अथ रात्र्यां व्यतीतायामवसुप्तमनन्तरम् । प्रबोधयामास शनैर्लक्ष्मणं रघुनन्दनः ॥
atha rātryāṃ vyatītāyāmavasuptamanantaram | prabodhayāmāsa śanairlakṣmaṇaṃ raghunandanaḥ ||
हिंदी अर्थ रात बीतने पर रघुनंदन ने धीरे से लक्ष्मण को जगाया, जो उनके तुरंत बाद सो गए थे।
English meaning When the night had passed, the joy of the Raghus gently woke Lakshmana, who had fallen asleep just after him.
सौमित्रे श्रुणु वन्यानां वल्गु व्याहरतां स्वनम् । सम्प्रतिष्ठामहे काल प्रस्थानस्य परन्तप ॥
saumitre śruṇu vanyānāṃ valgu vyāharatāṃ svanam | sampratiṣṭhāmahe kāla prasthānasya parantapa ||
हिंदी अर्थ सुमित्रानंदन, वन के प्राणियों की मधुर आवाजें सुनो। हे परंतप, चलने का समय हो गया।
English meaning Son of Sumitra, hear the sweet calls of the forest creatures. Scorcher of foes, it is time to set out.
स सुप्तस्समये भ्रात्रा लक्ष्मणः प्रतिबोधितः । जहौ निद्रां च तन्द्रीं च प्रसक्तं च पथि श्रमम् ॥
sa suptassamaye bhrātrā lakṣmaṇaḥ pratibodhitaḥ | jahau nidrāṃ ca tandrīṃ ca prasaktaṃ ca pathi śramam ||
हिंदी अर्थ भाई द्वारा उचित समय पर जगाए गए लक्ष्मण ने नींद, आलस्य और मार्ग की थकान त्याग दी।
English meaning Woken by his brother at the right time, Lakshmana shook off sleep, drowsiness and the weariness of the road.
तत उत्थाय ते सर्वे स्पृष्ट्वा नद्या श्शिवं जलम् । पन्थानमृषिणाऽदिष्टं चित्रकूटस्य तं ययुः ॥
tata utthāya te sarve spṛṣṭvā nadyā śśivaṃ jalam | panthānamṛṣiṇā'diṣṭaṃ citrakūṭasya taṃ yayuḥ ||
हिंदी अर्थ फिर सब उठे, नदी के पवित्र जल का स्पर्श किया, और ऋषि द्वारा बताए चित्रकूट के मार्ग पर चले।
English meaning Then they all rose, touched the holy water of the river, and took the road to Chitrakuta the sage had described.
ततस्सम्प्रस्थितः काले रामस्सौमित्रिणा सह । सीतां कमलपत्राक्षीमिदं वचनमब्रवीत् ॥
tatassamprasthitaḥ kāle rāmassaumitriṇā saha | sītāṃ kamalapatrākṣīmidaṃ vacanamabravīt ||
हिंदी अर्थ उचित समय पर सुमित्रानंदन के साथ चलते हुए राम ने कमलनयनी सीता से कहा:
English meaning Setting out at the right time with the son of Sumitra, Rama said to lotus eyed Sita:
आदिप्तानिव वैदेहि सर्वतः पुष्पितान्नगान् । स्वैः पुष्पैः किंशुकान् पश्य मालिनशिशिरात्यये ॥
ādiptāniva vaidehi sarvataḥ puṣpitānnagān | svaiḥ puṣpaiḥ kiṃśukān paśya mālinaśiśirātyaye ||
हिंदी अर्थ वैदेही, शीत ऋतु के अंत में अपने ही फूलों से माला पहने किंशुक के पेड़ देखो, मानो चारों ओर जल रहे हों।
English meaning Vaidehi, see the kimshuka trees, garlanded with their own flowers at the end of winter, as if ablaze on every side.
पश्य भल्लातकान् फुल्लान्नरै रनुपसेवितान् । फलपत्रैरवनता न्नूनं शक्ष्याम जीवितुम् ॥
paśya bhallātakān phullānnarai ranupasevitān | phalapatrairavanatā nnūnaṃ śakṣyāma jīvitum ||
हिंदी अर्थ मनुष्यों द्वारा अछूते, फलों और पत्तों से झुके खिले भिलावे के पेड़ देखो; निश्चय ही हम जी सकेंगे।
English meaning See the bhallataka trees in bloom, untouched by men, bowed with fruit and leaves; surely we shall be able to live.
पश्य द्रोणप्रमाणानि लम्बमानानि लक्ष्मण । मधूनि मधुकारीभि स्सम्भृतानि नगे नगे ॥
paśya droṇapramāṇāni lambamānāni lakṣmaṇa | madhūni madhukārībhi ssambhṛtāni nage nage ||
हिंदी अर्थ लक्ष्मण, पेड़ पेड़ पर लटकते, मधुमक्खियों द्वारा भरे, बाल्टी जितने बड़े मधु के छत्ते देखो।
English meaning Lakshmana, see the combs of honey, as big as buckets, hanging from tree after tree, gathered by the bees.
एष क्रोशति नत्यूहस्तं शिखी प्रतिकूजति । रमणीये वनोद्देशे पुष्पसंस्तरसङ्कटे ॥
eṣa krośati natyūhastaṃ śikhī pratikūjati | ramaṇīye vanoddeśe puṣpasaṃstarasaṅkaṭe ||
हिंदी अर्थ यहाँ एक जलमुर्गी बोलती है, और मोर उसका उत्तर देता है, फूलों के बिछौनों से भरे वन के सुंदर भाग में।
English meaning Here a moorhen calls, and a peacock answers it, in a lovely part of the forest thick with carpets of flowers.
मातङ्गयूथानुसृतं पक्षिसंङ्घानुनादितम् । चित्रकूटमिमं पश्य प्रवृद्धशिखरं गिरिम् ॥
mātaṅgayūthānusṛtaṃ pakṣisaṃṅghānunāditam | citrakūṭamimaṃ paśya pravṛddhaśikharaṃ girim ||
हिंदी अर्थ ऊँचे शिखरों वाला यह चित्रकूट पर्वत देखो, हाथियों के झुंडों से भरा और पक्षियों के समूहों से गूँजता।
English meaning See this mountain Chitrakuta with its lofty peaks, followed by herds of elephants and echoing with flocks of birds.
समभूमितले रम्ये द्रुमैर्बहुभिरावृते । पुण्ये रंस्यामहे तात चित्रकूटस्य कानने ॥
samabhūmitale ramye drumairbahubhirāvṛte | puṇye raṃsyāmahe tāta citrakūṭasya kānane ||
हिंदी अर्थ प्रिय, हम चित्रकूट के पवित्र वन में, अनेक वृक्षों से ढकी उसकी सुंदर समतल भूमि पर आनंद करेंगे।
English meaning Dear one, we shall delight in the holy forest of Chitrakuta, on its lovely level ground covered with many trees.
ततस्तौ पादचारेण गच्छन्तौ सह सीतया । रम्यमासेदतुश्शैलं चित्रकूटं मनोरमम् ॥
tatastau pādacāreṇa gacchantau saha sītayā | ramyamāsedatuśśailaṃ citrakūṭaṃ manoramam ||
हिंदी अर्थ फिर सीता के साथ पैदल चलते हुए दोनों सुंदर, मनोहर चित्रकूट पर्वत पहुँचे।
English meaning Then, going on foot with Sita, the two reached the lovely, delightful mountain Chitrakuta.
तन्तु पर्वतमासाद्य नानापक्षिगणायुतम् । बहुमूलफलं रम्यं सम्पन्नं सरसोदकम् ॥
tantu parvatamāsādya nānāpakṣigaṇāyutam | bahumūlaphalaṃ ramyaṃ sampannaṃ sarasodakam ||
हिंदी अर्थ अनेक प्रकार के पक्षियों से भरे, कंद मूल फलों से संपन्न, सुंदर और मीठे जल वाले उस पर्वत पर पहुँचकर राम ने कहा:
English meaning Reaching that mountain, full of many kinds of birds, rich in roots and fruit, lovely and with sweet water, Rama said:
मनोज्ञोऽयं गिरिस्सौम्य नानाद्रुमलतायुतः । बहुमूलफलो रम्य स्स्वाजीवः प्रतिभाति मे ॥
manojño'yaṃ girissaumya nānādrumalatāyutaḥ | bahumūlaphalo ramya ssvājīvaḥ pratibhāti me ||
हिंदी अर्थ सौम्य, यह पर्वत मनोहर है, अनेक वृक्षों और लताओं से भरा, कंद मूल फलों से संपन्न, सुंदर; मुझे यह रहने का अच्छा स्थान लगता है।
English meaning Gentle one, this mountain is delightful, full of many trees and creepers, rich in roots and fruit, lovely; it seems a good place to live.
मुनयश्च महात्मानो वसन्त्यस्मि शिलोच्चये । अयं वासो भवेत्तावदत्र सौम्य रमेमहि ॥
munayaśca mahātmāno vasantyasmi śiloccaye | ayaṃ vāso bhavettāvadatra saumya ramemahi ||
हिंदी अर्थ इस पर्वत पर महात्मा मुनि भी रहते हैं। सौम्य, यही हमारा निवास हो; हम यहाँ सुख से रहें।
English meaning Great souled sages also live on this mountain. Let this be our dwelling, gentle one; let us be happy here.
इति सीता च रामश्च लक्ष्मणश्च कृताञ्जलिः । अभिगम्याऽश्रमं सर्वे वाल्मीकि मभिवादयन् ॥
iti sītā ca rāmaśca lakṣmaṇaśca kṛtāñjaliḥ | abhigamyā'śramaṃ sarve vālmīki mabhivādayan ||
हिंदी अर्थ इस प्रकार सीता, राम और लक्ष्मण सबने हाथ जोड़कर आश्रम में जाकर वाल्मीकि को प्रणाम किया।
English meaning So Sita, Rama and Lakshmana, with folded hands, all went to the hermitage and saluted Valmiki.
तान्महर्षि प्रमुदितः पूजयामास धर्मवित् । अस्यतामिति चोवाच स्वागन्तु निवेद्य च ॥
tānmaharṣi pramuditaḥ pūjayāmāsa dharmavit | asyatāmiti covāca svāgantu nivedya ca ||
हिंदी अर्थ धर्मज्ञ महर्षि ने प्रसन्न होकर उनका सत्कार किया, स्वागत किया और कहा: बैठिए।
English meaning The great sage, who knew dharma, joyfully honoured them, welcomed them and said: Be seated.
ततोऽब्रवीन्महाबाहुर्लक्ष्मणं लक्ष्मणाग्रजः । सन्निवेद्य यथान्याय मात्मानमृषये प्रभुः ॥
tato'bravīnmahābāhurlakṣmaṇaṃ lakṣmaṇāgrajaḥ | sannivedya yathānyāya mātmānamṛṣaye prabhuḥ ||
हिंदी अर्थ फिर महाबाहु प्रभु, लक्ष्मण के बड़े भाई, ने ऋषि को विधिवत अपना परिचय देकर लक्ष्मण से कहा:
English meaning Then the mighty armed lord, Lakshmana's elder brother, having duly introduced himself to the sage, said to Lakshmana:
लक्ष्मणाऽऽनय दारूणि दृढानि च वराणि च । कुरुष्वाऽवसथं सौम्य वासे मेऽभिरतं मनः ॥
lakṣmaṇā''naya dārūṇi dṛḍhāni ca varāṇi ca | kuruṣvā'vasathaṃ saumya vāse me'bhirataṃ manaḥ ||
हिंदी अर्थ लक्ष्मण, मजबूत और अच्छी लकड़ी लाकर एक निवास बनाओ, सौम्य; मेरा मन यहाँ रहने में लगा है।
English meaning Lakshmana, bring strong, good timber and build a dwelling, gentle one; my heart is set on living here.
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सौमित्रिर्विविधान् द्रुमान् । आजहार तत श्चक्रे पर्णशालामरिन्दमः ॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā saumitrirvividhān drumān | ājahāra tata ścakre parṇaśālāmarindamaḥ ||
हिंदी अर्थ उनके वचन सुनकर शत्रुदमन सुमित्रानंदन अनेक प्रकार के पेड़ लाए और पर्णशाला बनाई।
English meaning Hearing his words, the son of Sumitra, subduer of foes, brought many kinds of trees and built a leaf hut.
तां निष्ठितां बद्धकटां दृष्ट्वा रामस्सुदर्शनाम् । शुश्रूषमाणमेकाग्रमिदं वचनमब्रवीत् ॥
tāṃ niṣṭhitāṃ baddhakaṭāṃ dṛṣṭvā rāmassudarśanām | śuśrūṣamāṇamekāgramidaṃ vacanamabravīt ||
हिंदी अर्थ उसे पूरा, चटाइयाँ बँधा, देखने में सुंदर देखकर राम ने सेवा के लिए एकाग्र होकर खड़े उनसे कहा:
English meaning Seeing it finished, its mats fastened, lovely to see, Rama said to him as he waited attentively to serve:
ऐणेयं मांसमाहृत्य शालां यक्ष्यामहे वयम् । कर्तव्यं वास्तुशमनं सौमित्रे चिरजीविभिः ॥
aiṇeyaṃ māṃsamāhṛtya śālāṃ yakṣyāmahe vayam | kartavyaṃ vāstuśamanaṃ saumitre cirajīvibhiḥ ||
हिंदी अर्थ सुमित्रानंदन, हिरण का मांस लाकर हम इस कुटी का पूजन करेंगे। दीर्घायु चाहने वालों को वास्तुशांति करनी चाहिए।
English meaning Son of Sumitra, bringing antelope meat, we shall consecrate the hut. Those who wish to live long must perform the rite to calm the dwelling.
मृगं हत्वाऽऽनय क्षिप्रं लक्ष्मणेह शुभेक्षण । कर्तव्य श्शास्त्रदृष्टो हि विधिर्धर्ममनुस्मर ॥
mṛgaṃ hatvā''naya kṣipraṃ lakṣmaṇeha śubhekṣaṇa | kartavya śśāstradṛṣṭo hi vidhirdharmamanusmara ||
हिंदी अर्थ लक्ष्मण, हे सुंदर नेत्रों वाले, एक हिरण मारकर शीघ्र लाओ। शास्त्रों में देखी विधि करनी है; धर्म को याद रखो।
English meaning Lakshmana, fair eyed one, kill a deer and bring it quickly. The rite seen in the shastras must be done; remember dharma.
भ्रातुर्वचनमाज्ञाय लक्ष्मणः परवीरहा । चकार स यथोक्तं च तं राम पुनरब्रवीत् ॥
bhrāturvacanamājñāya lakṣmaṇaḥ paravīrahā | cakāra sa yathoktaṃ ca taṃ rāma punarabravīt ||
हिंदी अर्थ भाई की बात समझकर शत्रु वीरों को मारने वाले लक्ष्मण ने कहे अनुसार किया, और राम ने उनसे फिर कहा:
English meaning Understanding his brother's words, Lakshmana, slayer of enemy heroes, did as he was told, and Rama spoke to him again:
ऐणेयं श्रपयस्वैतच्छालां यक्ष्यामहे वयम् । त्वर सौम्य मुहूर्तोऽयं ध्रुवश्च दिवसोऽप्ययम् ॥
aiṇeyaṃ śrapayasvaitacchālāṃ yakṣyāmahe vayam | tvara saumya muhūrto'yaṃ dhruvaśca divaso'pyayam ||
हिंदी अर्थ यह हिरण का मांस पकाओ; हम कुटी का पूजन करेंगे। जल्दी करो, सौम्य; यह मुहूर्त और यह दिन शुभ है।
English meaning Cook this antelope meat; we shall consecrate the hut. Hurry, gentle one; this hour and this day are auspicious.
स लक्ष्मणः कृष्णमृगं मेध्यं हत्वा प्रतापवान् । अथ चिक्षेप सौमित्रिस्समिद्धे जातवेदसि ॥
sa lakṣmaṇaḥ kṛṣṇamṛgaṃ medhyaṃ hatvā pratāpavān | atha cikṣepa saumitrissamiddhe jātavedasi ||
हिंदी अर्थ प्रतापी सुमित्रानंदन लक्ष्मण ने यज्ञ योग्य काला हिरण मारकर उसे प्रज्वलित अग्नि में रखा।
English meaning Mighty Lakshmana, son of Sumitra, having killed a black buck fit for sacrifice, placed it in the kindled fire.
तन्तु पक्वं परिज्ञाय निष्टप्तं छिन्नशोणितम् । लक्ष्मणः पुरुषव्याघ्रमथ राघवमब्रवीत् ॥
tantu pakvaṃ parijñāya niṣṭaptaṃ chinnaśoṇitam | lakṣmaṇaḥ puruṣavyāghramatha rāghavamabravīt ||
हिंदी अर्थ उसे पका, भलीभाँति तपा और रक्त रहित जानकर लक्ष्मण ने पुरुषव्याघ्र राघव से कहा:
English meaning Knowing it was cooked, well done and free of blood, Lakshmana said to Raghava, tiger among men:
अयं सर्वः समस्ताग्ङः श्रृतः कृष्णमृगो मया । देवतां देवसङ्काश यजस्व कुशलो ह्यसि ॥
ayaṃ sarvaḥ samastāgṅaḥ śrṛtaḥ kṛṣṇamṛgo mayā | devatāṃ devasaṅkāśa yajasva kuśalo hyasi ||
हिंदी अर्थ यह काला हिरण मैंने सब अंगों सहित पूरा पकाया है। हे देवतुल्य, देवता की पूजा कीजिए, क्योंकि आप कुशल हैं।
English meaning This black buck I have cooked whole, with all its limbs. You who are like a god, worship the deity, for you are skilled.
रामः स्नात्वा तु नियतो गुणवान् जप्यकोविदः । सङ्ग्रहेणाकरोत् स्रवार्न मन्त्रान् सत्रावसानिकान् ॥
rāmaḥ snātvā tu niyato guṇavān japyakovidaḥ | saṅgraheṇākarot sravārna mantrān satrāvasānikān ||
हिंदी अर्थ गुणवान और जप में कुशल राम ने स्नान करके और संयमित होकर संक्षेप में यज्ञ पूर्ण करने वाले सब मंत्रों का जप किया।
English meaning Rama, virtuous and skilled in prayer, having bathed and composed himself, recited in brief all the mantras that complete the rite.
इष्ट्वा देवगणान्सर्वान्विवेशाऽवसथं शुचिः । बभूव च मनोह्लादो रामस्यामिततेजसः ॥
iṣṭvā devagaṇānsarvānviveśā'vasathaṃ śuciḥ | babhūva ca manohlādo rāmasyāmitatejasaḥ ||
हिंदी अर्थ सब देवगणों की पूजा करके पवित्र होकर वे निवास में गए, और अपार तेजस्वी राम का मन आनंदित हुआ।
English meaning Having worshipped all the hosts of gods, pure, he entered the dwelling, and Rama of boundless radiance felt joy in his heart.
31-32
2.56.31-32
Copy link
वैश्वदेवबलिं कृत्वा रौद्रं वैष्णव मेव च । वास्तुसंशमनीयानि मङ्गलानि प्रवर्तयन् । जपं च न्यायत कृत्वा स्नात्वा नद्यां यथाविधि । पापसंशमनं राम श्चकार बलिमुत्तमम् ॥
vaiśvadevabaliṃ kṛtvā raudraṃ vaiṣṇava meva ca | vāstusaṃśamanīyāni maṅgalāni pravartayan | japaṃ ca nyāyata kṛtvā snātvā nadyāṃ yathāvidhi | pāpasaṃśamanaṃ rāma ścakāra balimuttamam ||
हिंदी अर्थ विश्वेदेवों, रुद्र और विष्णु को बलि देकर, वास्तुशांति के मंगल कर्म करके, विधिवत जप करके और नियम से नदी में स्नान करके राम ने पाप शमन करने वाली उत्तम बलि दी।
English meaning Making the offering to the Vishvedevas, to Rudra and to Vishnu, performing the auspicious rites that calm the dwelling, reciting prayers duly and bathing in the river as prescribed, Rama made the finest offering to remove all sin.
वेदिस्थलविधानानि चैत्यान्यायतनानि च । आश्रमस्यानुरूपाणि स्थापयामास राघवः ॥
vedisthalavidhānāni caityānyāyatanāni ca | āśramasyānurūpāṇi sthāpayāmāsa rāghavaḥ ||
हिंदी अर्थ राघव ने आश्रम के योग्य वेदियाँ, चैत्य और पवित्र स्थान स्थापित किए।
English meaning Raghava set up altars, shrines and sacred spots fitting for a hermitage.
वन्यैर्माल्यैः फलैर्मूलैः पक्वैर्मांसैर्यथाविधि । अद्भिर्जपैश्च वेदोक्तैर्दर्भैश्च ससमित्कुशैः । तौ तर्पयित्वा भूतानि राघवौ सह सीतया । तदा विविशतु श्शालां सुशुभां शुभलक्षणौ ॥
vanyairmālyaiḥ phalairmūlaiḥ pakvairmāṃsairyathāvidhi | adbhirjapaiśca vedoktairdarbhaiśca sasamitkuśaiḥ | tau tarpayitvā bhūtāni rāghavau saha sītayā | tadā viviśatu śśālāṃ suśubhāṃ śubhalakṣaṇau ||
हिंदी अर्थ वन की मालाओं, फलों, कंदों और विधि से पके मांस से, जल, वैदिक जप, दर्भ, समिधा और कुश से, शुभ लक्षणों वाले दोनों राघवों ने सीता के साथ प्राणियों को तृप्त किया और फिर सुंदर कुटी में प्रवेश किया।
English meaning With forest garlands, fruits, roots and cooked meat as prescribed, with water, Vedic prayers, darbha grass, fuel sticks and kusha, the two Raghavas of auspicious marks, with Sita, satisfied the beings and then entered the lovely hut.
तां वृक्षपर्णच्छदनां मनोज्ञां यथाप्रदेशं सुकृतां निवाताम् । वासाय सर्वे विविशुस्समेतास्सभां यथा देवगणास्सुधर्माम् ॥
tāṃ vṛkṣaparṇacchadanāṃ manojñāṃ yathāpradeśaṃ sukṛtāṃ nivātām | vāsāya sarve viviśussametāssabhāṃ yathā devagaṇāssudharmām ||
हिंदी अर्थ वे सब मिलकर उस मनोहर, पत्तों से छाई, उचित स्थान पर भलीभाँति बनी और हवा से सुरक्षित कुटी में रहने गए, जैसे देवगण अपनी सभा सुधर्मा में।
English meaning They all entered together to live in that delightful hut, roofed with leaves, well built in a fitting spot and sheltered from the wind, as the hosts of gods enter their hall Sudharma.
अनेकनानामृगपक्षिसङ्कुले विचित्रपत्रस्तबकैर्द्रुमैर्युते । वनोत्तमे व्यालमृगानुनादिते तदा विजह्रु स्सुसुखं जितेन्द्रियाः ॥
anekanānāmṛgapakṣisaṅkule vicitrapatrastabakairdrumairyute | vanottame vyālamṛgānunādite tadā vijahru ssusukhaṃ jitendriyāḥ ||
हिंदी अर्थ फिर संयमी होकर वे उस श्रेष्ठ वन में बड़े सुख से रहे, जो अनेक प्रकार के पशुओं और पक्षियों से भरा, सुंदर पत्तों और फूलों के गुच्छों वाले वृक्षों से युक्त, और हिंसक पशुओं से गूँजता था।
English meaning Then, self controlled, they lived very happily in that finest of forests, crowded with many kinds of beasts and birds, full of trees with lovely leaves and clusters of flowers, echoing with beasts of prey.
सुरम्यमासाद्य तु चित्रकूटं नदीं च तां माल्यवतीं सुतीर्थाम् । ननन्द हृष्टो मृगपक्षिजुष्टां जहौ च दुखं पुरविप्रवासात् ॥
suramyamāsādya tu citrakūṭaṃ nadīṃ ca tāṃ mālyavatīṃ sutīrthām | nananda hṛṣṭo mṛgapakṣijuṣṭāṃ jahau ca dukhaṃ puravipravāsāt ||
हिंदी अर्थ सुंदर चित्रकूट और सुंदर घाटों वाली, पशु पक्षियों से सेवित माल्यवती नदी पर पहुँचकर राम मन से प्रसन्न होकर आनंदित हुए, और नगर छोड़ने का दुख त्याग दिया।
English meaning Reaching lovely Chitrakuta and the Malyavati river with its good bathing places, frequented by beasts and birds, Rama rejoiced, glad at heart, and let go the sorrow of leaving the city.