Skip to content
Ayodhya Kanda Sarga 7 of 119 36 shlokas Journey stop 4
Valmiki Ramayana · Ayodhya Kanda · Sarga 7

Manthara Brings the News

अयोध्याकांड, सर्ग 7: मंथरा का समाचार

From the palace roof the maid Manthara sees the celebrations and learns their cause. She rushes to Kaikeyi, who is delighted and gives her an ornament as a reward.

महल की छत से दासी मंथरा उत्सव देखती है और उसका कारण जानती है। वह कैकेयी के पास दौड़ती है, जो प्रसन्न होकर उसे पुरस्कार में आभूषण देती हैं।

1 2.7.1

ज्ञातिदासी यतो जाता कैकेय्यास्तु सहोषिता ।
प्रासादं चन्द्रसङ्काशमारुरोह यदृच्छया ॥

jñātidāsī yato jātā kaikeyyāstu sahoṣitā |
prāsādaṃ candrasaṅkāśamāruroha yadṛcchayā ||

हिंदी अर्थ

कैकेयी की दासी, जिसका जन्म कहाँ हुआ कोई नहीं जानता था और जो सदा उनके साथ रही थी, संयोग से चंद्रमा जैसे उजले महल की छत पर चढ़ी।

English meaning

Kaikeyi's maid, born no one knows where, who had always lived with her, by chance climbed to the roof of the palace bright as the moon.

2 2.7.2

सिक्तराजपथां कृत्स्नां प्रकीर्णकुसुमोत्कराम् ।
अयोध्यां मन्थरा तस्मात्प्रासादादन्ववैक्षत ॥

siktarājapathāṃ kṛtsnāṃ prakīrṇakusumotkarām |
ayodhyāṃ mantharā tasmātprāsādādanvavaikṣata ||

हिंदी अर्थ

उस महल से मंथरा ने पूरी अयोध्या को देखा, जिसके राजमार्ग छिड़के हुए थे और फूलों के ढेर बिखरे थे।

English meaning

From that palace Manthara looked out over all Ayodhya, its royal roads sprinkled and strewn with heaps of flowers.

3-6 2.7.3-6

पताकाभिर्वरार्हाभिर्ध्वजैश्च समलङ्कृताम् ।
वृतां छन्दपथैश्चापि शिरस्स्नातजनैर्वृताम् ।
माल्यमोदकहस्तैश्च द्विजेन्द्रैरभिनादिताम् ।
शुक्लदेवगृहद्वारां सर्ववादित्रनिस्वनाम् ।
सम्प्रहृष्टजनाकीर्णां ब्रह्मघोषाभिनादिताम् ।
प्रहृष्टवरहस्त्यश्वां सम्प्रणर्दितगोवृषाम् ।
प्रहृष्टमुदितैः पौरैरुच्छ्रितध्वजमालिनीम् ।
अयोध्यां मन्थरा दृष्ट्वा परं विस्मयमागता ॥

patākābhirvarārhābhirdhvajaiśca samalaṅkṛtām |
vṛtāṃ chandapathaiścāpi śirassnātajanairvṛtām |
mālyamodakahastaiśca dvijendrairabhināditām |
śukladevagṛhadvārāṃ sarvavāditranisvanām |
samprahṛṣṭajanākīrṇāṃ brahmaghoṣābhināditām |
prahṛṣṭavarahastyaśvāṃ sampraṇarditagovṛṣām |
prahṛṣṭamuditaiḥ paurairucchritadhvajamālinīm |
ayodhyāṃ mantharā dṛṣṭvā paraṃ vismayamāgatā ||

हिंदी अर्थ

मूल्यवान पताकाओं और ध्वजाओं से सजी, ढके मार्गों पर सिर से नहाए लोगों से भरी, मालाएँ और मिठाइयाँ लिए श्रेष्ठ ब्राह्मणों से गूँजती, सफेद किए मंदिर द्वारों वाली, सब वाद्यों की ध्वनि से भरी, प्रसन्न लोगों से भरी और वेदघोष से गूँजती, प्रसन्न हाथियों घोड़ों और रंभाती गायों बैलों वाली, प्रसन्न नगरवासियों द्वारा ऊँची ध्वजमालाओं से सजी अयोध्या को देखकर मंथरा अत्यंत चकित हुई।

English meaning

Seeing Ayodhya adorned with costly banners and flags, its covered ways thronged with people freshly bathed, resounding with the best of brahmins carrying garlands and sweets, its temple doors whitened, filled with the sound of every instrument, crowded with delighted people and echoing with Vedic chanting, with joyful elephants and horses and lowing cattle and bulls, garlanded with raised flags by happy citizens, Manthara was utterly astonished.

7 2.7.7

प्रहर्षोत्फुल्लनयनां पाण्डुरक्षौमवासिनीम् ।
अविदूरे स्थितां दृष्ट्वा धात्रीं पप्रच्छ मन्थरा ॥

praharṣotphullanayanāṃ pāṇḍurakṣaumavāsinīm |
avidūre sthitāṃ dṛṣṭvā dhātrīṃ papraccha mantharā ||

हिंदी अर्थ

पास खड़ी एक धाय को, जिसकी आँखें हर्ष से खिली थीं और जो सफेद रेशमी वस्त्र पहने थी, देखकर मंथरा ने पूछा:

English meaning

Seeing a nurse standing not far off, her eyes wide with joy and dressed in white silk, Manthara asked her:

8 2.7.8

उत्तमेनाभिसंयुक्ता हर्षेणार्थपरा सती ।
राममाता धनं किन्नु जनेभ्यस्सम्प्रयच्छति ॥

uttamenābhisaṃyuktā harṣeṇārthaparā satī |
rāmamātā dhanaṃ kinnu janebhyassamprayacchati ||

हिंदी अर्थ

सदा धन का ध्यान रखने वाली राम की माता इतने बड़े हर्ष से भरकर लोगों को धन क्यों बाँट रही हैं?

English meaning

Why is Rama's mother, usually so careful of wealth, giving riches to the people, filled with such great joy?

9 2.7.9

अतिमात्रप्रहर्षोऽयं किं जनस्य च शंस मे ।
कारयिष्यति किं वापि सम्प्रहृष्टो महीपतिः ॥

atimātrapraharṣo'yaṃ kiṃ janasya ca śaṃsa me |
kārayiṣyati kiṃ vāpi samprahṛṣṭo mahīpatiḥ ||

हिंदी अर्थ

मुझे बताओ लोग इतने अधिक प्रसन्न क्यों हैं। प्रसन्न राजा क्या करने वाले हैं?

English meaning

Tell me why the people are so overjoyed. What is the delighted king going to do?

10 2.7.10

विदीर्यमाणा हर्षेण धात्री तु परया मुदा ।
आचचक्षेऽथ कुब्जायै भूयसीं राघव श्रियम् ॥

vidīryamāṇā harṣeṇa dhātrī tu parayā mudā |
ācacakṣe'tha kubjāyai bhūyasīṃ rāghava śriyam ||

हिंदी अर्थ

हर्ष से फूली और आनंद से भरी धाय ने कुबड़ी को राघव के महान सौभाग्य के बारे में बताया:

English meaning

Bursting with joy and full of delight, the nurse told the hunchback of the great good fortune of Raghava:

11 2.7.11

श्वः पुष्येण जितक्रोधं यौवराज्येन राघवम् ।
राजा दशरथो राममभिषेचयिताऽनघम् ॥

śvaḥ puṣyeṇa jitakrodhaṃ yauvarājyena rāghavam |
rājā daśaratho rāmamabhiṣecayitā'nagham ||

हिंदी अर्थ

कल पुष्य नक्षत्र में राजा दशरथ क्रोध को जीतने वाले निष्पाप राघव राम का युवराज पद पर अभिषेक करेंगे।

English meaning

Tomorrow, under Pushya, King Dasharatha will consecrate the sinless Raghava, Rama, who has conquered anger, as prince regent.

12 2.7.12

धात्र्यास्तु वचनं शृत्वा कुब्जा क्षिप्रममर्षिता ।
कैलासशिखराकारा त्प्रासादादवरोहत ॥

dhātryāstu vacanaṃ śṛtvā kubjā kṣipramamarṣitā |
kailāsaśikharākārā tprāsādādavarohata ||

हिंदी अर्थ

धाय की बात सुनकर कुबड़ी तुरंत ईर्ष्या से भर गई और कैलास शिखर जैसे महल से नीचे उतरी।

English meaning

Hearing the nurse's words, the hunchback, at once filled with resentment, came down from the palace that was like a peak of Kailasa.

13 2.7.13

सा दह्यमाना कोपेन मन्थरा पापदर्शिनी ।
शयानामेत्य कैकेयीमिदं वचनमब्रवीत् ॥

sā dahyamānā kopena mantharā pāpadarśinī |
śayānāmetya kaikeyīmidaṃ vacanamabravīt ||

हिंदी अर्थ

क्रोध से जलती, बुरा सोचने वाली मंथरा लेटी हुई कैकेयी के पास जाकर बोली:

English meaning

Burning with anger, the evil minded Manthara went to Kaikeyi as she lay resting and said:

14 2.7.14

उत्तिष्ठ मूढे किं शेषे भयं त्वामभिवर्तते ।
उपप्लुतामौघेन किमात्मानं न बुध्यसे ॥

uttiṣṭha mūḍhe kiṃ śeṣe bhayaṃ tvāmabhivartate |
upaplutāmaughena kimātmānaṃ na budhyase ||

हिंदी अर्थ

उठो मूर्ख, क्यों लेटी हो? तुम पर भय आ पड़ा है। क्या तुम नहीं देखतीं कि तुम विपत्ति की बाढ़ में बह रही हो?

English meaning

Get up, foolish woman, why do you lie there? Danger is upon you. Do you not see that you are swept away by a flood of misfortune?

15 2.7.15

अनिष्टे सुभगाकारे सौभाग्येन विकत्थसे ।
चलं हि तव सौभाग्यं नद्यास्स्रोत इवोष्णगे ॥

aniṣṭe subhagākāre saubhāgyena vikatthase |
calaṃ hi tava saubhāgyaṃ nadyāssrota ivoṣṇage ||

हिंदी अर्थ

सौभाग्यशाली दिखने वाली अभागिन, तुम अपने सौभाग्य पर इतराती हो; पर तुम्हारा सौभाग्य गर्मी में नदी की धारा जैसा चंचल है।

English meaning

Unlucky one who only looks lucky, you boast of your good fortune; but your fortune is as fleeting as a river's stream in summer.

16 2.7.16

एवमुक्ता तु कैकेयी रुष्टया परुषं वचः ।
कुब्जया पापदर्शिन्या विषादमगमत्परम् ॥

evamuktā tu kaikeyī ruṣṭayā paruṣaṃ vacaḥ |
kubjayā pāpadarśinyā viṣādamagamatparam ||

हिंदी अर्थ

क्रुद्ध और दुष्ट बुद्धि वाली कुबड़ी के ऐसे कठोर वचन सुनकर कैकेयी बहुत दुखी हुईं।

English meaning

Spoken to so harshly by the angry and evil minded hunchback, Kaikeyi fell into deep distress.

17 2.7.17

कैकेयी त्वब्रवीत्कुब्जां कच्चित्क्षेमं नु मन्थरे ।
विषण्णवदनां हि त्वां लक्षये भृशदुःखिताम् ॥

kaikeyī tvabravītkubjāṃ kaccitkṣemaṃ nu manthare |
viṣaṇṇavadanāṃ hi tvāṃ lakṣaye bhṛśaduḥkhitām ||

हिंदी अर्थ

कैकेयी ने कुबड़ी से कहा: मंथरा, सब कुशल तो है? मैं तुम्हारा मुख उदास और तुम्हें बहुत दुखी देख रही हूँ।

English meaning

Kaikeyi said to the hunchback: Is all well, Manthara? I see your face downcast and you are deeply troubled.

18 2.7.18

मन्थरा तु वच श्श्रुत्वा कैकेय्या मधुराक्षरम् ।
उवाच क्रोधसंयुक्ता वाक्यं वाक्यविशारदा ॥

mantharā tu vaca śśrutvā kaikeyyā madhurākṣaram |
uvāca krodhasaṃyuktā vākyaṃ vākyaviśāradā ||

हिंदी अर्थ

कैकेयी के मधुर वचन सुनकर बात करने में चतुर मंथरा क्रोध से बोली।

English meaning

Hearing Kaikeyi's sweet words, Manthara, clever with words, spoke in anger.

19 2.7.19

सा विषण्णतरा भूत्वा कुब्जा तस्या हितैषिणी ।
विषादयन्ती प्रोवाच भेदयन्ती च राघवम् ॥

sā viṣaṇṇatarā bhūtvā kubjā tasyā hitaiṣiṇī |
viṣādayantī provāca bhedayantī ca rāghavam ||

हिंदी अर्थ

और अधिक उदास होकर, हितैषी बनी कुबड़ी उन्हें दुखी करने और राघव के विरुद्ध भड़काने के लिए बोली:

English meaning

Growing more downcast, the hunchback, seeming to wish her well, spoke to stir her grief and turn her against Raghava:

20 2.7.20

अक्षय्यं सुमहद्देवि प्रवृत्तं त्वद्विनाशनम् ।
रामं दशरथो राजा यौवराज्येऽभिषेक्ष्यति ॥

akṣayyaṃ sumahaddevi pravṛttaṃ tvadvināśanam |
rāmaṃ daśaratho rājā yauvarājye'bhiṣekṣyati ||

हिंदी अर्थ

देवी, तुम्हारे लिए एक बड़ा और अंतहीन विनाश आरंभ हो गया है। राजा दशरथ राम का युवराज पद पर अभिषेक करेंगे।

English meaning

Queen, a great and endless ruin has begun for you. King Dasharatha will consecrate Rama as prince regent.

21 2.7.21

साऽस्म्यगाधे भये मग्ना दुःखशोकसमन्विता ।
दह्यमानाऽनलेनेव त्वद्धितार्थमिहागता ॥

sā'smyagādhe bhaye magnā duḥkhaśokasamanvitā |
dahyamānā'naleneva tvaddhitārthamihāgatā ||

हिंदी अर्थ

मैं अथाह भय में डूबी हूँ, दुख और शोक से भरी, मानो आग में जल रही हूँ, और तुम्हारे हित के लिए यहाँ आई हूँ।

English meaning

I am sunk in a bottomless fear, full of sorrow and grief, burning as if in fire, and I have come here for your good.

22 2.7.22

तव दुःखेन कैकेयि मम दुःखं महद्भवेत् ।
त्वद्वृद्धौ मम वृद्धिश्च भवेदत्र न संशयः ॥

tava duḥkhena kaikeyi mama duḥkhaṃ mahadbhavet |
tvadvṛddhau mama vṛddhiśca bhavedatra na saṃśayaḥ ||

हिंदी अर्थ

कैकेयी, तुम्हारा दुख मेरा बड़ा दुख होगा, और तुम्हारी उन्नति मेरी उन्नति होगी; इसमें कोई संदेह नहीं।

English meaning

Kaikeyi, your sorrow would be my great sorrow, and your rise would be my rise; there is no doubt of that.

23 2.7.23

नराधिपकुले जाता महिषी त्वं महीपतेः ।
उग्रत्वं राजधर्माणां कथं देवि न बुध्यसे ॥

narādhipakule jātā mahiṣī tvaṃ mahīpateḥ |
ugratvaṃ rājadharmāṇāṃ kathaṃ devi na budhyase ||

हिंदी अर्थ

राजकुल में जन्मी और राजा की पटरानी होकर, देवी, तुम राजधर्म की कठोरता क्यों नहीं समझतीं?

English meaning

Born in a royal family and the chief queen of a king, how is it, queen, that you do not understand how harsh the ways of kings are?

24 2.7.24

धर्मावादी शठो भर्ता श्लक्ष्णवादी च दारुणः ।
शुद्धभावे न जानीषे तेनैव मतिसन्धिता ॥

dharmāvādī śaṭho bhartā ślakṣṇavādī ca dāruṇaḥ |
śuddhabhāve na jānīṣe tenaiva matisandhitā ||

हिंदी अर्थ

तुम्हारे पति धर्म की बात करते हैं पर कपटी हैं; मीठा बोलते हैं पर कठोर हैं। शुद्ध हृदय होने से तुम नहीं समझतीं, इसी से उन्होंने तुम्हें छला है।

English meaning

Your husband speaks of dharma but is deceitful; he speaks softly but is cruel. Pure in heart, you do not see it, and so he has tricked you.

25 2.7.25

उपस्थितः प्रयुञ्जानस्त्वयि सान्त्वमनर्थकम् ।
अर्थेनैवाद्य ते भर्ता कौसल्यां योजयिष्यति ॥

upasthitaḥ prayuñjānastvayi sāntvamanarthakam |
arthenaivādya te bhartā kausalyāṃ yojayiṣyati ||

हिंदी अर्थ

वे तुम्हारे पास खोखली सांत्वना लेकर आते हैं, पर आज तुम्हारे पति कौसल्या को सच्चा लाभ देंगे।

English meaning

He comes to you with empty comfort, but today your husband will join Kausalya to real gain.

26 2.7.26

उपवाह्य स दुष्टात्मा भरतं तव बन्धुषु ।
काल्ये स्थापयिता रामं राज्ये निहतकण्टके ॥

upavāhya sa duṣṭātmā bharataṃ tava bandhuṣu |
kālye sthāpayitā rāmaṃ rājye nihatakaṇṭake ||

हिंदी अर्थ

भरत को तुम्हारे संबंधियों के पास भेजकर वह दुष्ट प्रभात में राम को निष्कंटक राज्य पर बैठा देगा।

English meaning

Having sent Bharata away to your kin, the wicked one will at dawn place Rama on the throne with all thorns removed.

27 2.7.27

शत्रुः पतिप्रवादेन मात्रेव हितकाम्यया ।
आशीविष इवाङ्केन बाले परिधृतस्त्वया ॥

śatruḥ patipravādena mātreva hitakāmyayā |
āśīviṣa ivāṅkena bāle paridhṛtastvayā ||

हिंदी अर्थ

हे भोली, पुत्र का हित चाहने वाली माता की तरह तुमने पति के नाम वाले शत्रु को विषैले साँप की तरह गोद में रखा है।

English meaning

Foolish girl, like a mother seeking her child's good, you have held to your lap an enemy in the guise of a husband, like a venomous snake.

28 2.7.28

यथा हि कुर्यात्सर्पो वा शत्रुर्वा प्रत्युपेक्षितः ।
राज्ञा दशरथेनाद्य सपुत्रा त्वं तथा कृता ॥

yathā hi kuryātsarpo vā śatrurvā pratyupekṣitaḥ |
rājñā daśarathenādya saputrā tvaṃ tathā kṛtā ||

हिंदी अर्थ

जैसे उपेक्षित साँप या शत्रु करता है, वैसा ही आज राजा दशरथ ने तुम्हारे और तुम्हारे पुत्र के साथ किया है।

English meaning

As a snake or an enemy who is ignored would act, so King Dasharatha has acted today towards you and your son.

29 2.7.29

पापेनानृतसान्त्वेन बाले नित्यसुखोचिते ।
रामं स्थापयता राज्ये सानुबन्धा हता ह्यसि ॥

pāpenānṛtasāntvena bāle nityasukhocite |
rāmaṃ sthāpayatā rājye sānubandhā hatā hyasi ||

हिंदी अर्थ

सदा सुख में रहने वाली भोली, झूठी सांत्वना देने वाले उस दुष्ट राजा ने राम को राज्य पर बैठाकर तुम्हें और तुम्हारे सब अपनों को नष्ट कर दिया है।

English meaning

Foolish one, used always to comfort, the wicked king with false soothing words, by placing Rama on the throne, has destroyed you and all yours.

30 2.7.30

सा प्राप्तकालं कैकेयि क्षिप्रं कुरु हितं तव ।
त्रायस्व पुत्रमात्मानं मां च विस्मयदर्शने ॥

sā prāptakālaṃ kaikeyi kṣipraṃ kuru hitaṃ tava |
trāyasva putramātmānaṃ māṃ ca vismayadarśane ||

हिंदी अर्थ

इसलिए कैकेयी, जो समय के अनुसार तुम्हारे हित में हो वह शीघ्र करो। अपने पुत्र, स्वयं को और मुझे बचाओ, हे विस्मित दिखने वाली।

English meaning

So, Kaikeyi, do quickly what is timely and good for you. Save your son, yourself and me, you who look so astonished.

31 2.7.31

मन्थाराया वचश्श्रुत्वा शयाना सा शुभानना ।
उत्तस्थौ हर्षसम्पूर्णा चन्द्रलेखेव शारदी ॥

manthārāyā vacaśśrutvā śayānā sā śubhānanā |
uttasthau harṣasampūrṇā candralekheva śāradī ||

हिंदी अर्थ

मंथरा के वचन सुनकर सुंदर मुख वाली रानी शरद के चंद्र की कला की तरह हर्ष से भरकर शय्या से उठीं।

English meaning

Hearing Manthara's words, the fair faced queen rose from her bed full of joy, like the crescent moon in autumn.

32 2.7.32

अतीव सा तु संहृष्टा कैकेयी विस्मयान्विता ।
एकमाभरणं तस्यै कुब्जायै प्रददौ शुभम् ॥

atīva sā tu saṃhṛṣṭā kaikeyī vismayānvitā |
ekamābharaṇaṃ tasyai kubjāyai pradadau śubham ||

हिंदी अर्थ

अत्यंत प्रसन्न और विस्मित कैकेयी ने कुबड़ी को एक सुंदर आभूषण दिया।

English meaning

Kaikeyi, overjoyed and astonished, gave the hunchback a beautiful ornament.

33 2.7.33

दत्वा त्वाभरणं तस्यै कुब्जायै प्रमदोत्तमा ।
कैकेयी मन्थरां दृष्ट्वा पुनरेवाब्रवीदिदम् ॥

datvā tvābharaṇaṃ tasyai kubjāyai pramadottamā |
kaikeyī mantharāṃ dṛṣṭvā punarevābravīdidam ||

हिंदी अर्थ

कुबड़ी को आभूषण देकर स्त्रियों में श्रेष्ठ कैकेयी ने मंथरा को देखकर फिर कहा:

English meaning

Having given the ornament to the hunchback, Kaikeyi, best of women, looked at Manthara and spoke again:

34 2.7.34

इदं तु मन्थरे मह्यमाख्यासि परमं प्रियम् ।
एतन्मे प्रियमाख्यातुः किं वा भूयः करोमि ते ॥

idaṃ tu manthare mahyamākhyāsi paramaṃ priyam |
etanme priyamākhyātuḥ kiṃ vā bhūyaḥ karomi te ||

हिंदी अर्थ

मंथरा, तुमने मुझे परम प्रिय समाचार दिया है। यह प्रिय बात बताने के लिए मैं तुम्हारे लिए और क्या करूँ?

English meaning

Manthara, what you have told me is most welcome. For telling me this welcome news, what more can I do for you?

35 2.7.35

रामे वा भरते वाऽहं विशेषं नोपलक्षये ।
तस्मात्तुष्टाऽस्मि यद्राजा रामं राज्येऽभिषेक्ष्यति ॥

rāme vā bharate vā'haṃ viśeṣaṃ nopalakṣaye |
tasmāttuṣṭā'smi yadrājā rāmaṃ rājye'bhiṣekṣyati ||

हिंदी अर्थ

मैं राम और भरत में कोई अंतर नहीं देखती। इसलिए मैं प्रसन्न हूँ कि राजा राम का राज्याभिषेक करेंगे।

English meaning

I see no difference between Rama and Bharata. So I am glad that the king will consecrate Rama as king.

36 2.7.36

न मे परं किञ्चिदितस्त्वया पुनः प्रियं प्रियार्हे सुवचं वचःपरम् ।
तथा ह्यवोचस्त्वमतः प्रियोत्तरं वरं परं ते प्रददामि तं वृणु ॥

na me paraṃ kiñciditastvayā punaḥ priyaṃ priyārhe suvacaṃ vacaḥparam |
tathā hyavocastvamataḥ priyottaraṃ varaṃ paraṃ te pradadāmi taṃ vṛṇu ||

हिंदी अर्थ

हे प्रिय के योग्य, तुम्हारे इन मधुर वचनों से बढ़कर मुझे कुछ प्रिय नहीं। क्योंकि तुमने ऐसा सुखद समाचार दिया है, मैं तुम्हें उत्तम वर देती हूँ: माँग लो।

English meaning

You who deserve kindness, nothing could be dearer to me than these pleasant words of yours. Since you have told me such happy news, I grant you a fine boon: choose it.

Next sarga · Ayodhya Kanda 8Manthara Poisons Kaikeyi's MindKaikeyi praises Rama, but Manthara argues that his crowning will make Bharata a servant and Kaikeyi a rival's subject. Slowly her fear takes hold.

Characters in this sarga

All characters

Retold as a story