती बिजली जैसी कांति वाली पाँच प्रमुख अप्सराएँ भेजीं।'
English meaning 'To obstruct his austerity, all the gods sent five chief apsaras, shining like flashing lightning.'
अप्सरोभिस्ततस्ताभिर्मुनिर्दृष्टपरावरः । नीतो मदनवश्यत्वं सुराणां कार्यसिद्धये ॥
apsarobhistatastābhirmunirdṛṣṭaparāvaraḥ | nīto madanavaśyatvaṃ surāṇāṃ kāryasiddhaye ||
हिंदी अर्थ 'देवताओं का कार्य सिद्ध करने के लिए उन अप्सराओं ने ऊँच-नीच के ज्ञाता उस मुनि को काम के वश में कर लिया।'
English meaning 'By those apsaras the sage, who knew the highest and the lowest, was brought under the power of love, to accomplish the gods' purpose.'
ताश्चैवाप्सरसः पञ्च मुनेः पत्नीत्वमागताः । तटाके निर्मितं तासामस्मिन्नन्तर्हितं गृहम् ॥
tāścaivāpsarasaḥ pañca muneḥ patnītvamāgatāḥ | taṭāke nirmitaṃ tāsāmasminnantarhitaṃ gṛham ||
हिंदी अर्थ 'वे पाँच अप्सराएँ मुनि की पत्नियाँ बन गईं, और इस सरोवर में उनके लिए एक गुप्त भवन बनाया गया।'
English meaning 'Those five apsaras became the sage's wives, and in this lake a hidden house was built for them.'
तथैवाप्सरसः पञ्च निवसन्त्यो यथासुखम् । रमयन्ति तपोयोगान्मुनिं यौवनमास्थितम् ॥
tathaivāpsarasaḥ pañca nivasantyo yathāsukham | ramayanti tapoyogānmuniṃ yauvanamāsthitam ||
हिंदी अर्थ 'वहाँ सुख से रहती हुई वे पाँच अप्सराएँ उस मुनि को आनंद देती हैं, जिन्होंने तपोबल से फिर यौवन पा लिया है।'
English meaning 'Living there happily, the five apsaras delight the sage, who through the power of his austerity has regained youth.'
तासां सङ्क्रीडमानानामेष वादित्रनिस्स्वनः । श्रूयते भूषणोन्मिश्रो गीतशब्दो मनोहरः ॥
tāsāṃ saṅkrīḍamānānāmeṣa vāditranissvanaḥ | śrūyate bhūṣaṇonmiśro gītaśabdo manoharaḥ ||
हिंदी अर्थ 'उनके क्रीड़ा करते समय वाद्यों का यह स्वर और आभूषणों की झंकार से मिला मनोहर गीत सुनाई देता है।'
English meaning 'As they play, this sound of music is heard, the charming sound of song mingled with the tinkle of ornaments.'
आश्चर्यमिति तस्यैतद्वचनं भावितात्मनः । राघवः प्रतिजग्राह सह भ्रात्रा महायशाः ॥
āścaryamiti tasyaitadvacanaṃ bhāvitātmanaḥ | rāghavaḥ pratijagrāha saha bhrātrā mahāyaśāḥ ||
हिंदी अर्थ महायशस्वी राघव ने भाई के साथ उस आत्मज्ञानी मुनि के वचनों को 'कैसा आश्चर्य!' कहकर स्वीकार किया।
English meaning The illustrious Raghava and his brother received these words of the self-realised sage, saying, 'How wonderful!'
एवं कथयमानस्य ददर्शाश्रममण्डलम् । कुशचीरपरिक्षिप्तं ब्राह्म्या लक्ष्म्या समावृतम् ॥
evaṃ kathayamānasya dadarśāśramamaṇḍalam | kuśacīraparikṣiptaṃ brāhmyā lakṣmyā samāvṛtam ||
हिंदी अर्थ ऐसी बातें करते हुए राम ने कुश और चीर से भरा, ब्रह्मतेज से युक्त एक आश्रममंडल देखा।
English meaning As he was speaking, Rama saw a circle of hermitages strewn with kusha grass and bark, full of the splendour of the holy life.
प्रविश्य सह वैदेह्या लक्ष्मणेन च राघवः । उवास मुनिभिस्सर्वैः पूज्यमानो महायशाः ॥
praviśya saha vaidehyā lakṣmaṇena ca rāghavaḥ | uvāsa munibhissarvaiḥ pūjyamāno mahāyaśāḥ ||
हिंदी अर्थ वैदेही और लक्ष्मण के साथ प्रवेश करके महायशस्वी राघव सब मुनियों से पूजित होकर वहाँ रहे।
English meaning Entering with Vaidehi and Lakshmana, the illustrious Raghava stayed there, honoured by all the sages.
23-24
3.11.23-24
Copy link
तदा तस्मिन्सकाकुत्थ्सः श्रीमत्याश्रममण्डले । उषित्वा तु सुखं तत्र पूज्यमानो महर्षिभिः । जगाम चाश्रमांस्तेषां पर्यायेण तपस्विनाम् । येषामुषितवान् पूर्वं सकाशे स महास्त्रवित् ॥
tadā tasminsakākutthsaḥ śrīmatyāśramamaṇḍale | uṣitvā tu sukhaṃ tatra pūjyamāno maharṣibhiḥ | jagāma cāśramāṃsteṣāṃ paryāyeṇa tapasvinām | yeṣāmuṣitavān pūrvaṃ sakāśe sa mahāstravit ||
हिंदी अर्थ उस शोभायमान आश्रममंडल में महर्षियों से पूजित होकर सुख से रहने के बाद महान अस्त्रविद् काकुत्स्थ क्रम से उन तपस्वियों के आश्रमों में गए जिनके पास वे पहले रह चुके थे।
English meaning Kakutstha, having lived happily in that glorious circle of hermitages, honoured by the great sages, then went in turn to the hermitages of those ascetics with whom the master of great weapons had stayed before.
25-26
3.11.25-26
Copy link
क्वचित्परिदशान्मासानेकं संवत्सरं क्वचित् । क्वचिच्छ चतुरो मासान् पञ्च षट्चापरान्क्वचित् । अपरत्राधिकं मासादप्यर्धमधिकं क्वचित् । त्रीन्मासानष्टमासांश्च राघवो न्यवसत्सुखम् ॥
kvacitparidaśānmāsānekaṃ saṃvatsaraṃ kvacit | kvaciccha caturo māsān pañca ṣaṭcāparānkvacit | aparatrādhikaṃ māsādapyardhamadhikaṃ kvacit | trīnmāsānaṣṭamāsāṃśca rāghavo nyavasatsukham ||
हिंदी अर्थ राघव कहीं दस महीने, कहीं एक वर्ष, कहीं चार महीने, कहीं पाँच या छह महीने, कहीं एक महीने से अधिक, कहीं डेढ़ महीने, और कहीं तीन या आठ महीने सुख से रहे।
English meaning Raghava lived happily in some places for ten months, in others for a year, in some for four months, in others five or six, somewhere for more than a month, elsewhere for a month and a half, and in others for three months or eight.
तथा संवसतस्तस्य मुनीनामाश्रमेषु वै । रमतश्चानुकूल्येन ययुस्संवत्सरा दश ॥
tathā saṃvasatastasya munīnāmāśrameṣu vai | ramataścānukūlyena yayussaṃvatsarā daśa ||
हिंदी अर्थ इस प्रकार मुनियों के आश्रमों में रहते और अनुकूलता से आनंद करते हुए उनके दस वर्ष बीत गए।
English meaning Living thus in the sages' hermitages and enjoying himself agreeably, ten years passed for him.
परिवृत्य च धर्मज्ञो राघवस्सह सीतया । सुतीक्ष्णस्याश्रमं श्रीमान्पुनरेवाजगाम ह ॥
parivṛtya ca dharmajño rāghavassaha sītayā | sutīkṣṇasyāśramaṃ śrīmānpunarevājagāma ha ||
हिंदी अर्थ तब धर्मज्ञ श्रीमान राघव चक्कर लगाकर सीता के साथ फिर सुतीक्ष्ण के आश्रम में लौट आए।
English meaning Then the righteous and glorious Raghava, having made the round, returned with Sita to Sutikshna's hermitage.
स तमाश्रममासाद्य मुनिभिः प्रतिपूजितः । तत्रापि न्यवसद्रामः कञ्चित्कालमरिन्दमः ॥
sa tamāśramamāsādya munibhiḥ pratipūjitaḥ | tatrāpi nyavasadrāmaḥ kañcitkālamarindamaḥ ||
हिंदी अर्थ उस आश्रम में पहुँचकर मुनियों से पूजित होकर शत्रुदमन राम वहाँ भी कुछ समय रहे।
English meaning Reaching that hermitage and honoured by the sages, Rama, tamer of foes, stayed there too for some time.
तदाश्रमस्थो विनयात्कदाचित्तं महामुनिम् । उपासीनस्सकाकुत्स्थस्सुतीक्ष्णमिदमब्रवीत् ॥
tadāśramastho vinayātkadācittaṃ mahāmunim | upāsīnassakākutsthassutīkṣṇamidamabravīt ||
हिंदी अर्थ एक बार उस आश्रम में रहते हुए काकुत्स्थ ने विनम्रता से महामुनि सुतीक्ष्ण के पास बैठकर कहा:
English meaning Once, while staying in that hermitage, Kakutstha humbly sat before the great sage Sutikshna and said:
अस्मिन्नरण्ये भगवानगस्त्यो मुनिसत्तमः । वसतीति मया नित्यं कथाः कथयतां श्रुतम् ॥
asminnaraṇye bhagavānagastyo munisattamaḥ | vasatīti mayā nityaṃ kathāḥ kathayatāṃ śrutam ||
हिंदी अर्थ 'मैंने कथा कहने वालों से सदा सुना है कि मुनिश्रेष्ठ भगवान अगस्त्य इस वन में रहते हैं।'
English meaning 'I have always heard from storytellers that the holy Agastya, best of sages, lives in this forest.'
न तु जानामि तं देशं वनस्यास्य महत्तया । कुत्राश्रमपदं रम्यं महर्षेस्तस्य धीमतः ॥
na tu jānāmi taṃ deśaṃ vanasyāsya mahattayā | kutrāśramapadaṃ ramyaṃ maharṣestasya dhīmataḥ ||
हिंदी अर्थ 'पर वन के विशाल होने के कारण मैं नहीं जानता कि उन बुद्धिमान महर्षि का सुंदर आश्रम कहाँ है।'
English meaning 'But because this forest is so vast, I do not know where the lovely hermitage of that wise great sage is.'
प्रसादात्तत्र भवतस्सानुजस्सह सीतया । अगस्त्यमभिगच्छेयमभिवादयितुं मुनिम् ॥
prasādāttatra bhavatassānujassaha sītayā | agastyamabhigaccheyamabhivādayituṃ munim ||
हिंदी अर्थ 'आपकी कृपा से मैं भाई और सीता के साथ अगस्त्य मुनि को प्रणाम करने जाना चाहता हूँ।'
English meaning 'By your grace, I would go with my brother and Sita to Agastya to pay my respects to the sage.'
मनोरथो महानेष हृदि मे परिवर्तते । यद्यहं तं मुनिवरं शुश्रूषेयमपि स्वयम् ॥
manoratho mahāneṣa hṛdi me parivartate | yadyahaṃ taṃ munivaraṃ śuśrūṣeyamapi svayam ||
हिंदी अर्थ 'मेरे हृदय में यह महान इच्छा है कि मैं स्वयं उन श्रेष्ठ मुनि की सेवा कर सकूँ।'
English meaning 'This great wish turns in my heart: that I might serve that best of sages myself.'
इति रामस्य स मुनिश्श्रुत्वा धर्मात्मनो वचः । सुतीक्ष्णः प्रत्युवाचेदं प्रीतो दशरथात्मजम् ॥
iti rāmasya sa muniśśrutvā dharmātmano vacaḥ | sutīkṣṇaḥ pratyuvācedaṃ prīto daśarathātmajam ||
हिंदी अर्थ धर्मात्मा राम के ये वचन सुनकर मुनि सुतीक्ष्ण ने प्रसन्न होकर दशरथनंदन से कहा:
English meaning Hearing these words of righteous Rama, the sage Sutikshna, pleased, replied to Dasharatha's son:
अहमप्येतदेव त्वां वक्तुकामस्सलक्ष्मणम् । अगस्त्यमभिगच्छेति सीतया सह राघव ॥
ahamapyetadeva tvāṃ vaktukāmassalakṣmaṇam | agastyamabhigaccheti sītayā saha rāghava ||
हिंदी अर्थ 'राघव, मैं भी आपसे और लक्ष्मण से यही कहना चाहता था कि सीता के साथ अगस्त्य के पास जाइए।'
English meaning 'I too wished to tell you and Lakshmana just this: go to Agastya with Sita, Raghava.'
दिष्ट्या त्विदानीमर्थेऽस्मिन् स्वयमेव ब्रवीषि माम् । अहमाख्यामि ते वत्स यत्रागस्त्यो महामुनिः ॥
diṣṭyā tvidānīmarthe'smin svayameva bravīṣi mām | ahamākhyāmi te vatsa yatrāgastyo mahāmuniḥ ||
हिंदी अर्थ 'सौभाग्य से आप स्वयं ही इस विषय में मुझसे कह रहे हैं। वत्स, मैं आपको बताता हूँ कि महामुनि अगस्त्य कहाँ रहते हैं।'
English meaning 'Happily, you speak of it to me yourself now. I will tell you, dear one, where the great sage Agastya lives.'
योजनान्याश्रमात्तात याहि चत्वारि वै ततः । दक्षिणेन महान् श्रीमानगस्त्यभ्रातुराश्रमः ॥
yojanānyāśramāttāta yāhi catvāri vai tataḥ | dakṣiṇena mahān śrīmānagastyabhrāturāśramaḥ ||
हिंदी अर्थ 'तात, इस आश्रम से चार योजन दक्षिण की ओर जाइए; वहाँ अगस्त्य के भाई का विशाल और सुंदर आश्रम है,'
English meaning 'Dear one, go four yojanas south from this hermitage; there is the great and glorious hermitage of Agastya's brother,'
स्थलप्राये वनोद्देशे पिप्पलीवनशोभिते । बहुपुष्पफले रम्ये नानाशकुनिनादिते ॥
sthalaprāye vanoddeśe pippalīvanaśobhite | bahupuṣpaphale ramye nānāśakuninādite ||
हिंदी अर्थ 'वन के अधिकतर समतल भाग में, जो पीपल के वनों से शोभित, फूलों और फलों से भरा, सुंदर और अनेक पक्षियों के कलरव से गुंजित है।'
English meaning 'in a mostly level stretch of forest graced by groves of pippali, lovely, rich in flowers and fruits and echoing with many birds.'
40-41
3.11.40-41
Copy link
पद्मिन्यो विविधास्तत्र प्रसन्नसलिलाश्शिवाः । हंसकारण्डवाकीर्णाश्चक्रवाकोपशोभिताः । तत्रैकां रजनीं व्युष्य प्रभाते राम गम्यताम् ॥
padminyo vividhāstatra prasannasalilāśśivāḥ | haṃsakāraṇḍavākīrṇāścakravākopaśobhitāḥ | tatraikāṃ rajanīṃ vyuṣya prabhāte rāma gamyatām ||
हिंदी अर्थ 'वहाँ अनेक कमलसरोवर हैं, निर्मल जल वाले और कल्याणकारी, हंसों और कारंडवों से भरे और चकवों से शोभित। राम, वहाँ एक रात रहकर प्रभात में आगे जाइए।'
English meaning 'There are many lotus ponds there, auspicious, with clear water, crowded with swans and karandavas and graced by chakravakas. Spend one night there, Rama, and go on at dawn.'
दक्षिणां दिशमास्थाय वनषण्डस्य पार्श्वतः । तत्रागस्त्याश्रमपदं गत्वा योजनमन्तरा ॥
dakṣiṇāṃ diśamāsthāya vanaṣaṇḍasya pārśvataḥ | tatrāgastyāśramapadaṃ gatvā yojanamantarā ||
हिंदी अर्थ 'वन के किनारे-किनारे दक्षिण दिशा में एक योजन आगे अगस्त्य के आश्रम तक जाइए,'
English meaning 'Taking the southern direction along the edge of the forest, go a yojana further to Agastya's hermitage,'
रमणीये वनोद्धेशे बहुपादपसंवृते । रंस्यते तत्र वैदेही लक्ष्मणश्च सह त्वया । स हि रम्यो वनोद्देशो बहुपादपसङ्कुलः ॥
ramaṇīye vanoddheśe bahupādapasaṃvṛte | raṃsyate tatra vaidehī lakṣmaṇaśca saha tvayā | sa hi ramyo vanoddeśo bahupādapasaṅkulaḥ ||
हिंदी अर्थ 'जो अनेक वृक्षों से घिरे सुंदर वनप्रदेश में है। वहाँ वैदेही और लक्ष्मण आपके साथ आनंद करेंगे, क्योंकि वह वनप्रदेश रमणीय और वृक्षों से भरा है।'
English meaning 'in a lovely stretch of forest covered with many trees. Vaidehi and Lakshmana will delight there with you, for that part of the forest is lovely and crowded with trees.'
यदि बुद्धिः कृता द्रष्टुमगस्त्यं तं महामुनिम् । अद्यैव गमने बुद्धिं रोचयस्व महायशः ॥
yadi buddhiḥ kṛtā draṣṭumagastyaṃ taṃ mahāmunim | adyaiva gamane buddhiṃ rocayasva mahāyaśaḥ ||
हिंदी अर्थ 'महायशस्वी, यदि आपने उन महामुनि अगस्त्य के दर्शन का निश्चय किया है, तो आज ही जाने का मन बनाइए।'
English meaning 'If you have decided to see that great sage Agastya, illustrious one, make up your mind to go today itself.'
इति रामो मुनेश्श्रुत्वा सह भ्रात्राभिवाद्य च । प्रतस्थेऽमुद्दिश्य सानुजस्सीतया सह ॥
iti rāmo muneśśrutvā saha bhrātrābhivādya ca | pratasthe'muddiśya sānujassītayā saha ||
हिंदी अर्थ मुनि से यह सुनकर राम ने भाई के साथ उन्हें प्रणाम किया और छोटे भाई तथा सीता के साथ अगस्त्य की ओर चल पड़े।
English meaning Hearing this from the sage, Rama and his brother bowed to him and set out for Agastya with his younger brother and Sita.
46-47
3.11.46-47
Copy link
पश्यन्वनानि रम्याणि पर्वतांश्चाभ्रसन्निभान् । सरांसि सरितश्चैव पथि मार्गवशानुगाः । सुतीक्ष्णेनोपदिष्टेन गत्वा तेन पथा सुखम् । इदं परमसंहृष्टो वाक्यं लक्ष्मणमब्रवीत् ॥
paśyanvanāni ramyāṇi parvatāṃścābhrasannibhān | sarāṃsi saritaścaiva pathi mārgavaśānugāḥ | sutīkṣṇenopadiṣṭena gatvā tena pathā sukham | idaṃ paramasaṃhṛṣṭo vākyaṃ lakṣmaṇamabravīt ||
हिंदी अर्थ मार्ग में सुंदर वनों, मेघ जैसे पर्वतों, सरोवरों और नदियों को देखते हुए और सुतीक्ष्ण के बताए मार्ग से सुखपूर्वक चलते हुए राम ने अत्यंत प्रसन्न होकर लक्ष्मण से कहा:
English meaning Seeing lovely forests, cloud-like mountains, lakes and rivers along the way, and travelling happily by the path Sutikshna had described, Rama, overjoyed, said to Lakshmana:
एतदेवाश्रमपदं नूनं तस्य महात्मनः । अगस्त्यस्य मुनेर्भ्रातुर्दृश्यते पुण्यकर्मणः ॥
etadevāśramapadaṃ nūnaṃ tasya mahātmanaḥ | agastyasya munerbhrāturdṛśyate puṇyakarmaṇaḥ ||
हिंदी अर्थ 'निश्चय ही यह महात्मा अगस्त्य के पुण्यकर्मा भाई का आश्रम दिखाई दे रहा है।'
English meaning 'Surely this is the hermitage of the great-souled Agastya's brother, the sage of holy deeds, that we see.'
यथा हि मे वनस्यास्य ज्ञाताः पथि सहस्रशः । सन्नताः फलभारेण पुष्पभारेण च द्रुमाः ॥
yathā hi me vanasyāsya jñātāḥ pathi sahasraśaḥ | sannatāḥ phalabhāreṇa puṣpabhāreṇa ca drumāḥ ||
हिंदी अर्थ 'क्योंकि इस वन के मार्ग में मैंने फलों और फूलों के भार से झुके हज़ारों वृक्ष देखे हैं।'
English meaning 'For on the path through this forest I have noticed thousands of trees bowed down with the weight of fruit and flowers.'
पिप्पलीनां च पक्वानां वनादस्मादुपागतः । गन्धोऽयं पवनोक्षिप्तस्सहसा कटुकोदयः ॥
pippalīnāṃ ca pakvānāṃ vanādasmādupāgataḥ | gandho'yaṃ pavanokṣiptassahasā kaṭukodayaḥ ||
हिंदी अर्थ 'पकी पीपल की यह तीखी गंध वायु के साथ अचानक इस वन से आई है।'
English meaning 'This pungent scent of ripe pippali, carried by the wind, has suddenly come from this forest.'
तत्र तत्र च दृश्यन्ते सङ्क्षिप्ताः काष्ठसञ्चयाः । लूनाश्च पथि दृश्यन्ते दर्भा वैडूर्यवर्चसः ॥
tatra tatra ca dṛśyante saṅkṣiptāḥ kāṣṭhasañcayāḥ | lūnāśca pathi dṛśyante darbhā vaiḍūryavarcasaḥ ||
हिंदी अर्थ 'जगह-जगह लकड़ियों के इकट्ठे ढेर दिखाई दे रहे हैं, और मार्ग में वैदूर्य जैसी कांति वाले कटे हुए कुश दिखाई दे रहे हैं।'
English meaning 'Here and there piles of firewood are seen gathered, and darbha grass the colour of beryl is seen cut along the path.'
एतच्च वनमध्यस्थं कृष्णाभ्रशिखरोपमम् । पावकस्याश्रमस्थस्य धूमाग्रं सम्प्रदृश्यते ॥
etacca vanamadhyasthaṃ kṛṣṇābhraśikharopamam | pāvakasyāśramasthasya dhūmāgraṃ sampradṛśyate ||
हिंदी अर्थ 'वन के बीच आश्रम की अग्नि के धुएँ का अग्रभाग काले मेघ के शिखर की तरह दिखाई दे रहा है।'
English meaning 'In the middle of the forest the tip of the smoke from the hermitage fire is seen, like the peak of a dark cloud.'
विविक्तेषु च तीर्थेषु कृतस्नाना द्विजातयः । पुष्पोपहारं कुर्वन्ति कुसुमैस्स्वयमर्जितै ॥
vivikteṣu ca tīrtheṣu kṛtasnānā dvijātayaḥ | puṣpopahāraṃ kurvanti kusumaissvayamarjitai ||
हिंदी अर्थ 'एकांत घाटों पर स्नान करके ब्राह्मण स्वयं चुने हुए फूलों से पुष्पांजलि अर्पित कर रहे हैं।'
English meaning 'Having bathed at secluded fords, brahmins make offerings of flowers they have gathered themselves.'
तत्सुतीक्ष्णस्य वचनं यथा सौम्य मया श्रुतम् । अगस्त्यस्याश्रमो भ्रातुर्नूनमेष भविष्यति ॥
tatsutīkṣṇasya vacanaṃ yathā saumya mayā śrutam | agastyasyāśramo bhrāturnūnameṣa bhaviṣyati ||
हिंदी अर्थ 'सौम्य, जैसा मैंने सुतीक्ष्ण से सुना, यह निश्चय ही अगस्त्य के भाई का आश्रम होगा।'
English meaning 'From what I heard Sutikshna say, gentle one, this must be the hermitage of Agastya's brother.'
निगृह्य तपसा मृत्युं लोकानां हितकाम्यया । यस्य भ्रात्रा कृतेयं दिक्छरण्या पुण्यकर्मणा ॥
nigṛhya tapasā mṛtyuṃ lokānāṃ hitakāmyayā | yasya bhrātrā kṛteyaṃ dikcharaṇyā puṇyakarmaṇā ||
हिंदी अर्थ 'उनके पुण्यकर्मा भाई ने लोकों के हित की कामना से तप द्वारा मृत्यु को रोककर इस दक्षिण दिशा को शरणयोग्य बनाया।'
English meaning 'His brother, of holy deeds, restraining death through austerity for the good of the worlds, made this southern region a place of refuge.'
धारयन् ब्राह्मणं रूपमिल्वलस्संस्कृतं वदन् । आमन्त्रयति विप्रान्स्मश्राद्धमुद्दिश्य निर्घृणः ॥
dhārayan brāhmaṇaṃ rūpamilvalassaṃskṛtaṃ vadan | āmantrayati viprānsmaśrāddhamuddiśya nirghṛṇaḥ ||
हिंदी अर्थ 'इल्वल ब्राह्मण का रूप धरकर शुद्ध संस्कृत बोलता हुआ क्रूरतापूर्वक श्राद्ध के नाम पर ब्राह्मणों को निमंत्रित करता था।'
English meaning 'Ilvala, taking the form of a brahmin and speaking refined Sanskrit, would cruelly invite brahmins for a shraddha.'
57-58
3.11.57-58
Copy link
भ्रातरं संस्कृतं कृत्वा ततस्तं मेषरूपिणम् । तान् द्विजान्भोजयामास श्राद्धदृष्टेन कर्मणा ॥
bhrātaraṃ saṃskṛtaṃ kṛtvā tatastaṃ meṣarūpiṇam | tān dvijānbhojayāmāsa śrāddhadṛṣṭena karmaṇā ||
हिंदी अर्थ 'फिर वह मेढ़े का रूप धरे अपने भाई को पकाकर श्राद्ध की विधि से उन ब्राह्मणों को भोजन कराता था।'
English meaning 'Then he would cook his brother, who had taken the form of a ram, and feed those brahmins by the rite prescribed for a shraddha.'
ततो भुक्तवतां तेषां विप्राणामिल्वलोऽब्रवीत् । वातापे निष्क्रमन्वेति स्वरेण महता वदन् ॥
tato bhuktavatāṃ teṣāṃ viprāṇāmilvalo'bravīt | vātāpe niṣkramanveti svareṇa mahatā vadan ||
हिंदी अर्थ 'ब्राह्मणों के भोजन कर लेने पर इल्वल ऊँचे स्वर में पुकारता, "वातापि, बाहर निकलो!"'
English meaning 'When the brahmins had eaten, Ilvala would call out in a loud voice, "Vatapi, come out!"'
ततो भ्रातुर्वचश्श्रुत्वा वातापिर्मेषवन्नदन् । भित्त्वा भित्त्वा शरीराणि ब्राह्मणानां विनिष्पतत् ॥
tato bhrāturvacaśśrutvā vātāpirmeṣavannadan | bhittvā bhittvā śarīrāṇi brāhmaṇānāṃ viniṣpatat ||
हिंदी अर्थ 'भाई के वचन सुनकर वातापि मेढ़े की तरह मिमियाता हुआ ब्राह्मणों के शरीरों को फाड़कर बाहर निकल आता था।'
English meaning 'Hearing his brother's words, Vatapi, bleating like a ram, would burst out, tearing apart the bodies of the brahmins.'
ब्राह्माणानां सहस्राणि तैरेवं कामरूपिभिः । विनाशितानि संहत्य नित्यशः पिशिताशनैः ॥
brāhmāṇānāṃ sahasrāṇi tairevaṃ kāmarūpibhiḥ | vināśitāni saṃhatya nityaśaḥ piśitāśanaiḥ ||
हिंदी अर्थ 'इस प्रकार इच्छानुसार रूप धरने वाले उन मांसभक्षियों ने मिलकर बार-बार हज़ारों ब्राह्मणों का वध किया।'
English meaning 'In this way thousands of brahmins were killed again and again by those flesh-eaters who could take any form at will.'
अगस्त्येन तदा देवैः प्रार्थितेन महर्षिणा । अनुभूय किल श्राद्धे भक्षितस्समहासुरः ॥
agastyena tadā devaiḥ prārthitena maharṣiṇā | anubhūya kila śrāddhe bhakṣitassamahāsuraḥ ||
हिंदी अर्थ 'तब देवताओं की प्रार्थना पर महर्षि अगस्त्य ने, कहते हैं, श्राद्ध में उस महान असुर को खाकर पचा लिया।'
English meaning 'Then the great sage Agastya, entreated by the gods, ate that great asura at a shraddha, so it is said, and digested him.'
ततस्सम्पन्नमित्युक्त्वा दत्त्वा हस्तोदकं ततः । भ्रातरं निष्क्रमस्वेति चेल्वलस्सोऽभ्यभाषत ॥
tatassampannamityuktvā dattvā hastodakaṃ tataḥ | bhrātaraṃ niṣkramasveti celvalasso'bhyabhāṣata ||
हिंदी अर्थ 'तब इल्वल ने "संपन्न हुआ" कहकर हाथ धुलाने का जल दिया और भाई से कहा, "बाहर निकलो!"'
English meaning 'Then Ilvala said, "It is complete," gave water for the hands, and called out to his brother, "Come out!"'
स तं तथा भाषमाणं भ्रातरं विप्रघातिनम् । अब्रवीत्प्रहसन्धीमानगस्त्यो मुनिसत्तमः ॥
sa taṃ tathā bhāṣamāṇaṃ bhrātaraṃ vipraghātinam | abravītprahasandhīmānagastyo munisattamaḥ ||
हिंदी अर्थ 'अपने भाई से ऐसा कहते उस ब्रह्मघाती से बुद्धिमान मुनिश्रेष्ठ अगस्त्य ने हँसकर कहा:'
English meaning 'To him, the brahmin-killer, speaking thus to his brother, the wise Agastya, best of sages, laughed and said:'
कुतो निष्क्रमितुं शक्तिर्मया जीर्णस्य रक्षसः । भ्रातुस्ते मेषरूपस्य गतस्य यमसादनम् ॥
kuto niṣkramituṃ śaktirmayā jīrṇasya rakṣasaḥ | bhrātuste meṣarūpasya gatasya yamasādanam ||
हिंदी अर्थ '"वह बाहर कैसे निकल सकता है? मेढ़े के रूप वाले तेरे भाई राक्षस को मैंने पचा लिया है और वह यमलोक जा चुका है।"'
English meaning '"How can he come out? Your brother, the rakshasa in the form of a ram, has been digested by me and has gone to the abode of Yama."'
अथ तस्य वचश्श्रुत्वा भ्रातुर्निधनसंश्रयम् । प्रधर्षयितुमारेभे मुनिं क्रोधान्निशाचरः ॥
atha tasya vacaśśrutvā bhrāturnidhanasaṃśrayam | pradharṣayitumārebhe muniṃ krodhānniśācaraḥ ||
हिंदी अर्थ 'भाई की मृत्यु के ये वचन सुनकर वह निशाचर क्रोध से मुनि पर आक्रमण करने लगा।'
English meaning 'Hearing these words about his brother's death, the night-rover, in anger, began to attack the sage.'
सोऽभिद्रवन्मुनिश्रेष्ठं मुनिना दीप्ततेजसा । चक्षुषानलकल्पेन निर्दग्धो निधनं गतः ॥
so'bhidravanmuniśreṣṭhaṃ muninā dīptatejasā | cakṣuṣānalakalpena nirdagdho nidhanaṃ gataḥ ||
हिंदी अर्थ 'जब वह मुनिश्रेष्ठ पर झपटा, तो दीप्त तेज वाले मुनि की अग्नि जैसी दृष्टि से जलकर मर गया।'
English meaning 'As he rushed at the best of sages, he was burned to death by the sage of blazing splendour with a fire-like glance.'
तस्यायमाश्रमो भ्रातुस्तटाकवनशोभितः । विप्रानुकम्पया येन कर्मेदं दुष्करं कृतम् ॥
tasyāyamāśramo bhrātustaṭākavanaśobhitaḥ | viprānukampayā yena karmedaṃ duṣkaraṃ kṛtam ||
हिंदी अर्थ 'सरोवर और वनों से शोभित यह आश्रम उनके भाई का है, जिन्होंने ब्राह्मणों पर दया करके यह कठिन कार्य किया।'
English meaning 'This hermitage, graced by a lake and woods, belongs to the brother of him who did this hard deed out of compassion for the brahmins.'
एवं कथयमानस्य तस्य सौमित्रिणा सह । रामस्यास्तं गतस्सूर्यस्सन्ध्याकालोऽभ्यवर्ततः ॥
evaṃ kathayamānasya tasya saumitriṇā saha | rāmasyāstaṃ gatassūryassandhyākālo'bhyavartataḥ ||
हिंदी अर्थ सौमित्रि के साथ राम के ऐसी बातें करते-करते सूर्य अस्त हो गए और संध्या का समय आ गया।
English meaning As Rama spoke thus with Saumitri, the sun set and the time of evening twilight came.
उपास्य पश्चिमां सन्ध्यां सह भ्रात्रा यथाविधि । प्रविवेशाऽश्रमपदं तमृषिं सोऽभ्यवादयत् ॥
upāsya paścimāṃ sandhyāṃ saha bhrātrā yathāvidhi | praviveśā'śramapadaṃ tamṛṣiṃ so'bhyavādayat ||
हिंदी अर्थ भाई के साथ विधिपूर्वक सायं संध्या करके उन्होंने आश्रम में प्रवेश किया और उन मुनि को प्रणाम किया।
English meaning Having duly performed the evening prayers with his brother, he entered the hermitage and bowed to that sage.
सम्यक् प्रतिगृहीतश्च मुनिना तेन राघवः । न्यवसत्तां निशामेकां प्राश्य मूलफलानि च ॥
samyak pratigṛhītaśca muninā tena rāghavaḥ | nyavasattāṃ niśāmekāṃ prāśya mūlaphalāni ca ||
हिंदी अर्थ उन मुनि द्वारा आदरपूर्वक स्वागत पाकर राघव ने कंद-मूल-फल खाए और वहाँ एक रात रहे।
English meaning Warmly received by that sage, Raghava ate roots and fruits and stayed there one night.
तस्यां रात्य्रां व्यतीतायां विमले सूर्यमण्डले । भ्रातरं तमगस्त्यस्य ह्यामन्त्रयत राघवः ॥
tasyāṃ rātyrāṃ vyatītāyāṃ vimale sūryamaṇḍale | bhrātaraṃ tamagastyasya hyāmantrayata rāghavaḥ ||
हिंदी अर्थ वह रात बीतने पर जब सूर्यमंडल निर्मल हो गया, तब राघव ने अगस्त्य के भाई से विदा माँगी:
English meaning When that night had passed and the sun's disc shone clear, Raghava took leave of Agastya's brother:
अभिवादये त्वां भगवन् सुखमध्युषितो निशाम् । आमन्त्रये त्वां गच्छामि गुरुं ते द्रष्टुमग्रजम् ॥
abhivādaye tvāṃ bhagavan sukhamadhyuṣito niśām | āmantraye tvāṃ gacchāmi guruṃ te draṣṭumagrajam ||
हिंदी अर्थ 'भगवन, मैं आपको प्रणाम करता हूँ; रात सुख से बीती। अब विदा लेकर आपके बड़े भाई, गुरुदेव के दर्शन के लिए जाता हूँ।'
English meaning 'I bow to you, holy one; I have spent the night happily. I take my leave and go to see your elder brother, my teacher.'
गम्यतामिति तेनोक्तो जगाम रघुनन्दनः । यथोद्दिष्टेन मार्गेण वनं तच्चावलोकयन् ॥
gamyatāmiti tenokto jagāma raghunandanaḥ | yathoddiṣṭena mārgeṇa vanaṃ taccāvalokayan ||
हिंदी अर्थ 'जाइए' कहे जाने पर रघुनंदन बताए गए मार्ग से वन को देखते हुए चले।
English meaning Told 'Go,' Raghunandana went by the path described, looking at the forest.
नीवारान्पनसांस्तालांस्तिमिशान्वञ्चुलान्धवान् । चिरिबिल्वान्मधूकांश्च बिल्वानपि च तिन्दुकान् ॥
nīvārānpanasāṃstālāṃstimiśānvañculāndhavān | ciribilvānmadhūkāṃśca bilvānapi ca tindukān ||
हिंदी अर्थ नीवार, कटहल, ताड़, तिमिश, वंजुल, धव, चिरिबिल्व, महुआ, बेल और तेंदुक के वृक्ष,
English meaning Wild rice, jackfruit, palm, timisha, vanjula, dhava, ciribilva, madhuka, bilva and tinduka trees,
76-77
3.11.76-77
Copy link
पुष्पितान्पुष्पिताग्राभिर्लताभिरनुवेष्टितान् । ददर्श रामश्शतशस्तत्र कान्तारपादपान् । हस्तिहस्तैर्विमृदितान्वानरैरुपशोभितान् । मत्तैश्शकुनिसङ्घैश्च शतशश्च प्रणादितान् ॥
puṣpitānpuṣpitāgrābhirlatābhiranuveṣṭitān | dadarśa rāmaśśataśastatra kāntārapādapān | hastihastairvimṛditānvānarairupaśobhitān | mattaiśśakunisaṅghaiśca śataśaśca praṇāditān ||
हिंदी अर्थ राम ने वहाँ सैकड़ों वनवृक्ष देखे, जो फूले हुए थे और फूली हुई लताओं से लिपटे थे, कुछ हाथियों की सूँडों से रौंदे हुए, बंदरों से शोभित और सैकड़ों मतवाले पक्षिसमूहों से गूँजते हुए।
English meaning Rama saw hundreds of forest trees there, in flower and entwined with creepers whose tips were in bloom, some crushed by elephants' trunks, graced by monkeys, and echoing with hundreds of flocks of intoxicated birds.
ततोऽब्रवीत्समीपस्थं रामो राजीवलोचनः । पृष्ठतोऽनुगतं वीरं लक्ष्मणं लक्ष्मिवर्धनम् ॥
tato'bravītsamīpasthaṃ rāmo rājīvalocanaḥ | pṛṣṭhato'nugataṃ vīraṃ lakṣmaṇaṃ lakṣmivardhanam ||
हिंदी अर्थ तब कमलनयन राम ने पीछे-पीछे चल रहे शोभा बढ़ाने वाले वीर लक्ष्मण से कहा:
English meaning Then lotus-eyed Rama said to the heroic Lakshmana, who increases good fortune, following close behind him:
स्निग्धपत्रा यथा वृक्षा यथा क्षान्ता मृगद्विजाः । आश्रमो नातिदूरस्थो महर्षेर्भावितात्मनः ॥
snigdhapatrā yathā vṛkṣā yathā kṣāntā mṛgadvijāḥ | āśramo nātidūrastho maharṣerbhāvitātmanaḥ ||
हिंदी अर्थ 'वृक्षों के चिकने पत्तों और हिरणों तथा पक्षियों की शांति से लगता है कि आत्मज्ञानी महर्षि का आश्रम अब दूर नहीं है।'
English meaning 'From the glossy leaves of the trees and the tameness of the deer and birds, the hermitage of the self-realised great sage is not far off.'
अगस्त्य इति विख्यातो लोके स्वेनैव कर्मणा । आश्रमो दृश्यते तस्य परिश्रान्तश्रमापहः ॥
agastya iti vikhyāto loke svenaiva karmaṇā | āśramo dṛśyate tasya pariśrāntaśramāpahaḥ ||
हिंदी अर्थ 'अपने कर्मों से संसार में अगस्त्य नाम से प्रसिद्ध मुनि का आश्रम दिखाई दे रहा है, जो थके हुए लोगों की थकान दूर करता है।'
English meaning 'The hermitage of him who is famed in the world as Agastya through his own deeds is now visible, relieving the weariness of the weary.'
प्राज्यधूमाकुलवनश्चीरमालापरिष्कृतः । प्रशान्तमृगयूथश्च नानाशकुनिनादितः ॥
prājyadhūmākulavanaścīramālāpariṣkṛtaḥ | praśāntamṛgayūthaśca nānāśakunināditaḥ ||
हिंदी अर्थ 'इसका वन घने धुएँ से भरा है, यह चीर की मालाओं से सजा है, इसके हिरणों के झुंड शांत हैं और यह अनेक पक्षियों के कलरव से गूँज रहा है।'
English meaning 'Its woods are thick with abundant smoke, it is hung with strings of bark garments, its herds of deer are peaceful, and it echoes with many birds.'
तस्येदमाश्रमपदं प्रभावाद्यस्य राक्षसैः । दिगियं दक्षिणा त्रासाद्दृश्यते नोपभुज्यते ॥
tasyedamāśramapadaṃ prabhāvādyasya rākṣasaiḥ | digiyaṃ dakṣiṇā trāsāddṛśyate nopabhujyate ||
हिंदी अर्थ 'यह उनका आश्रम है जिनके प्रभाव से राक्षस भय के कारण इस दक्षिण दिशा को केवल देखते हैं, उसका उपभोग नहीं कर पाते।'
English meaning 'This is the hermitage of him by whose power this southern region is now only looked at by the rakshasas in fear, and not enjoyed by them.'
यदा प्रभृति चाक्रान्ता दिगियं पुण्यकर्मणा । तदा प्रभृति निर्वैराः प्रशान्ता रजनीचराः ॥
yadā prabhṛti cākrāntā digiyaṃ puṇyakarmaṇā | tadā prabhṛti nirvairāḥ praśāntā rajanīcarāḥ ||
हिंदी अर्थ 'जब से उन पुण्यकर्मा ने इस दिशा में निवास किया है, तब से निशाचर वैररहित और शांत हो गए हैं।'
English meaning 'Ever since this region was occupied by that man of holy deeds, the night-rovers have been without enmity and at peace.'
नाम्ना चेयं भगवतो दक्षिणा दिक्प्रदक्षिणा । प्रथिता त्रिषु लोकेषु दुर्धर्षा क्रूरकर्मभिः ॥
nāmnā ceyaṃ bhagavato dakṣiṇā dikpradakṣiṇā | prathitā triṣu lokeṣu durdharṣā krūrakarmabhiḥ ||
हिंदी अर्थ 'भगवान के नाम से यह दक्षिण दिशा तीनों लोकों में शुभ के रूप में प्रसिद्ध है और क्रूर कर्म वालों के लिए अजेय है।'
English meaning 'Because of the holy one's name, this southern region is famed in the three worlds as auspicious and is unassailable by those of cruel deeds.'
85-86
3.11.85-86
Copy link
मार्गं निरोद्धुं निरतो भास्करस्याचलोत्तमः । निदेशं पालयन्यस्य विन्ध्यशैला न वर्धते । अयं दीर्घायुषस्तस्य लोके विश्रुतकर्मणः । अगस्त्यस्याश्रम श्रीमान्विनीतजनसेवितः ॥
mārgaṃ niroddhuṃ nirato bhāskarasyācalottamaḥ | nideśaṃ pālayanyasya vindhyaśailā na vardhate | ayaṃ dīrghāyuṣastasya loke viśrutakarmaṇaḥ | agastyasyāśrama śrīmānvinītajanasevitaḥ ||
हिंदी अर्थ 'जिनकी आज्ञा का पालन करते हुए सूर्य का मार्ग रोकने को तत्पर पर्वतश्रेष्ठ विंध्य अब नहीं बढ़ता, उन दीर्घायु, अपने कर्मों से लोकविख्यात अगस्त्य का यह शोभायमान आश्रम है, जहाँ विनयी लोग आते रहते हैं।'
English meaning 'Obeying his command, the Vindhya, best of mountains, which had set out to block the sun's path, no longer grows. This is the glorious hermitage of that long-lived Agastya, famed in the world for his deeds and frequented by disciplined people.'
एष लोकार्चितस्साधुर्हिते नित्यरतस्सताम् । अस्मानभिगतानेष श्रेयसा योजयिष्यति ॥
eṣa lokārcitassādhurhite nityaratassatām | asmānabhigatāneṣa śreyasā yojayiṣyati ||
हिंदी अर्थ 'लोक में पूजित, सदा सज्जनों के हित में लगे ये साधु पुरुष अपने पास आने पर हमारा कल्याण करेंगे।'
English meaning 'This good man, honoured by the world and always devoted to the welfare of the good, will bless us now that we have come to him.'
आराधयिष्याम्यत्राहमगस्त्यं तं महामुनिम् । शेषं च वनवासस्य सौम्य वत्स्याम्यहं प्रभो ॥
ārādhayiṣyāmyatrāhamagastyaṃ taṃ mahāmunim | śeṣaṃ ca vanavāsasya saumya vatsyāmyahaṃ prabho ||
हिंदी अर्थ 'सौम्य, यहाँ मैं उन महामुनि अगस्त्य की सेवा करूँगा और वनवास का शेष समय बिताऊँगा।'
English meaning 'Here I will serve that great sage Agastya, and spend the rest of my forest exile, gentle one.'
अत्र देवास्सगन्धर्वास्सिद्धाश्च परमर्षयः । अगस्त्यं नियताहारं सततं पर्युपासते ॥
atra devāssagandharvāssiddhāśca paramarṣayaḥ | agastyaṃ niyatāhāraṃ satataṃ paryupāsate ||
हिंदी अर्थ 'यहाँ देवता, गंधर्व, सिद्ध और परमर्षि नियत आहार वाले अगस्त्य की सदा उपासना करते हैं।'
English meaning 'Here gods, gandharvas, perfected beings and supreme sages constantly attend on Agastya, who keeps a restrained diet.'
नात्र जीवेन्मृषावादी क्रूरो वा यदि वा शठः । नृशंसः कामवृत्तो वा मुनिरेष तथाविधः ॥
nātra jīvenmṛṣāvādī krūro vā yadi vā śaṭhaḥ | nṛśaṃsaḥ kāmavṛtto vā munireṣa tathāvidhaḥ ||
हिंदी अर्थ 'यहाँ कोई झूठा, क्रूर, धूर्त, निर्दय या कामुक व्यक्ति नहीं रह सकता; ये मुनि ऐसे ही हैं।'
English meaning 'No liar, cruel man, rogue, ruthless or lustful person can live here; such is this sage.'
अत्र देवाश्च यक्षाश्च नागाश्च पतगैस्सह । वसन्ति नियताहारा धर्ममाराधयिष्णवः ॥
atra devāśca yakṣāśca nāgāśca patagaissaha | vasanti niyatāhārā dharmamārādhayiṣṇavaḥ ||
हिंदी अर्थ 'यहाँ देवता, यक्ष, नाग और पक्षी धर्म की आराधना की इच्छा से नियत आहार करके रहते हैं।'
English meaning 'Here gods, yakshas, nagas and birds live on restrained diets, wishing to worship dharma.'
अत्र सिद्धा महात्मानो विमानैजस्सूर्यसन्निभैः । त्यक्तदेहा नवैर्देहैः स्वर्याताः परमर्षयः ॥
atra siddhā mahātmāno vimānaijassūryasannibhaiḥ | tyaktadehā navairdehaiḥ svaryātāḥ paramarṣayaḥ ||
हिंदी अर्थ 'यहाँ महात्मा सिद्ध और परमर्षि शरीर त्यागकर नए शरीरों में सूर्य के समान तेजस्वी विमानों से स्वर्ग गए हैं।'
English meaning 'Here great-souled perfected beings and supreme sages have given up their bodies and gone to heaven in new bodies, in chariots bright as the sun.'
यक्षत्वममरत्वं च राज्यानि विविधानि च । अत्र देवाः प्रयच्छन्ति भूतैराराधिताश्शुभैः ॥
yakṣatvamamaratvaṃ ca rājyāni vividhāni ca | atra devāḥ prayacchanti bhūtairārādhitāśśubhaiḥ ||
हिंदी अर्थ 'यहाँ शुभ प्राणियों द्वारा आराधित देवता यक्षत्व, अमरत्व और विविध राज्य प्रदान करते हैं।'
English meaning 'Here, worshipped by good beings, the gods grant the state of yakshas, immortality and kingdoms of many kinds.'