विशालान् कोसलान् रम्यान् यात्वा लक्ष्मणपूर्वजः । अयोध्याभिमुखो धीमान् प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत् ॥
viśālān kosalān ramyān yātvā lakṣmaṇapūrvajaḥ | ayodhyābhimukho dhīmān prāñjalirvākyamabravīt ||
हिंदी अर्थ विशाल और सुंदर कोसल देश पार करके बुद्धिमान लक्ष्मण के बड़े भाई ने अयोध्या की ओर मुड़कर हाथ जोड़कर कहा:
English meaning Having passed through the wide and lovely Kosala lands, wise Lakshmana's elder brother turned towards Ayodhya and said with folded hands:
आपृच्छे त्वां पुरीश्रेष्ठे काकुत्स्थपरिपालिते । दैवतानि च यानि त्वां पालयन्ति वसन्ति च ॥
āpṛcche tvāṃ purīśreṣṭhe kākutsthaparipālite | daivatāni ca yāni tvāṃ pālayanti vasanti ca ||
हिंदी अर्थ हे श्रेष्ठ नगरी, काकुत्स्थों द्वारा रक्षित, मैं तुमसे और तुम्हारी रक्षा करने वाले और तुममें रहने वाले देवताओं से विदा लेता हूँ।
English meaning Best of cities, protected by the Kakutsthas, I take leave of you and of the deities who protect you and dwell in you.
निवृत्तवनवासस्त्वामनृणो जगतीपतेः । पुनर्द्रक्ष्यामि मात्रा च पित्रा च सह सङ्गतः ॥
nivṛttavanavāsastvāmanṛṇo jagatīpateḥ | punardrakṣyāmi mātrā ca pitrā ca saha saṅgataḥ ||
हिंदी अर्थ जब मेरा वनवास पूरा होगा और मैं जगत्पति के ऋण से मुक्त हो जाऊँगा, तब माता और पिता के साथ मैं तुम्हें फिर देखूँगा।
English meaning When my forest life is over and I am free of my debt to the lord of the world, I shall see you again, together with my mother and father.
ततो रुधिरताम्राक्षो भुजमुद्यम्य दक्षिणम् । अश्रुपूर्णमुखो दीनोऽब्रवीज्जानपदं जनम् ॥
tato rudhiratāmrākṣo bhujamudyamya dakṣiṇam | aśrupūrṇamukho dīno'bravījjānapadaṃ janam ||
हिंदी अर्थ फिर रक्त जैसी लाल आँखों से, दाहिनी भुजा उठाकर, आँसुओं से भरे मुख से उन्होंने दुखी होकर जनपद के लोगों से कहा:
English meaning Then, his eyes red as blood, raising his right arm, his face full of tears, he said sadly to the country people:
अनुक्रोशो दया चैव यथार्हं मयि वः कृतः । चिरं दुःखस्य पापीयो गम्यतामर्थसिद्धये ॥
anukrośo dayā caiva yathārhaṃ mayi vaḥ kṛtaḥ | ciraṃ duḥkhasya pāpīyo gamyatāmarthasiddhaye ||
हिंदी अर्थ आपने मुझ पर उचित रूप से करुणा और दया दिखाई है। लंबा दुख सबसे बुरा है; अब जाइए और अपने कार्य सिद्ध कीजिए।
English meaning You have shown me pity and kindness as was fitting. Prolonged sorrow is worst of all; go now and see to your affairs.
तेऽभिवाद्य महात्मानं कृत्वा चापि प्रदक्षिणम् । विलपन्तो नरा घोरं व्यतिष्ठन्त क्वचित् क्वचित् ॥
te'bhivādya mahātmānaṃ kṛtvā cāpi pradakṣiṇam | vilapanto narā ghoraṃ vyatiṣṭhanta kvacit kvacit ||
हिंदी अर्थ उन महात्मा को प्रणाम करके और उनकी प्रदक्षिणा करके लोग जहाँ तहाँ खड़े होकर भयानक विलाप करते रहे।
English meaning Saluting the great soul and walking round him in reverence, the men stood here and there, lamenting terribly.
तथा विलपतां तेषामतृप्तानां च राघवः । अचक्षुर्विषयं प्रायाद्यथार्कः क्षणदामुखे ॥
tathā vilapatāṃ teṣāmatṛptānāṃ ca rāghavaḥ | acakṣurviṣayaṃ prāyādyathārkaḥ kṣaṇadāmukhe ||
हिंदी अर्थ जब वे ऐसे विलाप कर रहे थे, अतृप्त, तब राघव उनकी आँखों से ओझल हो गए, जैसे रात होने पर सूर्य।
English meaning While they lamented so, still unsatisfied, Raghava passed out of their sight, like the sun at nightfall.
ततो धान्यधनोपेतान् दानशीलजनान् शिवान् । अकुतश्चिद्भयान् रम्यांश्चैत्ययूपसमावृतान् । उद्यानाम्रवनोपेतान् सम्पन्नसलिलाशयान् । तुष्टपुष्टजनाकीर्णान् गोकुलाकुलसेवितान् । लक्षणीयान्नरेन्द्राणां ब्रह्मघोषाभिनादितान् । रथेन पुरुषव्याघ्रः कोसलानत्यवर्तत ॥
tato dhānyadhanopetān dānaśīlajanān śivān | akutaścidbhayān ramyāṃścaityayūpasamāvṛtān | udyānāmravanopetān sampannasalilāśayān | tuṣṭapuṣṭajanākīrṇān gokulākulasevitān | lakṣaṇīyānnarendrāṇāṃ brahmaghoṣābhināditān | rathena puruṣavyāghraḥ kosalānatyavartata ||
हिंदी अर्थ फिर वह पुरुषव्याघ्र रथ से कोसल देश के पार गए, जो अन्न और धन से भरा था, जिसके लोग दानशील और सज्जन थे, हर भय से सुरक्षित, सुंदर, चैत्यों और यज्ञस्तंभों से भरा, बगीचों और आम के बागों वाला, भरपूर सरोवरों वाला, संतुष्ट और पुष्ट लोगों से भरा, गायों के झुंडों से सेवित, राजाओं के योग्य, वेदघोष से गूँजता।
English meaning Then that tiger among men passed in his chariot beyond the Kosala lands, rich in grain and wealth, their people generous and good, safe from every fear, lovely, full of shrines and sacrificial posts, with gardens and mango groves and plentiful lakes, crowded with content and well fed people, frequented by herds of cattle, worthy of kings, echoing with the chanting of the Vedas.
मध्येनमुदितं स्फीतं रम्योद्यानसमाकुलम् । राज्यं भोग्यं नरेन्द्राणां ययौ धृतिमतां वरः ॥
madhyenamuditaṃ sphītaṃ ramyodyānasamākulam | rājyaṃ bhogyaṃ narendrāṇāṃ yayau dhṛtimatāṃ varaḥ ||
हिंदी अर्थ धैर्यवानों में श्रेष्ठ ने एक प्रसन्न, समृद्ध, सुंदर उद्यानों से भरे, राजाओं के भोग योग्य राज्य के बीच से यात्रा की।
English meaning The best of the steadfast went through the middle of a happy, prosperous kingdom full of lovely gardens, fit for kings to enjoy.
तत स्त्रिपथगां दिव्यां शिवतोयामशैवलाम् । ददर्श राघवो गङ्गां पुण्यामृषिनिषेविताम् ॥
tata stripathagāṃ divyāṃ śivatoyāmaśaivalām | dadarśa rāghavo gaṅgāṃ puṇyāmṛṣiniṣevitām ||
हिंदी अर्थ फिर राघव ने तीन मार्गों वाली दिव्य गंगा देखी, जिसका मंगलमय जल शैवाल रहित था, पवित्र और ऋषियों से सेवित।
English meaning Then Raghava saw the divine Ganga, flowing in three paths, with auspicious water free of moss, holy and frequented by sages.
आश्रमैरविदूरस्थैः श्रीमद्भिस्समलङ्कृताम् । कालेऽप्सरोभिर्हृष्टाभि स्सेविताम्भोह्रदां शिवाम् ॥
āśramairavidūrasthaiḥ śrīmadbhissamalaṅkṛtām | kāle'psarobhirhṛṣṭābhi ssevitāmbhohradāṃ śivām ||
हिंदी अर्थ वह पास ही सुंदर आश्रमों से सुशोभित थी, और उसके कुंडों का समय समय पर प्रसन्न अप्सराएँ आनंद लेती थीं।
English meaning It was adorned with splendid hermitages close by, and its pools were enjoyed at times by joyful apsaras.
देवदानवगन्धर्वैः किन्नरैरुपशोभिताम् । नानागन्धर्वपत्नीभि स्सेवितां सततं शिवाम् ॥
devadānavagandharvaiḥ kinnarairupaśobhitām | nānāgandharvapatnībhi ssevitāṃ satataṃ śivām ||
हिंदी अर्थ वह देवताओं, दानवों, गंधर्वों और किन्नरों से सुशोभित थी, और सदा अनेक गंधर्व पत्नियों से सेवित।
English meaning It was graced by gods, danavas, gandharvas and kinnaras, and always frequented by the wives of many gandharvas.
देवाऽऽक्रीडशताकीर्णां देवोद्यानशतायुताम् । देवार्थमाकाशगमां विख्यातां देवपद्मिनीम् ॥
devā''krīḍaśatākīrṇāṃ devodyānaśatāyutām | devārthamākāśagamāṃ vikhyātāṃ devapadminīm ||
हिंदी अर्थ वह देवताओं के सैकड़ों क्रीड़ास्थलों और सैकड़ों उद्यानों से भरी थी, देवताओं के लिए आकाश में बहती, देवताओं की कमल सरोवरी के रूप में प्रसिद्ध।
English meaning It was full of hundreds of pleasure grounds of the gods and hundreds of their gardens, flowing in the sky for the gods, famed as the lotus pool of the gods.
जलाघाताट्टहासोग्रां फेननिर्मलहासिनीम् । क्वचिद्वेणीकृतजलां क्वचिदावर्तशोभिताम् ॥
jalāghātāṭṭahāsogrāṃ phenanirmalahāsinīm | kvacidveṇīkṛtajalāṃ kvacidāvartaśobhitām ||
हिंदी अर्थ जल के टकराने की हँसी से उग्र, निर्मल फेन से मुस्कुराती, कहीं उसका जल चोटी जैसा गुँथा, कहीं भँवरों से सजा।
English meaning Fierce with the laughter of its crashing water, smiling with pure foam, here its waters braided, there adorned with whirlpools.
क्वचित् स्तिमितगम्भीरां क्वचिद्वेगजलाकुलाम् । क्वचिद्गम्भीरनिर्घोषां क्वचिद्भैरवनिस्वनाम् ॥
kvacit stimitagambhīrāṃ kvacidvegajalākulām | kvacidgambhīranirghoṣāṃ kvacidbhairavanisvanām ||
हिंदी अर्थ कहीं स्थिर और गहरी, कहीं तेज जल से व्याकुल, कहीं गंभीर गर्जन वाली, कहीं भयानक शोर वाली।
English meaning In places still and deep, in places turbulent with rushing water, in places deep sounding, in places with a terrible roar.
देवसङ्घाप्लुतजलां निर्मलोत्पलशोभिताम् । क्वचिदाभोगपुलिनां क्वचिन्निर्मलवालुकाम् ॥
devasaṅghāplutajalāṃ nirmalotpalaśobhitām | kvacidābhogapulināṃ kvacinnirmalavālukām ||
हिंदी अर्थ जिसके जल में देवताओं के समूह स्नान करते थे, निर्मल नीलकमलों से सजी, कहीं चौड़े रेतीले तट, कहीं साफ रेत।
English meaning Its waters bathed in by hosts of gods, adorned with clear blue lotuses, in places with broad sandbanks, in places with clean sand.
हंससारससङ्घुष्टां चक्रवाकोपकूजिताम् । सदा मदैश्च विहगैरभिसन्नादितान्तराम् ॥
haṃsasārasasaṅghuṣṭāṃ cakravākopakūjitām | sadā madaiśca vihagairabhisannāditāntarām ||
हिंदी अर्थ हंसों और सारसों से गूँजती, चकवों की ध्वनि से भरी, उसका विस्तार सदा मस्त पक्षियों की आवाज से भरा।
English meaning Echoing with swans and cranes, resounding with chakravakas, its expanse always full of the calls of joyful birds.
क्वचित्तीररुहैर्वृक्षैर्मालाभिरिवशोभिताम् । क्वचित्फुल्लोत्पलच्छन्नां क्वचित्पद्मवनाकुलाम् ॥
kvacittīraruhairvṛkṣairmālābhirivaśobhitām | kvacitphullotpalacchannāṃ kvacitpadmavanākulām ||
हिंदी अर्थ कहीं तट पर उगे पेड़ों से मालाओं की तरह सजी, कहीं खिले नीलकमलों से ढकी, कहीं कमल वनों से भरी।
English meaning In places adorned with trees growing on its banks like garlands, in places covered with blooming blue lotuses, in places thick with lotus beds.
क्वचित्कुमुदषण्डैश्च कुड्मलैरुपशोभिताम् । नानापुष्परजोध्वस्तां समदामिव च क्वचित् ॥
kvacitkumudaṣaṇḍaiśca kuḍmalairupaśobhitām | nānāpuṣparajodhvastāṃ samadāmiva ca kvacit ||
हिंदी अर्थ कहीं कुमुदों के समूहों और कलियों से सुशोभित, कहीं अनेक फूलों के पराग से ढकी, मानो मदमस्त।
English meaning In places graced with clusters of white lilies and buds, in places dusted with the pollen of many flowers, as if intoxicated.
व्यपेतमलसङ्घातां मणिनिर्मलदर्शनाम् । दिशागजैर्वनगजै र्मत्तैश्च वरवारणैः । देवोपवाह्यैश्च मुहुस्सन्नादितवनान्तराम् ॥
vyapetamalasaṅghātāṃ maṇinirmaladarśanām | diśāgajairvanagajai rmattaiśca varavāraṇaiḥ | devopavāhyaiśca muhussannāditavanāntarām ||
हिंदी अर्थ मल के ढेर से मुक्त, मणि जैसी निर्मल दिखने वाली, जिसके वन प्रांत दिग्गजों, जंगली हाथियों, मत्त हाथियों और देवताओं की सवारी के हाथियों से बार बार गूँजते थे।
English meaning Free of any heap of dirt, clear as a gem to look at, its woodland edges echoing again and again with the elephants of the quarters, wild elephants, elephants in rut, and the elephants that carry the gods.
23-24
2.50.23-24
Copy link
प्रमदामिव यत्नेन भूषितां भूषणोत्तमैः । फलैः पुष्पैः किसलयैर्वृतां गुल्मैर्द्विजैस्तथा । शिंशुमारैश्च नक्रैश्च भुजङ्गैश्च निषेविताम् ॥
pramadāmiva yatnena bhūṣitāṃ bhūṣaṇottamaiḥ | phalaiḥ puṣpaiḥ kisalayairvṛtāṃ gulmairdvijaistathā | śiṃśumāraiśca nakraiśca bhujaṅgaiśca niṣevitām ||
हिंदी अर्थ उत्तम आभूषणों से यत्नपूर्वक सजी युवती जैसी, फलों, फूलों, कोंपलों, झाड़ियों और पक्षियों से ढकी, और सूँसों, मगरमच्छों और सर्पों से सेवित।
English meaning Like a young woman carefully decked with the finest ornaments, covered with fruits, flowers, young leaves, shrubs and birds, and frequented by dolphins, crocodiles and serpents.
25-26
2.50.25-26
Copy link
विष्णुपादच्युतां दिव्यामपापां पापनाशिनीम् । तां शङ्करजटाजूटाद्भ्रष्टां सागरतेजसा । समुद्रमहिषीं गङ्गां सारसक्रौञ्चनादिताम् । आससाद महाबाहुः शृङ्गिबेरपुरं प्रति ॥
viṣṇupādacyutāṃ divyāmapāpāṃ pāpanāśinīm | tāṃ śaṅkarajaṭājūṭādbhraṣṭāṃ sāgaratejasā | samudramahiṣīṃ gaṅgāṃ sārasakrauñcanāditām | āsasāda mahābāhuḥ śṛṅgiberapuraṃ prati ||
हिंदी अर्थ महाबाहु शृंगवेरपुर के पास गंगा तक पहुँचे: दिव्य, निष्पाप और पाप नाशिनी, विष्णु के चरण से गिरी, सागर के तेज से शंकर की जटाओं से उतरी, समुद्र की रानी, सारसों और क्रौंचों से गूँजती।
English meaning The mighty armed one reached the Ganga near Shringaverapura: divine, sinless and destroyer of sin, fallen from Vishnu's foot, fallen from the matted locks of Shankara by the power of the ocean, queen of the ocean, echoing with cranes and kraunchas.
तामूर्मिकलिलावर्तामन्ववेक्ष्य महारथः । सुमन्त्रमब्रवीत्सूतमिहैवाद्य वसामहे ॥
tāmūrmikalilāvartāmanvavekṣya mahārathaḥ | sumantramabravītsūtamihaivādya vasāmahe ||
हिंदी अर्थ लहरों और भँवरों से भरी उस नदी को देखकर महारथी ने सारथि सुमंत्र से कहा: आज हम यहीं रुकें।
English meaning Seeing that river full of waves and whirlpools, the great chariot warrior said to Sumantra the charioteer: Let us stay here today.
अविदूरादयं नद्या बहुपुष्पप्रवालवान् । सुमहानिङ्गुदीवृक्षो वसामोऽत्रैव सारथे ॥
avidūrādayaṃ nadyā bahupuṣpapravālavān | sumahāniṅgudīvṛkṣo vasāmo'traiva sārathe ||
हिंदी अर्थ सारथि, नदी के पास ही यह अनेक फूलों और कोंपलों वाला बहुत बड़ा इंगुदी का पेड़ है। हम यहीं रुकें।
English meaning Charioteer, not far from the river is this very large ingudi tree with many flowers and young shoots. Let us stay right here.
द्रक्ष्याम स्सरितां श्रेष्ठां सम्मान्यसलिलां शिवाम् । देवदानवगन्धर्वमृगमानुषपक्षिणाम् ॥
drakṣyāma ssaritāṃ śreṣṭhāṃ sammānyasalilāṃ śivām | devadānavagandharvamṛgamānuṣapakṣiṇām ||
हिंदी अर्थ हम नदियों में श्रेष्ठ, मंगलमय गंगा देखेंगे, जिसके जल का देवता, दानव, गंधर्व, पशु, मनुष्य और पक्षी सम्मान करते हैं।
English meaning We shall see the best of rivers, auspicious, whose waters are honoured by gods, danavas, gandharvas, beasts, men and birds.
लक्ष्मणश्च सुमन्त्रश्च बाढमित्येव राघवम् । उक्त्वा तमिङ्गुदीवृक्षं तदोपययतुर्हयैः ॥
lakṣmaṇaśca sumantraśca bāḍhamityeva rāghavam | uktvā tamiṅgudīvṛkṣaṃ tadopayayaturhayaiḥ ||
हिंदी अर्थ लक्ष्मण और सुमंत्र ने राघव से कहा: बहुत अच्छा, और घोड़ों को उस इंगुदी पेड़ तक ले गए।
English meaning Lakshmana and Sumantra said to Raghava: Very well, and drove the horses to that ingudi tree.
रामोऽभियाय तं रम्यं वृक्षमिक्ष्वाकुनन्दनः । रथादवातरत्तस्मात्सभार्य स्सहलक्ष्मणः ॥
rāmo'bhiyāya taṃ ramyaṃ vṛkṣamikṣvākunandanaḥ | rathādavātarattasmātsabhārya ssahalakṣmaṇaḥ ||
हिंदी अर्थ उस सुंदर पेड़ के पास पहुँचकर इक्ष्वाकुनंदन राम पत्नी और लक्ष्मण के साथ रथ से उतरे।
English meaning Reaching that lovely tree, Rama, joy of the Ikshvakus, got down from the chariot with his wife and Lakshmana.
सुमन्त्रोऽप्यवतीर्यास्मान्मोचयित्वा हयोत्तमान् । वृक्षमूलगतं राममुपतस्थे कृताञ्जलिः ॥
sumantro'pyavatīryāsmānmocayitvā hayottamān | vṛkṣamūlagataṃ rāmamupatasthe kṛtāñjaliḥ ||
हिंदी अर्थ सुमंत्र भी उतरे, उत्तम घोड़ों को खोला, और पेड़ की जड़ में बैठे राम के सामने हाथ जोड़कर खड़े हुए।
English meaning Sumantra too got down, unyoked the fine horses, and stood with folded hands before Rama at the foot of the tree.
तत्र राजा गुहो नाम रामस्यात्मसमस्सखा । निषादजात्यो बलवान् स्थपतिश्चेति विश्रुतः ॥
tatra rājā guho nāma rāmasyātmasamassakhā | niṣādajātyo balavān sthapatiśceti viśrutaḥ ||
हिंदी अर्थ वहाँ गुह नाम का राजा था, राम का अपने समान प्रिय मित्र, निषाद जाति का, बलवान, और सरदार के रूप में प्रसिद्ध।
English meaning There ruled a king named Guha, Rama's friend dear as his own self, of the Nishada race, strong, and famed as a chieftain.
स शृत्वा पुरुषव्याघ्रं रामं विषयमागतम् । वृद्धैः परिवृतोऽमात्यैः ज्ञातिभिश्चाभ्युपागतः ॥
sa śṛtvā puruṣavyāghraṃ rāmaṃ viṣayamāgatam | vṛddhaiḥ parivṛto'mātyaiḥ jñātibhiścābhyupāgataḥ ||
हिंदी अर्थ पुरुषव्याघ्र राम के अपने देश में आने की बात सुनकर वे वृद्धों, मंत्रियों और संबंधियों से घिरे आए।
English meaning Hearing that Rama, tiger among men, had come to his land, he came, surrounded by elders, ministers and kinsmen.
ततो निषादाधिपतिं दृष्ट्वा दूरादुपस्थितम् । सह सौमित्रिणा राम स्समागच्छद्गुहेन सः ॥
tato niṣādādhipatiṃ dṛṣṭvā dūrādupasthitam | saha saumitriṇā rāma ssamāgacchadguhena saḥ ||
हिंदी अर्थ निषादराज को दूर से आते देखकर राम सुमित्रानंदन के साथ गुह से मिलने गए।
English meaning Seeing the lord of the Nishadas coming from afar, Rama went with the son of Sumitra to meet Guha.
तमार्तस्सम्परिष्वज्य गुहो राघवमब्रवीत् । यथाऽयोध्या तथेयं ते राम किं करवाणि ते । ईदृशं हि महाबाहो कः प्राप्स्यत्यतिथिं प्रियम् ॥
tamārtassampariṣvajya guho rāghavamabravīt | yathā'yodhyā tatheyaṃ te rāma kiṃ karavāṇi te | īdṛśaṃ hi mahābāho kaḥ prāpsyatyatithiṃ priyam ||
हिंदी अर्थ व्यथित होकर गुह ने राघव को गले लगाया और कहा: राम, यह भूमि आपकी वैसे ही है जैसे अयोध्या। मैं आपके लिए क्या करूँ? महाबाहु, ऐसा प्रिय अतिथि किसे मिलेगा?
English meaning Distressed, Guha embraced Raghava and said: Rama, this land is yours as Ayodhya is. What can I do for you? Mighty armed one, who could have such a dear guest?
ततो गुणवदन्नाद्यमुपादाय पृथग्विधम् । अर्घ्यं चोपानयत्क्षिप्रं वाक्यं चेदमुवाच ह ॥
tato guṇavadannādyamupādāya pṛthagvidham | arghyaṃ copānayatkṣipraṃ vākyaṃ cedamuvāca ha ||
हिंदी अर्थ फिर वे शीघ्र अनेक प्रकार का उत्तम भोजन और अर्घ्य लाए, और कहा:
English meaning Then he quickly brought fine food of many kinds and water for welcome, and said:
स्वागतं ते महाबाहो तवेयमखिला मही । वयं प्रेष्या भवान्भर्ता साधु राज्यं प्रशाधि नः ॥
svāgataṃ te mahābāho taveyamakhilā mahī | vayaṃ preṣyā bhavānbhartā sādhu rājyaṃ praśādhi naḥ ||
हिंदी अर्थ स्वागत है, महाबाहु। यह सारी भूमि आपकी है। हम आपके सेवक हैं और आप हमारे स्वामी। हमारे राज्य पर भलीभाँति शासन कीजिए।
English meaning Welcome, mighty armed one. This whole land is yours. We are your servants and you our master. Rule our kingdom well.
भक्ष्यं भोज्यं च पेयं च लेह्यंचेदमुपस्थितम् । शयनानि च मुख्यानि वाजिनां खादनं च ते ॥
bhakṣyaṃ bhojyaṃ ca peyaṃ ca lehyaṃcedamupasthitam | śayanāni ca mukhyāni vājināṃ khādanaṃ ca te ||
हिंदी अर्थ यहाँ खाने, चबाने, पीने और चाटने का भोजन है, उत्तम शय्याएँ हैं, और आपके घोड़ों के लिए चारा।
English meaning Here is food to eat, to chew, to drink and to lick, the best beds, and fodder for your horses.
40-41
2.50.40-41
Copy link
एवं ब्रुवाणं तु गुहं राघवः प्रत्युवाच ह । अर्चिताश्चैव हृष्टाश्च भवता सर्वथा वयम् । पद्भ्यामभिगमाच्चैव स्नेहसन्दर्शनेन च ॥
evaṃ bruvāṇaṃ tu guhaṃ rāghavaḥ pratyuvāca ha | arcitāścaiva hṛṣṭāśca bhavatā sarvathā vayam | padbhyāmabhigamāccaiva snehasandarśanena ca ||
हिंदी अर्थ ऐसा कहते गुह को राघव ने उत्तर दिया: आपने पैदल आकर और स्नेह दिखाकर हर प्रकार से हमारा सत्कार किया और हमें प्रसन्न किया है।
English meaning To Guha speaking so, Raghava replied: We are honoured and pleased by you in every way, by your coming on foot and by the love you show.
भुजाभ्यां साधु पीनाभ्यां पीडयन्वाक्यमब्रवीत् । दिष्ट्या त्वां गुह पश्यामि ह्यरोगं सह बान्धवैः । अपि ते कुशलं राष्ट्रे मित्रेषु च धनेषु च ॥
bhujābhyāṃ sādhu pīnābhyāṃ pīḍayanvākyamabravīt | diṣṭyā tvāṃ guha paśyāmi hyarogaṃ saha bāndhavaiḥ | api te kuśalaṃ rāṣṭre mitreṣu ca dhaneṣu ca ||
हिंदी अर्थ अपनी पुष्ट भुजाओं से उन्हें दबाते हुए उन्होंने कहा: गुह, सौभाग्य से मैं आपको बंधुओं सहित स्वस्थ देखता हूँ। क्या आपके राज्य, मित्रों और धन में सब कुशल है?
English meaning Pressing him with his strong arms, he said: Fortunately, Guha, I see you well with your kin. Is all well in your kingdom, with your friends and your wealth?
यत्त्विदं भवता किञ्चित्प्रीत्या समुपकल्पितम् । सर्वं तदनुजानामि न हि वर्ते प्रतिग्रहे ॥
yattvidaṃ bhavatā kiñcitprītyā samupakalpitam | sarvaṃ tadanujānāmi na hi varte pratigrahe ||
हिंदी अर्थ आपने प्रेम से जो कुछ तैयार किया है, वह सब मैं आपको लौटाता हूँ; क्योंकि अब मैं भेंट नहीं लेता।
English meaning All that you have prepared with love, I give it back to you; for I do not accept gifts now.
कुशचीराजिनधरं फलमूलाशिनं च माम् । विद्धि प्रणिहितं धर्मे तापसं वनगोचरम् ॥
kuśacīrājinadharaṃ phalamūlāśinaṃ ca mām | viddhi praṇihitaṃ dharme tāpasaṃ vanagocaram ||
हिंदी अर्थ मुझे कुश चीर और मृगचर्म धारण किए, फल और कंद खाने वाला, धर्म में लगा, वन में रहने वाला तपस्वी जानिए।
English meaning Know me to be wearing kusha bark and deerskin, eating fruit and roots, set on dharma, an ascetic living in the forest.
अश्वानां खादनेनाहमर्थी नान्येन केनचित् । एतावताऽत्र भवता भविष्यामि सुपूजितः ॥
aśvānāṃ khādanenāhamarthī nānyena kenacit | etāvatā'tra bhavatā bhaviṣyāmi supūjitaḥ ||
हिंदी अर्थ मुझे केवल घोड़ों के लिए चारा चाहिए, और कुछ नहीं। इतने से ही आप यहाँ मेरा भलीभाँति सत्कार कर देंगे।
English meaning I need only fodder for the horses, nothing else. By this alone I shall be well honoured by you here.
एते हि दयिता राज्ञः पितुर्दशरथस्य मे । एतैस्सुविहितैरश्वै भविष्याम्यहमर्चितः ॥
ete hi dayitā rājñaḥ piturdaśarathasya me | etaissuvihitairaśvai bhaviṣyāmyahamarcitaḥ ||
हिंदी अर्थ क्योंकि ये मेरे पिता राजा दशरथ के प्रिय हैं। इन घोड़ों की अच्छी देखभाल से मेरा सम्मान होगा।
English meaning For these are dear to the king, my father Dasharatha. If these horses are well looked after, I shall be honoured.
अश्वानां प्रतिपानं च खादनं चैव सोऽन्वशात् । गुहस्तत्रैव पुरुषां स्त्वरितं दीयतामिति ॥
aśvānāṃ pratipānaṃ ca khādanaṃ caiva so'nvaśāt | guhastatraiva puruṣāṃ stvaritaṃ dīyatāmiti ||
हिंदी अर्थ गुह ने वहीं तुरंत अपने लोगों को आज्ञा दी: घोड़ों के लिए जल और चारा शीघ्र दिया जाए।
English meaning Guha at once ordered his men there: Let water and fodder for the horses be given quickly.
ततश्चीरोत्तरासङ्गः सन्ध्यामन्वास्य पश्चिमाम् । जलमेवाददे भोज्यं लक्ष्मणेनाऽऽहृतं स्वयम् ॥
tataścīrottarāsaṅgaḥ sandhyāmanvāsya paścimām | jalamevādade bhojyaṃ lakṣmaṇenā''hṛtaṃ svayam ||
हिंदी अर्थ फिर कंधे पर चीर डाले, सायं संध्या की उपासना करके उन्होंने भोजन के रूप में केवल जल लिया, जो लक्ष्मण स्वयं लाए थे।
English meaning Then, with a bark garment over his shoulder, having worshipped at the evening twilight, he took only water for food, brought by Lakshmana himself.
तस्य भूमौ शयानस्य पादौ प्रक्षाल्य लक्ष्मणः । सभार्यस्य ततोऽभ्येत्य तस्थौ वृक्षमुपाश्रितः ॥
tasya bhūmau śayānasya pādau prakṣālya lakṣmaṇaḥ | sabhāryasya tato'bhyetya tasthau vṛkṣamupāśritaḥ ||
हिंदी अर्थ जब वे पत्नी के साथ भूमि पर लेटे, तब लक्ष्मण ने उनके पैर धोए, फिर जाकर एक पेड़ से टिककर खड़े हो गए।
English meaning When he lay on the ground with his wife, Lakshmana washed his feet, then went and stood leaning against a tree.
गुहोऽपि सह सूतेन सौमित्रिमनुभाषयन् । अन्वजाग्रत्ततो राममप्रमत्तो धनुर्धरः ॥
guho'pi saha sūtena saumitrimanubhāṣayan | anvajāgrattato rāmamapramatto dhanurdharaḥ ||
हिंदी अर्थ गुह भी सुमित्रानंदन और सारथि से बात करते हुए सावधान होकर धनुष लिए राम की रक्षा में जागते रहे।
English meaning Guha too, talking with the son of Sumitra and the charioteer, kept watch over Rama, alert, bow in hand.
तथा शयानस्य ततोऽस्य धीमतो यशस्विनो दाशरथेर्महात्मनः । अदृष्टदुःखस्य सुखोचितस्य सा तदाव्यतीयाय चिरेण शर्वरी ॥
tathā śayānasya tato'sya dhīmato yaśasvino dāśarathermahātmanaḥ | adṛṣṭaduḥkhasya sukhocitasya sā tadāvyatīyāya cireṇa śarvarī ||
हिंदी अर्थ इस प्रकार जब बुद्धिमान, यशस्वी, महात्मा दशरथपुत्र, जिन्होंने कभी दुख नहीं देखा था और जो सुख के अभ्यस्त थे, वहाँ लेटे थे, तब वह रात धीरे धीरे बीती।
English meaning So, as the wise, renowned, great souled son of Dasharatha lay there, who had never known sorrow and was used to comfort, that night passed slowly.