Skip to content
Bala Kanda Sarga 24 of 77 32 shlokas Journey stop 2
Valmiki Ramayana · Bala Kanda · Sarga 24

Into the Forest of Tataka

बालकांड, सर्ग 24: ताटका वन में प्रवेश

Crossing the Ganga, Rama asks about the roar of the waters. Vishwamitra explains, then leads the brothers into a dark forest once rich and peopled, now laid waste by the demoness Tataka.

गंगा पार करते समय राम जल के गर्जन के बारे में पूछते हैं। विश्वामित्र उत्तर देकर दोनों भाइयों को एक घने वन में ले जाते हैं, जो कभी समृद्ध था पर अब राक्षसी ताटका ने उजाड़ दिया है।

1 1.24.1

ततः प्रभाते विमले कृताह्निकमरिन्दमौ ।
विश्वामित्रं पुरस्कृत्य नद्यास्तीरमुपागतौ ॥

tataḥ prabhāte vimale kṛtāhnikamarindamau |
viśvāmitraṃ puraskṛtya nadyāstīramupāgatau ||

हिंदी अर्थ

फिर निर्मल प्रभात में नित्य कर्म करके वे दोनों शत्रुदमन विश्वामित्र को आगे करके नदी के तट पर आए।

English meaning

Then, at clear dawn, having done their daily rites, the two tamers of foes followed Vishvamitra to the river bank.

2 1.24.2

ते च सर्वे महात्मानो मुनयस्संश्रितव्रताः ।
उपस्थाप्य शुभां नावं विश्वामित्रमथाब्रुवन् ॥

te ca sarve mahātmāno munayassaṃśritavratāḥ |
upasthāpya śubhāṃ nāvaṃ viśvāmitramathābruvan ||

हिंदी अर्थ

उन सब व्रतधारी महात्मा मुनियों ने एक सुंदर नाव लाकर विश्वामित्र से कहा:

English meaning

All those great souled sages, firm in their vows, brought a fine boat and said to Vishvamitra:

3 1.24.3

आरोहतु भवान्नावं राजपुत्रपुरस्कृतः ।
अरिष्टं गच्छ पन्थानं मा भूत्कालविपर्ययः ॥

ārohatu bhavānnāvaṃ rājaputrapuraskṛtaḥ |
ariṣṭaṃ gaccha panthānaṃ mā bhūtkālaviparyayaḥ ||

हिंदी अर्थ

राजकुमारों को आगे करके आप नाव पर चढ़िए। सकुशल अपने मार्ग पर जाइए, और समय न खोइए।

English meaning

Board the boat with the princes before you. Go safely on your way, and let no time be lost.

4 1.24.4

विश्वामित्रस्तथेत्युक्तवा तानृषीनभिपूज्य च ।
ततार सहितस्ताभ्यां सरितं सागरङ्गमाम् ॥

viśvāmitrastathetyuktavā tānṛṣīnabhipūjya ca |
tatāra sahitastābhyāṃ saritaṃ sāgaraṅgamām ||

हिंदी अर्थ

विश्वामित्र ने कहा: ऐसा ही हो, उन ऋषियों का सम्मान किया, और दोनों बालकों के साथ सागर की ओर बहने वाली नदी को पार किया।

English meaning

Vishvamitra said: So be it, honoured those sages, and crossed the river flowing to the sea together with the two boys.

5 1.24.5

ततश्शुश्राव वै शब्दमतिसंरम्भवर्धितम् ।
मध्यमागम्य तोयस्य सह रामःकनीयसा ॥

tataśśuśrāva vai śabdamatisaṃrambhavardhitam |
madhyamāgamya toyasya saha rāmaḥkanīyasā ||

हिंदी अर्थ

अपने छोटे भाई के साथ जल के बीच पहुँचकर राम ने एक शब्द सुना जो बढ़ता और प्रचंड होता जा रहा था।

English meaning

Reaching the middle of the water with his younger brother, Rama heard a sound that grew louder and fiercer.

6 1.24.6

अथ रामस्सरिन्मध्ये पप्रच्छ मुनिपुङ्गवम् ।
वारिणो भिद्यमानस्य किमयं तुमुलो ध्वनिः ॥

atha rāmassarinmadhye papraccha munipuṅgavam |
vāriṇo bhidyamānasya kimayaṃ tumulo dhvaniḥ ||

हिंदी अर्थ

तब बीच धारा में राम ने मुनिश्रेष्ठ से पूछा: जल के टूटने से उठने वाली यह तुमुल ध्वनि क्या है?

English meaning

Then in midstream Rama asked the best of sages: What is this tumultuous roar of water breaking?

7 1.24.7

राघवस्य वचश्श्रुत्वा कौतूहलसमन्वितः ।
कथयामास धर्मात्मा तस्य शब्दस्य निश्चयम् ॥

rāghavasya vacaśśrutvā kautūhalasamanvitaḥ |
kathayāmāsa dharmātmā tasya śabdasya niścayam ||

हिंदी अर्थ

राघव की बात सुनकर उनकी जिज्ञासा से प्रसन्न धर्मात्मा मुनि ने उन्हें उस शब्द का रहस्य बताया।

English meaning

Hearing Raghava's words, the righteous sage, pleased at his curiosity, told him what that sound truly was.

8 1.24.8

कैलासपर्वते राम मनसा निर्मितं सरः ।
ब्रह्मणा नरशार्दूल तेनेदं मानसं सरः ॥

kailāsaparvate rāma manasā nirmitaṃ saraḥ |
brahmaṇā naraśārdūla tenedaṃ mānasaṃ saraḥ ||

हिंदी अर्थ

हे राम, नरशार्दूल, कैलास पर्वत पर एक सरोवर है जिसे ब्रह्मा ने अपने मन से रचा था। इसलिए वह मानस सरोवर कहलाता है।

English meaning

Rama, tiger among men, on Mount Kailasa there is a lake that Brahma created with his mind. So it is called the Manasa lake.

9 1.24.9

तस्मात्सुस्राव सरसस्सायोध्यामुपगूहते ।
सर प्रवृत्ता सरयूः पुण्या ब्रह्मसरश्च्युता ॥

tasmātsusrāva sarasassāyodhyāmupagūhate |
sara pravṛttā sarayūḥ puṇyā brahmasaraścyutā ||

हिंदी अर्थ

उसी सरोवर से वह पवित्र सरयू निकलती है जो अयोध्या को घेरे हुए है। ब्रह्मसर से निकलने के कारण वह सरयू कहलाती है।

English meaning

From that lake flows the holy Sarayu that embraces Ayodhya. It is called Sarayu because it flows from the lake, the lake of Brahma.

10 1.24.10

तस्यायमतुलश्शब्दो जाह्नवीमभिवर्तते ।
वारिसङ्क्षोभजो राम प्रणामं नियतःकुरु ॥

tasyāyamatulaśśabdo jāhnavīmabhivartate |
vārisaṅkṣobhajo rāma praṇāmaṃ niyataḥkuru ||

हिंदी अर्थ

यह अनुपम ध्वनि सरयू के जाह्नवी से मिलने की है, जो दोनों जलों के टकराने से उठती है। हे राम, संयत मन से इन्हें प्रणाम करो।

English meaning

This matchless sound is the Sarayu meeting the Jahnavi, born of the clash of their waters. Rama, bow to them with a controlled mind.

11 1.24.11

ताभ्यां तु तावुभौ कृत्वा प्रणाममतिधार्मिकौ ।
तीरं दक्षिणमासाद्य जग्मतुर्लघुविक्रमौ ॥

tābhyāṃ tu tāvubhau kṛtvā praṇāmamatidhārmikau |
tīraṃ dakṣiṇamāsādya jagmaturlaghuvikramau ||

हिंदी अर्थ

उन दोनों परम धर्मात्मा भाइयों ने दोनों नदियों को प्रणाम किया, दक्षिणी तट पर पहुँचे और हल्के कदमों से आगे बढ़े।

English meaning

The two most righteous brothers bowed to the two rivers, reached the southern bank and walked on with light steps.

12 1.24.12

स वनं घोरसङ्काशं दृष्ट्वा नृपवरात्मजः ।
अविप्रहतमैक्ष्वाकः पप्रच्छ मुनिपुङ्गवम् ॥

sa vanaṃ ghorasaṅkāśaṃ dṛṣṭvā nṛpavarātmajaḥ |
aviprahatamaikṣvākaḥ papraccha munipuṅgavam ||

हिंदी अर्थ

एक भयानक दिखने वाले, मनुष्यों से अछूते वन को देखकर इक्ष्वाकु राजकुमार ने मुनिश्रेष्ठ से पूछा:

English meaning

Seeing a terrible looking forest, untrodden by men, the Ikshvaku prince asked the best of sages:

13 1.24.13

अहो वनमिदं दुर्गं झिल्लिकागणनादितम् ।
भैरवैश्शपदैः पूर्णं शकुन्तैर्दारुणारुतैः ॥

aho vanamidaṃ durgaṃ jhillikāgaṇanāditam |
bhairavaiśśapadaiḥ pūrṇaṃ śakuntairdāruṇārutaiḥ ||

हिंदी अर्थ

अहो, यह वन दुर्गम है, झींगुरों के स्वर से गूँजता, भयानक पशुओं और कर्कश बोलने वाले पक्षियों से भरा।

English meaning

Ah, this forest is hard to pass, ringing with crickets, full of fearsome beasts and birds with harsh cries.

14 1.24.14

नानाप्रकारैश्शकुनै र्वाश्यद्भिर्भैरवस्वनैः ।
सिंहव्याघ्रवराहैश्च वारणैश्चोपशोभितम् ॥

nānāprakāraiśśakunai rvāśyadbhirbhairavasvanaiḥ |
siṃhavyāghravarāhaiśca vāraṇaiścopaśobhitam ||

हिंदी अर्थ

यह भयानक स्वर में बोलते अनेक प्रकार के पक्षियों से, और सिंहों, बाघों, सूअरों तथा हाथियों से भरा है।

English meaning

It is full of birds of many kinds crying with terrible voices, and of lions, tigers, boars and elephants.

15 1.24.15

धवाश्वकर्णककुभैर्बिल्वतिन्दुकपाटलैः ।
सङ्कीर्णं बदरीभिश्च किन्न्वेतद्दारुणं वनम् ॥

dhavāśvakarṇakakubhairbilvatindukapāṭalaiḥ |
saṅkīrṇaṃ badarībhiśca kinnvetaddāruṇaṃ vanam ||

हिंदी अर्थ

यह धव, अश्वकर्ण, ककुभ, बिल्व, तिंदुक, पाटल और बेर के वृक्षों से घना है। यह भयानक वन कौन सा है?

English meaning

It is thick with dhava, ashvakarna, kakubha, bilva, tinduka, patala and jujube trees. What is this dreadful forest?

16 1.24.16

तमुवाच महातेजा विश्वामित्रो महामुनिः ।
श्रूयतां वत्स काकुत्स्थ यस्यैतद्दारुणं वनम् ॥

tamuvāca mahātejā viśvāmitro mahāmuniḥ |
śrūyatāṃ vatsa kākutstha yasyaitaddāruṇaṃ vanam ||

हिंदी अर्थ

महातेजस्वी महामुनि विश्वामित्र ने उनसे कहा: वत्स काकुत्स्थ, सुनो यह भयानक वन किसका है।

English meaning

The radiant great sage Vishvamitra said to him: Hear, child Kakutstha, whose dreadful forest this is.

17 1.24.17

एतौ जनपदौ स्फीतौ पूर्वमास्तां नरोत्तम ।
मलदाश्च करूशाश्च देवनिर्माणनिर्मितौ ॥

etau janapadau sphītau pūrvamāstāṃ narottama |
maladāśca karūśāśca devanirmāṇanirmitau ||

हिंदी अर्थ

हे नरश्रेष्ठ, यहाँ पहले दो समृद्ध जनपद थे, मलद और करूष, जिन्हें देवताओं ने बनाया था।

English meaning

Best of men, there were once two prosperous lands here, Malada and Karusha, made by the gods themselves.

18 1.24.18

पुरा वृत्रवधे राम मलेन समभिप्लुतम् ।
क्षुधा चैव सहस्राक्षं ब्रह्महत्या समाविशत् ॥

purā vṛtravadhe rāma malena samabhiplutam |
kṣudhā caiva sahasrākṣaṃ brahmahatyā samāviśat ||

हिंदी अर्थ

हे राम, बहुत पहले वृत्र का वध करने के बाद सहस्राक्ष इंद्र मल से ढक गए और भूख से पीड़ित हुए, और उनमें ब्रह्महत्या का पाप प्रवेश कर गया।

English meaning

Long ago, Rama, after killing Vritra, the thousand eyed Indra was covered in filth and struck by hunger, and the sin of killing a brahmin entered him.

19 1.24.19

तमिन्द्रं स्नापयन् देवा ऋषयश्च तपोधनाः ।
कलशैस्स्नापयामासुर्मलं चास्य प्रमोचयन् ॥

tamindraṃ snāpayan devā ṛṣayaśca tapodhanāḥ |
kalaśaissnāpayāmāsurmalaṃ cāsya pramocayan ||

हिंदी अर्थ

देवताओं और तपोधन ऋषियों ने कलशों के जल से इंद्र को स्नान कराया और उनका मल धो दिया।

English meaning

The gods and the sages rich in penance bathed Indra with pitchers of water and washed his filth away.

20 1.24.20

इह भूम्यां मलं दत्वा दत्वा कारूशमेव च ।
शरीरजं महेन्द्रस्य ततो हर्षं प्रपेदिरे ॥

iha bhūmyāṃ malaṃ datvā datvā kārūśameva ca |
śarīrajaṃ mahendrasya tato harṣaṃ prapedire ||

हिंदी अर्थ

महेंद्र के शरीर से उत्पन्न मल और करूष को इस भूमि पर छोड़कर वे प्रसन्न हुए।

English meaning

Having left on this ground the filth and the hunger born of Mahendra's body, they were glad.

21 1.24.21

निर्मलो निष्करूशश्च शुचिरिंन्द्रो यदाभवत् ।
ददौ देशस्य सुप्रीतो वरं प्रभुरनुत्तमम् ॥

nirmalo niṣkarūśaśca śuciriṃndro yadābhavat |
dadau deśasya suprīto varaṃ prabhuranuttamam ||

हिंदी अर्थ

जब इंद्र मल और करूष से मुक्त होकर पवित्र हो गए, तो प्रसन्न होकर प्रभु ने इस देश को अनुपम वर दिया।

English meaning

When Indra was free of filth and hunger and was pure again, the delighted lord gave this land a matchless boon.

22 1.24.22

इमौ जनपदौ स्फीतौ ख्यातिं लोके गमिष्यतः ।
मलदाश्च करूशाश्च ममाङ्गमलधारिणौ ॥

imau janapadau sphītau khyātiṃ loke gamiṣyataḥ |
maladāśca karūśāśca mamāṅgamaladhāriṇau ||

हिंदी अर्थ

मेरे शरीर का मल धारण करने वाले ये दोनों जनपद, मलद और करूष, समृद्ध होंगे और संसार में प्रसिद्ध होंगे।

English meaning

These two lands, Malada and Karusha, which bear the filth of my body, will be prosperous and famed in the world.

23 1.24.23

साधु साध्विति तं देवाः पाकशासनमब्रुवन् ।
देशस्य पूजां तां दृष्ट्वा कृतां शक्रेण धीमता ॥

sādhu sādhviti taṃ devāḥ pākaśāsanamabruvan |
deśasya pūjāṃ tāṃ dṛṣṭvā kṛtāṃ śakreṇa dhīmatā ||

हिंदी अर्थ

बुद्धिमान इंद्र द्वारा देश का यह सम्मान देखकर देवताओं ने पाकशासन से कहा: साधु, साधु।

English meaning

Seeing the honour the wise Shakra had done to the land, the gods said to the punisher of Paka: Well done, well done.

24 1.24.24

एतौ जनपदौ स्फीतौ दीर्घकालमरिन्दम ।
मलदाश्च करूशाश्च मुदितौ धनधान्यतः ॥

etau janapadau sphītau dīrghakālamarindama |
maladāśca karūśāśca muditau dhanadhānyataḥ ||

हिंदी अर्थ

हे शत्रुदमन, ये दोनों जनपद, मलद और करूष, बहुत समय तक धन धान्य से संपन्न और प्रसन्न रहे।

English meaning

Tamer of foes, these two lands, Malada and Karusha, were prosperous for a long time, happy with wealth and grain.

25-26 1.24.25-26

कस्यचित्त्वथ कालस्य यक्षी वै कामरूपिणी ।
बलं नागसहस्रस्य धारयन्ती तदा ह्यभूत् ।
ताटका नाम भद्रं ते भार्या सुन्दस्य धीमतः ।
मारीचो राक्षसः पुत्रो यस्याश्शक्रपराक्रमः ॥

kasyacittvatha kālasya yakṣī vai kāmarūpiṇī |
balaṃ nāgasahasrasya dhārayantī tadā hyabhūt |
tāṭakā nāma bhadraṃ te bhāryā sundasya dhīmataḥ |
mārīco rākṣasaḥ putro yasyāśśakraparākramaḥ ||

हिंदी अर्थ

फिर कुछ समय बाद एक यक्षिणी हुई जो इच्छानुसार रूप धर सकती थी और जिसमें हजार हाथियों का बल था। तुम्हारा कल्याण हो, उसका नाम ताटका है; वह बुद्धिमान सुंद की पत्नी है, और इंद्र के समान पराक्रमी राक्षस मारीच उसका पुत्र है।

English meaning

Then after some time there came a yakshi who could take any form and had the strength of a thousand elephants. Her name is Tataka, bless you; she is the wife of the wise Sunda, and her son is the rakshasa Maricha, as mighty as Shakra.

27 1.24.27

वृत्तबाहुर्महावीर्यो विपुलास्य तनुर्महान् ।
राक्षसो भैरवाकारो नित्यं त्रासयते प्रजाः ॥

vṛttabāhurmahāvīryo vipulāsya tanurmahān |
rākṣaso bhairavākāro nityaṃ trāsayate prajāḥ ||

हिंदी अर्थ

गोल भुजाओं वाला, महाबली, विशाल मुख और विशाल शरीर वाला वह भयानक रूप का राक्षस सदा प्रजा को डराता है।

English meaning

With round arms and great strength, a huge mouth and a vast body, that rakshasa of terrible form always terrifies the people.

28 1.24.28

इमौ जनपदौ नित्यं विनाशयति राघव ।
मलदांश्च करूशांश्च ताटका दुष्टचारिणी ॥

imau janapadau nityaṃ vināśayati rāghava |
maladāṃśca karūśāṃśca tāṭakā duṣṭacāriṇī ||

हिंदी अर्थ

हे राघव, दुष्ट आचरण वाली ताटका इन दोनों जनपदों, मलद और करूष, को निरंतर उजाड़ती रहती है।

English meaning

Raghava, the wicked Tataka is forever laying waste these two lands, Malada and Karusha.

29 1.24.29

सेयं पन्थानमावृत्य वसत्यध्यर्धयोजने ।
अत एव न गन्तव्यं ताटकाया वनं यतः ॥

seyaṃ panthānamāvṛtya vasatyadhyardhayojane |
ata eva na gantavyaṃ tāṭakāyā vanaṃ yataḥ ||

हिंदी अर्थ

वह यहाँ से डेढ़ योजन पर मार्ग रोककर रहती है। इसीलिए ताटका के वन से होकर कोई नहीं जाता।

English meaning

She lives a yojana and a half from here, blocking the road. That is why no one should go through Tataka's forest.

30 1.24.30

स्वबाहुबलमाश्रित्य जहीमां दुष्टचारिणीम् ।
मन्नियोगादिमं देशं कुरु निष्कण्टकं पुनः ॥

svabāhubalamāśritya jahīmāṃ duṣṭacāriṇīm |
manniyogādimaṃ deśaṃ kuru niṣkaṇṭakaṃ punaḥ ||

हिंदी अर्थ

अपनी भुजाओं के बल का सहारा लेकर इस दुष्टा को मारो। मेरी आज्ञा से इस देश को फिर से निष्कंटक करो।

English meaning

Relying on the strength of your arms, kill this evil doer. At my command, make this land free of thorns once more.

31 1.24.31

न हि कश्चिदिमं देशं शक्नोत्यागन्तुमीदृशम् ।
यक्षिण्या घोरया राम उत्सादितमसह्यया ॥

na hi kaścidimaṃ deśaṃ śaknotyāgantumīdṛśam |
yakṣiṇyā ghorayā rāma utsāditamasahyayā ||

हिंदी अर्थ

हे राम, उस भयानक और असह्य यक्षिणी द्वारा उजाड़े गए इस देश में कोई आ नहीं सकता।

English meaning

For no one can come into this land, Rama, so ravaged by that fearsome and unbearable yakshi.

32 1.24.32

एतत्ते सर्वमाख्यातं यथैतद्दारुणं वनम् ।
यक्ष्या चोत्सादितं सर्वमद्यापि न निवर्तते ॥

etatte sarvamākhyātaṃ yathaitaddāruṇaṃ vanam |
yakṣyā cotsāditaṃ sarvamadyāpi na nivartate ||

हिंदी अर्थ

मैंने तुम्हें सब बता दिया कि यह वन कैसे भयानक हुआ। यह सब उस यक्षिणी ने उजाड़ा, और वह आज भी रुकी नहीं है।

English meaning

I have told you everything about how this forest became so dreadful. It was all ruined by the yakshi, and even now she has not stopped.

Next sarga · Bala Kanda 25Who Tataka WasVishwamitra tells how Tataka, a yakshi born strong as a thousand elephants, became a man-eating demoness through Agastya's curse. He urges Rama to kill her for…

Characters in this sarga

All characters