तमप्रतिमतेजोभ्यां भ्रातृभ्यां रोमहर्षणम् । विस्मिताः सङ्गमं प्रेक्ष्य समवेता महर्षयः ॥
tamapratimatejobhyāṃ bhrātṛbhyāṃ romaharṣaṇam | vismitāḥ saṅgamaṃ prekṣya samavetā maharṣayaḥ ||
हिंदी अर्थ अनुपम तेज वाले दोनों भाइयों का वह रोमांचकारी मिलन देखकर वहाँ एकत्र महर्षि विस्मित हो गए।
English meaning The great sages gathered there were amazed to see that thrilling meeting of the two brothers of matchless splendour.
अन्तर्हिता मुनिगणास्सिद्धाश्च परमर्षयः । तौ भ्रातरौ महात्मानौ काकुत्स्थौ प्रशशंसिरे ॥
antarhitā munigaṇāssiddhāśca paramarṣayaḥ | tau bhrātarau mahātmānau kākutsthau praśaśaṃsire ||
हिंदी अर्थ अदृश्य रहकर मुनिगणों, सिद्धों और परमर्षियों ने उन दोनों महात्मा काकुत्स्थ भाइयों की प्रशंसा की।
English meaning The hosts of sages, perfected beings and supreme seers, unseen in the sky, praised the two great-souled Kakutstha brothers.
स धन्यो यस्य पुत्रौ द्वौ धर्मज्ञौ धर्मविक्रमौ । श्रुत्वा वयं हि सम्भाषामुभयोस्स्पृहयामहे ॥
sa dhanyo yasya putrau dvau dharmajñau dharmavikramau | śrutvā vayaṃ hi sambhāṣāmubhayosspṛhayāmahe ||
हिंदी अर्थ 'धन्य है वह जिसके ऐसे दो धर्मज्ञ और धर्मपराक्रमी पुत्र हैं। इन दोनों का संवाद सुनकर हम और सुनना चाहते हैं।'
English meaning 'Blessed is he who has two sons who know dharma and are valiant in dharma. Hearing the conversation of these two, we long to hear more.'
ततस्त्वृषिगणाः क्षिप्रं दशग्रीववधैषिणः । भरतं राजशार्दूलमित्यूचुः सङ्गता वचः ॥
tatastvṛṣigaṇāḥ kṣipraṃ daśagrīvavadhaiṣiṇaḥ | bharataṃ rājaśārdūlamityūcuḥ saṅgatā vacaḥ ||
हिंदी अर्थ तब दशग्रीव रावण के वध के इच्छुक ऋषिगणों ने एकत्र होकर राजसिंह भरत से शीघ्र कहा:
English meaning Then the hosts of sages, eager for the slaying of ten-headed Ravana, gathered and quickly said to Bharata, tiger among kings:
कुले जात महाप्राज्ञ महावृत्त महायशः । ग्राह्यं रामस्य वाक्यं ते पितरं यद्यवेक्षसे ॥
kule jāta mahāprājña mahāvṛtta mahāyaśaḥ | grāhyaṃ rāmasya vākyaṃ te pitaraṃ yadyavekṣase ||
हिंदी अर्थ 'उत्तम कुल में जन्मे, महाप्राज्ञ, महान आचरण और महान यश वाले भरत, यदि तुम पिता का ध्यान रखते हो तो तुम्हें राम की बात मान लेनी चाहिए।'
English meaning 'Born of a noble family, wise, of great conduct and great fame, you should accept Rama's words if you have regard for your father.'
सदाऽनृणमिमं रामं वयमिच्छामहे पितुः । आनृणत्वाच्च कैकेय्याः स्वर्गम् दशरथो गतः ॥
sadā'nṛṇamimaṃ rāmaṃ vayamicchāmahe pituḥ | ānṛṇatvācca kaikeyyāḥ svargam daśaratho gataḥ ||
हिंदी अर्थ 'हम चाहते हैं कि ये राम सदा पिता के ऋण से मुक्त रहें। कैकेयी के ऋण से मुक्त होने के कारण ही दशरथ स्वर्ग गए हैं।'
English meaning 'We wish this Rama always to be free of debt to his father. Because he was freed of his debt to Kaikeyi, Dasharatha has gone to heaven.'
एतावदुक्त्वा वचनं गन्धर्वाः समहर्षयः । राजर्षयश्चैव तदा सर्वे स्वां स्वां गतिं गताः ॥
etāvaduktvā vacanaṃ gandharvāḥ samaharṣayaḥ | rājarṣayaścaiva tadā sarve svāṃ svāṃ gatiṃ gatāḥ ||
हिंदी अर्थ इतना कहकर गंधर्व, महर्षि और राजर्षि सब अपने-अपने लोक को चले गए।
English meaning Having said this much, the gandharvas, great sages and royal sages all went back to their own abodes.
ह्लादितस्तेन वाक्येन शुभेन शुभदर्शनः । राम स्संहृष्टवदनस्तानृषीनभ्यपूजयत् ॥
hlāditastena vākyena śubhena śubhadarśanaḥ | rāma ssaṃhṛṣṭavadanastānṛṣīnabhyapūjayat ||
हिंदी अर्थ उन शुभ वचनों से प्रसन्न होकर सुंदर रूप वाले राम ने हर्ष से खिले मुख से उन ऋषियों का पूजन किया।
English meaning Gladdened by those auspicious words, Rama, of pleasing appearance, his face shining with joy, worshipped those sages.
त्रस्तगात्रस्तु भरतस्स वाचा सज्जमानया । कृताञ्जलिरिदं वाक्यं राघवं पुनरब्रवीत् ॥
trastagātrastu bharatassa vācā sajjamānayā | kṛtāñjaliridaṃ vākyaṃ rāghavaṃ punarabravīt ||
हिंदी अर्थ पर भरत का शरीर काँप उठा, और हाथ जोड़कर लड़खड़ाती वाणी में उन्होंने राघव से फिर कहा:
English meaning But Bharata, trembling in every limb, with folded hands and faltering voice, spoke again to Raghava:
राजधर्ममनुप्रेक्ष्य कुलधर्मानुसन्ततिम् । कर्तुमर्हसि काकुत्स्थ मम मातुश्च याचनाम् ॥
rājadharmamanuprekṣya kuladharmānusantatim | kartumarhasi kākutstha mama mātuśca yācanām ||
हिंदी अर्थ 'काकुत्स्थ, राजधर्म और कुलधर्म की परंपरा को देखते हुए आपको मेरी और मेरी माता की याचना पूरी करनी चाहिए।'
English meaning 'Kakutstha, considering the dharma of kings and the continuity of family dharma, you should grant my request and my mother's.'
रक्षितुं सुमहद्राज्यमहमेकस्तु नोत्सहे । पौरजानपदांश्चापि रक्तान्रञ्जयितुं तथा ॥
rakṣituṃ sumahadrājyamahamekastu notsahe | paurajānapadāṃścāpi raktānrañjayituṃ tathā ||
हिंदी अर्थ 'मैं अकेला इस विशाल राज्य की रक्षा करने के योग्य नहीं हूँ, और न ही अनुरक्त नगरवासियों तथा जनपदवासियों को प्रसन्न रख सकता हूँ।'
English meaning 'I alone have no power to protect this vast kingdom, nor to keep the devoted townspeople and country people content.'
ज्ञातयश्च हि योधाश्च मित्राणि सुहृदश्च नः । त्वामेव प्रतिवीक्षन्ते पर्जन्यमिव कर्षकाः ॥
jñātayaśca hi yodhāśca mitrāṇi suhṛdaśca naḥ | tvāmeva prativīkṣante parjanyamiva karṣakāḥ ||
हिंदी अर्थ 'हमारे बंधु, योद्धा, मित्र और सुहृद सब आपकी ही ओर वैसे देखते हैं जैसे किसान बादल की ओर।'
English meaning 'Our kinsmen, warriors, allies and friends all look to you alone, as farmers look to the rain cloud.'
इदं राज्यं महाप्राज्ञ स्थापय प्रतिपद्य हि । शक्तिमानसि काकुत्स्थ लोकस्य परिपालने ॥
idaṃ rājyaṃ mahāprājña sthāpaya pratipadya hi | śaktimānasi kākutstha lokasya paripālane ||
हिंदी अर्थ 'महाप्राज्ञ, इस राज्य को स्वीकार करके इसे स्थिर कीजिए, क्योंकि काकुत्स्थ, आप ही लोक की रक्षा में समर्थ हैं।'
English meaning 'Wise one, accept this kingdom and establish it, for you, Kakutstha, have the power to protect the world.'
इत्युक्त्वा न्यपतद्भ्रातुः पादयोर्भरतस्तदा । भृशं सम्प्रार्थयामास राममेव प्रियंवदः ॥
ityuktvā nyapatadbhrātuḥ pādayorbharatastadā | bhṛśaṃ samprārthayāmāsa rāmameva priyaṃvadaḥ ||
हिंदी अर्थ ऐसा कहकर भरत भाई के चरणों में गिर पड़े और प्रिय वचन बोलते हुए राम से बहुत अनुनय करने लगे।
English meaning Having said this, Bharata fell at his brother's feet and, speaking kindly, entreated Rama earnestly.
तमङ्के भरतं कृत्वा रामो वचनमब्रवीत् । श्यामं नलिनपत्राक्षं मत्तहंसस्वरं स्वयम् ॥
tamaṅke bharataṃ kṛtvā rāmo vacanamabravīt | śyāmaṃ nalinapatrākṣaṃ mattahaṃsasvaraṃ svayam ||
हिंदी अर्थ श्याम वर्ण और कमलनयन भरत को गोद में लेकर राम ने मतवाले हंस जैसे मधुर स्वर में स्वयं कहा:
English meaning Taking Bharata, dark-skinned and lotus-eyed, on his lap, Rama himself spoke in a voice like a joyful swan's:
आगता त्वामियं बुद्धिस्स्वजा वैनयिकी च या । भृशमुत्सहसे तात रक्षितुं पृथिवीमपि ॥
āgatā tvāmiyaṃ buddhissvajā vainayikī ca yā | bhṛśamutsahase tāta rakṣituṃ pṛthivīmapi ||
हिंदी अर्थ 'तुम्हें स्वाभाविक और शिक्षा से प्राप्त दोनों प्रकार की बुद्धि मिली है। तात, तुम सारी पृथ्वी की रक्षा करने में भी पूरी तरह समर्थ हो।'
English meaning 'You have gained this understanding, both natural and learned through training. Dear one, you are well able to protect even the whole earth.'
अमात्यैश्च सुहृद्भिश्च बुद्धिमद्भिश्च मन्त्रिभिः । सर्वकार्याणि सम्मन्त्र्य सुमहन्त्यपि कारय ॥
amātyaiśca suhṛdbhiśca buddhimadbhiśca mantribhiḥ | sarvakāryāṇi sammantrya sumahantyapi kāraya ||
हिंदी अर्थ 'अमात्यों, मित्रों और बुद्धिमान मंत्रियों से सब कामों पर परामर्श करके बड़े से बड़े कार्य भी करवाओ।'
English meaning 'Consult your ministers, friends and wise counsellors on all matters, and have even the greatest tasks carried out.'
लक्ष्मीश्चन्द्रादपेयाद्वा हिमवान्वा हिमं त्यजेत् । अतीयात्सागरो वेलां न प्रतिज्ञामहं पितुः ॥
lakṣmīścandrādapeyādvā himavānvā himaṃ tyajet | atīyātsāgaro velāṃ na pratijñāmahaṃ pituḥ ||
हिंदी अर्थ 'चंद्रमा से कांति हट जाए, हिमालय हिम को त्याग दे, सागर अपनी मर्यादा लाँघ जाए, पर मैं पिता की प्रतिज्ञा नहीं तोड़ूँगा।'
English meaning 'Radiance may leave the moon, the Himalaya may give up its snow, the ocean may cross its shore, but I will not break my father's promise.'
कामाद्वा तात लोभाद्वा मात्रातुभ्यमिदं कृतम् । न तन्मनसि कर्तव्यं वर्तितव्यं च मातृवत् ॥
kāmādvā tāta lobhādvā mātrātubhyamidaṃ kṛtam | na tanmanasi kartavyaṃ vartitavyaṃ ca mātṛvat ||
हिंदी अर्थ 'तात, तुम्हारी माता ने यह तुम्हारे लिए कामना से किया हो या लोभ से, उसे मन में मत रखना; उनके साथ माता के समान व्यवहार करना।'
English meaning 'Dear one, whether your mother did this for you out of desire or greed, do not hold it in your mind; treat her as a mother.'
एवं ब्रुवाणं भरतः कौसल्यासुतमब्रवीत् । तेजसाऽऽदित्यसङ्काशं प्रतिपच्चन्द्रदर्शनम् ॥
evaṃ bruvāṇaṃ bharataḥ kausalyāsutamabravīt | tejasā''dityasaṅkāśaṃ pratipaccandradarśanam ||
हिंदी अर्थ सूर्य के समान तेजस्वी और प्रतिपदा के चंद्रमा जैसे सुंदर कौसल्यानंदन के ऐसा कहने पर भरत ने उनसे कहा:
English meaning As Kausalya's son spoke thus, radiant as the sun and lovely as the new moon, Bharata said to him:
आधिरोहाऽर्य पादाभ्यां पादुके हेमभूषिते । एतेहि सर्वलोकस्य योगक्षेमं विधास्यतः ॥
ādhirohā'rya pādābhyāṃ pāduke hemabhūṣite | etehi sarvalokasya yogakṣemaṃ vidhāsyataḥ ||
हिंदी अर्थ 'आर्य, स्वर्ण से सजी इन पादुकाओं पर अपने चरण रखिए; ये ही सारे संसार का योगक्षेम करेंगी।'
English meaning 'Noble one, step with your feet onto these gold-adorned sandals; they will secure the welfare of the whole world.'
सोऽधिरुह्य नरव्याघ्रः पादुके ह्यवरुह्य च । प्रायच्छत्सुमहातेजा भरताय महात्मने ॥
so'dhiruhya naravyāghraḥ pāduke hyavaruhya ca | prāyacchatsumahātejā bharatāya mahātmane ||
हिंदी अर्थ महातेजस्वी पुरुषसिंह राम ने पादुकाओं पर चढ़कर फिर उतरकर उन्हें महात्मा भरत को दे दिया।
English meaning The greatly radiant tiger among men stepped onto the sandals, stepped off again, and gave them to the great-souled Bharata.
23-24
2.112.23-24
Copy link
स पादुके सम्प्रणम्य रामं वचनमब्रवीत् चतुर्दश हि वर्षाणि जटाचीरधरो ह्याहम् । फलमूलाशनो वीर भवेयं रघुनन्दन । तवाऽगमनमाकाङ्क्षान्वसन्वै नगराद्बहिः । तव पादुकयोर्न्यस्तराज्यतन्त्रः परन्तप ॥
sa pāduke sampraṇamya rāmaṃ vacanamabravīt caturdaśa hi varṣāṇi jaṭācīradharo hyāham | phalamūlāśano vīra bhaveyaṃ raghunandana | tavā'gamanamākāṅkṣānvasanvai nagarādbahiḥ | tava pādukayornyastarājyatantraḥ parantapa ||
हिंदी अर्थ पादुकाओं को प्रणाम करके भरत ने राम से कहा: 'वीर रघुनंदन, परंतप, चौदह वर्ष तक मैं जटा और चीर धारण करके, फल-मूल खाकर, नगर के बाहर रहते हुए आपके लौटने की प्रतीक्षा करूँगा, और राज्य का कार्यभार आपकी पादुकाओं को सौंप दूँगा।'
English meaning Bowing to the sandals, Bharata said to Rama: 'Hero, joy of the Raghus, scorcher of foes, for fourteen years I will wear matted hair and bark and live on fruits and roots, dwelling outside the city and awaiting your return, with the government of the kingdom entrusted to your sandals.'
चतुर्दशे तु संपूर्णे वर्षेऽहनि रघूत्तम । न द्रक्ष्यामि यदि त्वां तु प्रवेक्ष्यामि हुताशनम् ॥
caturdaśe tu saṃpūrṇe varṣe'hani raghūttama | na drakṣyāmi yadi tvāṃ tu pravekṣyāmi hutāśanam ||
हिंदी अर्थ 'रघुश्रेष्ठ, चौदहवाँ वर्ष पूरा होने के दिन यदि मैं आपको नहीं देखूँगा, तो अग्नि में प्रवेश कर लूँगा।'
English meaning 'Best of the Raghus, if I do not see you on the day the fourteenth year is complete, I will enter the fire.'
तथेति च प्रतिज्ञाय तं परिष्वज्य सादरम् । शत्रुघ्नं च परिष्वज्य भरतं चेदमब्रवीत् ॥
tatheti ca pratijñāya taṃ pariṣvajya sādaram | śatrughnaṃ ca pariṣvajya bharataṃ cedamabravīt ||
हिंदी अर्थ 'ऐसा ही हो' कहकर राम ने उन्हें आदरपूर्वक गले लगाया, शत्रुघ्न को भी गले लगाया और भरत से यह कहा:
English meaning Promising, 'So be it,' Rama embraced him affectionately, embraced Shatrughna too, and said this to Bharata:
27-28
2.112.27-28
Copy link
मातरं रक्ष कैकेयीं मा रोषं कुरु तां प्रति । मया च सीतया चैव शप्तोऽसि रघुसत्तम । इत्युक्त्वाऽश्रुपरीताक्षो भ्रातरं विससर्ज ह ॥
mātaraṃ rakṣa kaikeyīṃ mā roṣaṃ kuru tāṃ prati | mayā ca sītayā caiva śapto'si raghusattama | ityuktvā'śruparītākṣo bhrātaraṃ visasarja ha ||
हिंदी अर्थ 'अपनी माता कैकेयी की रक्षा करना; उन पर क्रोध मत करना। रघुश्रेष्ठ, मैं और सीता तुम्हें इसकी शपथ देते हैं।' ऐसा कहकर आँसू भरी आँखों से उन्होंने भाई को विदा किया।
English meaning 'Protect your mother Kaikeyi; do not be angry with her. Best of the Raghus, I and Sita bind you to this by oath.' Saying this, his eyes filled with tears, he sent his brother away.
स पादुके ते भरतः प्रतापवान् स्वलङ्कृते सम्परिपूज्य धर्मवित् । प्रदक्षिणं चैव चकार राघवम् चकार ते चोत्तमनागमूर्धनि ॥
sa pāduke te bharataḥ pratāpavān svalaṅkṛte samparipūjya dharmavit | pradakṣiṇaṃ caiva cakāra rāghavam cakāra te cottamanāgamūrdhani ||
हिंदी अर्थ प्रतापी धर्मज्ञ भरत ने उन सुंदर सजी पादुकाओं की पूजा की, राघव की परिक्रमा की और उन्हें श्रेष्ठ हाथी के मस्तक पर रखा।
English meaning Mighty Bharata, knower of dharma, worshipped those beautifully adorned sandals, walked around Raghava, and placed them on the head of the finest elephant.
अथाऽनुपूर्व्यात्प्रतिनन्द्य तं जनं गुरूंश्च मन्त्रिप्रकृतीस्तथाऽनुजौ । व्यसर्जयद्राघववंशवर्धनस्थिरः स्वधर्मे हिमवानिवाचलः ॥
athā'nupūrvyātpratinandya taṃ janaṃ gurūṃśca mantriprakṛtīstathā'nujau | vyasarjayadrāghavavaṃśavardhanasthiraḥ svadharme himavānivācalaḥ ||
हिंदी अर्थ तब रघुवंश को बढ़ाने वाले, अपने धर्म में स्थिर और हिमालय की तरह अचल राम ने क्रम से लोगों, गुरुजनों, मंत्रियों, प्रजा और दोनों छोटे भाइयों का सत्कार करके उन्हें विदा किया।
English meaning Then Rama, who increases the line of Raghu, firm in his own dharma and unmoving as the Himalaya, honoured each in turn, the people, the elders, the ministers, the subjects and his two younger brothers, and bade them farewell.
तं मातरो बाष्पगृहीतकण्ठ्यो दुःखेन नामन्त्रयितुं हि शेकुः । स त्वेव मात्रृ़रभिवाद्य सर्वारुदन्कुटीं स्वां प्रविवेश राघवः ॥
taṃ mātaro bāṣpagṛhītakaṇṭhyo duḥkhena nāmantrayituṃ hi śekuḥ | sa tveva mātrṛ़rabhivādya sarvārudankuṭīṃ svāṃ praviveśa rāghavaḥ ||
हिंदी अर्थ आँसुओं से रुँधे गले वाली माताएँ दुःख के कारण उनसे विदा भी न ले सकीं। राघव ने सब माताओं को प्रणाम किया और रोते हुए अपनी कुटी में चले गए।
English meaning The mothers, their throats choked with tears, could not bid him farewell for grief. Raghava bowed to all his mothers and, weeping, entered his hut.