Skip to content
Aranya Kanda Sarga 1 of 75 22 shlokas Journey stop 9
Valmiki Ramayana · Aranya Kanda · Sarga 1

Welcomed by the Sages of Dandaka

अरण्यकांड, सर्ग 1: दंडक के ऋषियों द्वारा स्वागत

Rama, Sita and Lakshmana enter the Dandaka forest and find a circle of hermitages. The sages welcome Rama as their king and protector and ask him to guard them.

राम, सीता और लक्ष्मण दंडक वन में प्रवेश कर आश्रमों का एक मंडल पाते हैं। ऋषि राम को अपना राजा और रक्षक मानकर स्वागत करते हैं और रक्षा की प्रार्थना करते हैं।

1 3.1.1

प्रविश्य तु महारण्यं दण्डकारण्यमात्मवान् ।
ददर्श रामो दुर्धर्षस्तापसाश्रममण्डलम् ॥

praviśya tu mahāraṇyaṃ daṇḍakāraṇyamātmavān |
dadarśa rāmo durdharṣastāpasāśramamaṇḍalam ||

हिंदी अर्थ

महान दंडकारण्य में प्रवेश करके आत्मवान और अजेय राम ने तपस्वियों के आश्रमों का एक मंडल देखा।

English meaning

Entering the great Dandaka forest, the self-possessed and invincible Rama saw a circle of ascetics' hermitages.

2 3.1.2

कुशचीरपरिक्षिप्तं ब्राह्म्या लक्ष्म्या समावृतम् ।
यथा प्रदीप्तं दुर्दर्शं गगने सूर्यमण्डलम् ॥

kuśacīraparikṣiptaṃ brāhmyā lakṣmyā samāvṛtam |
yathā pradīptaṃ durdarśaṃ gagane sūryamaṇḍalam ||

हिंदी अर्थ

कुश और चीर से भरा और ब्रह्मतेज से युक्त वह आकाश में दहकते सूर्यमंडल की तरह देखने में कठिन था।

English meaning

Strewn with kusha grass and bark garments and filled with the splendour of the holy life, it was hard to look at, like the blazing orb of the sun in the sky.

3 3.1.3

शरण्यं सर्वभूतानां सुसम्मृष्टाजिरं सदा ।
मृगैर्बहुभिराकीर्णं पक्षिसङ्घैस्समावृतम् ॥

śaraṇyaṃ sarvabhūtānāṃ susammṛṣṭājiraṃ sadā |
mṛgairbahubhirākīrṇaṃ pakṣisaṅghaissamāvṛtam ||

हिंदी अर्थ

वह सब प्राणियों का आश्रयस्थल था, उसके आँगन सदा साफ़-सुथरे रहते थे, वह अनेक हिरणों से भरा और पक्षियों के झुंडों से घिरा था।

English meaning

It was a refuge for all beings, its courtyards always well swept, full of many deer and surrounded by flocks of birds.

4-5 3.1.4-5

पूजितं च प्रनृत्तं च नित्यमप्सरसां गणैः ।
विशालैरग्निशरणैः स्रुग्भाण्डैरजिनैः कुशैः ।
समिद्भिस्तोयकलशैः फलमूलैश्च शोभितम् ।
आरण्यैश्च महावृक्षैः पुण्यैस्स्वादुफलैर्वृतम् ॥

pūjitaṃ ca pranṛttaṃ ca nityamapsarasāṃ gaṇaiḥ |
viśālairagniśaraṇaiḥ srugbhāṇḍairajinaiḥ kuśaiḥ |
samidbhistoyakalaśaiḥ phalamūlaiśca śobhitam |
āraṇyaiśca mahāvṛkṣaiḥ puṇyaissvāduphalairvṛtam ||

हिंदी अर्थ

अप्सराओं के दल सदा उसका सम्मान करते और वहाँ नृत्य करते थे। वह विशाल अग्निशालाओं, स्रुवा और पात्रों, मृगचर्मों, कुशों, समिधाओं, जलकलशों, फलों और कंदों से शोभित था, और मीठे फलों वाले पवित्र विशाल वन-वृक्षों से घिरा था।

English meaning

It was always honoured by troupes of apsaras, who danced there. It shone with spacious fire-sanctuaries, ladles and vessels, deerskins, kusha grass, firewood, water pots, fruits and roots, and was surrounded by great, holy forest trees bearing sweet fruit.

6-7 3.1.6-7

बलिहोमार्चितं पुण्यं ब्रह्मघोषनिनादितम् ।
पुष्पैश्चान्यैः परिक्षिप्तं पद्मिन्या च सपद्मया ।
फलमूलाशनैर्दान्तैश्चीरकृष्णाजिनाम्बरैः ।
सूर्यवैश्वानराभैश्च पुराणैर्मुनिभिर्वुतम् ॥

balihomārcitaṃ puṇyaṃ brahmaghoṣanināditam |
puṣpaiścānyaiḥ parikṣiptaṃ padminyā ca sapadmayā |
phalamūlāśanairdāntaiścīrakṛṣṇājināmbaraiḥ |
sūryavaiśvānarābhaiśca purāṇairmunibhirvutam ||

हिंदी अर्थ

बलि और होम से पूजित, पवित्र और वेदघोष से गुंजित वह अन्य फूलों से भरा और कमलों वाले सरोवर से शोभित था। वह फल-मूल खाने वाले, संयमी, चीर और काला मृगचर्म धारण करने वाले तथा सूर्य और अग्नि के समान तेजस्वी प्राचीन मुनियों से घिरा था।

English meaning

Holy, honoured with offerings and oblations and resounding with Vedic chanting, it was strewn with other flowers and graced by a lotus pond. It was surrounded by ancient, self-controlled sages who lived on fruits and roots, wore bark and black deerskin, and shone like the sun and fire.

8 3.1.8

पुण्यैश्च नियताहारैः शोभितं परमर्षिभिः ।
तद्ब्रह्मभवनप्रख्यं ब्रह्मघोषनिनादितम् ॥

puṇyaiśca niyatāhāraiḥ śobhitaṃ paramarṣibhiḥ |
tadbrahmabhavanaprakhyaṃ brahmaghoṣanināditam ||

हिंदी अर्थ

नियत आहार वाले पवित्र परमर्षियों से शोभित वह ब्रह्मलोक जैसा था और वेदघोष से गूँजता था।

English meaning

Graced by holy great seers of restrained diet, it resembled the abode of Brahma and resounded with Vedic chanting.

9 3.1.9

ब्रह्मविद्भिर्महाभागैर्ब्राह्मणैरुपशोभितम् ।
तद्दृष्ट्वा राघवः श्रीमांस्तापसाश्रममण्डलम् ।
अभ्यगच्छन्महातेजा विज्यं कृत्वा महद्धनुः ॥

brahmavidbhirmahābhāgairbrāhmaṇairupaśobhitam |
taddṛṣṭvā rāghavaḥ śrīmāṃstāpasāśramamaṇḍalam |
abhyagacchanmahātejā vijyaṃ kṛtvā mahaddhanuḥ ||

हिंदी अर्थ

वह ब्रह्मज्ञानी महाभाग ब्राह्मणों से सुशोभित था। उस आश्रममंडल को देखकर श्रीमान महातेजस्वी राघव अपने महान धनुष की डोरी उतारकर आगे बढ़े।

English meaning

It was adorned with noble brahmins who knew Brahman. Seeing that circle of hermitages, the glorious and radiant Raghava unstrung his great bow and approached.

10 3.1.10

दिव्यज्ञानोपपन्नास्ते रामं दृष्ट्वा महर्षयः ।
अभ्यगच्छन्स्तदा प्रीता वैदेहीं च यशस्विनीम् ॥

divyajñānopapannāste rāmaṃ dṛṣṭvā maharṣayaḥ |
abhyagacchanstadā prītā vaidehīṃ ca yaśasvinīm ||

हिंदी अर्थ

दिव्य ज्ञान से युक्त वे महर्षि राम और यशस्विनी वैदेही को देखकर प्रसन्नता से उनसे मिलने आए।

English meaning

Those great sages, endowed with divine knowledge, seeing Rama and the illustrious Vaidehi, came forward joyfully to meet them.

11-12 3.1.11-12

ते तं सोममिवोद्यन्तं दृष्ट्वा वै धर्मचारिणम् ।
लक्ष्मणं चैव दृष्ट्वा तु वैदेहीं च यशस्विनीम् ।
मङ्गलानि प्रयुञ्जानाः प्रत्यगृह्णन्दृढव्रताः ॥

te taṃ somamivodyantaṃ dṛṣṭvā vai dharmacāriṇam |
lakṣmaṇaṃ caiva dṛṣṭvā tu vaidehīṃ ca yaśasvinīm |
maṅgalāni prayuñjānāḥ pratyagṛhṇandṛḍhavratāḥ ||

हिंदी अर्थ

उदित होते चंद्रमा के समान धर्माचारी राम को, तथा लक्ष्मण और यशस्विनी वैदेही को देखकर दृढ़व्रती मुनियों ने मंगलवचन कहते हुए उनका स्वागत किया।

English meaning

Seeing him, righteous and rising like the moon, and seeing Lakshmana and the illustrious Vaidehi too, those sages firm in their vows received them, pronouncing blessings.

13 3.1.13

रूपसंहननं लक्ष्मीं सौकुमार्यं सुवेषताम् ।
ददृशुर्विस्मिताकारा रामस्य वनवासिनः ॥

rūpasaṃhananaṃ lakṣmīṃ saukumāryaṃ suveṣatām |
dadṛśurvismitākārā rāmasya vanavāsinaḥ ||

हिंदी अर्थ

वनवासी राम के रूप, शरीर-गठन, शोभा, सुकुमारता और सुंदर वेश को वे विस्मित होकर देखते रहे।

English meaning

Amazed, they gazed at the form, build, splendour, delicacy and fine bearing of Rama, the forest-dweller.

14 3.1.14

वैदेहीं लक्ष्मणं रामं नेत्रैरनिमिषैरिव ।
आश्चर्यभूतान्ददृशुः सर्वे ते वनचारिणः ॥

vaidehīṃ lakṣmaṇaṃ rāmaṃ netrairanimiṣairiva |
āścaryabhūtāndadṛśuḥ sarve te vanacāriṇaḥ ||

हिंदी अर्थ

वे सब वनवासी वैदेही, लक्ष्मण और राम को आश्चर्य की तरह लगभग एकटक देखते रहे।

English meaning

All those forest-dwellers gazed at Vaidehi, Lakshmana and Rama as at wonders, almost without blinking.

15 3.1.15

अत्रैनं हि महाभागा स्सर्वभूतहिते रताः ।
अतिथिं पर्णशालायां राघवं संन्यवेशयन् ॥

atrainaṃ hi mahābhāgā ssarvabhūtahite ratāḥ |
atithiṃ parṇaśālāyāṃ rāghavaṃ saṃnyaveśayan ||

हिंदी अर्थ

तब सब प्राणियों के हित में लगे उन महाभागों ने अतिथि राघव को एक पर्णशाला में बिठाया।

English meaning

Then those noble ones, devoted to the welfare of all beings, seated their guest Raghava in a leaf hut.

16 3.1.16

ततो रामस्य सत्कृत्य विधिना पावकोपमाः ।
आजह्रुस्ते महाभागाः सलिलं धर्मचारिणः ॥

tato rāmasya satkṛtya vidhinā pāvakopamāḥ |
ājahruste mahābhāgāḥ salilaṃ dharmacāriṇaḥ ||

हिंदी अर्थ

तब अग्नि के समान तेजस्वी उन महाभाग धर्माचारियों ने विधिपूर्वक राम का सत्कार करके उन्हें जल अर्पित किया।

English meaning

Then, honouring Rama as prescribed, those noble, righteous ones, bright as fire, brought him water.

17 3.1.17

पुष्पं मूलं फलं सर्वमाश्रमं च महात्मनः ।
निवेदयित्वा धर्मज्ञास्ते ततः प्राञ्जलयोऽब्रुवन् ॥

puṣpaṃ mūlaṃ phalaṃ sarvamāśramaṃ ca mahātmanaḥ |
nivedayitvā dharmajñāste tataḥ prāñjalayo'bruvan ||

हिंदी अर्थ

महात्मा राम को फूल, कंद, फल और सारा आश्रम अर्पित करके उन धर्मज्ञों ने हाथ जोड़कर कहा:

English meaning

Offering flowers, roots, fruits and the whole hermitage to the great-souled one, those knowers of dharma then said with folded hands:

18 3.1.18

धर्मपालो जनस्यास्य शरण्यस्त्वं महायशाः ।
पूजनीयश्च मान्यश्च राजा दण्डधरो गुरुः ॥

dharmapālo janasyāsya śaraṇyastvaṃ mahāyaśāḥ |
pūjanīyaśca mānyaśca rājā daṇḍadharo guruḥ ||

हिंदी अर्थ

'महायशस्वी, आप इन लोगों के धर्मरक्षक और शरणदाता हैं। दंड धारण करने वाला राजा गुरु के समान पूजनीय और सम्माननीय है।'

English meaning

'Illustrious one, you are the protector of dharma for these people and their refuge. A king who bears the rod of justice is to be worshipped and honoured as a teacher.'

19 3.1.19

इन्द्रस्येह चतुर्भागः प्रजा रक्षति राघव ।
राजा तस्माद्वरान्भोगान्रम्यान् भुङक्तेलोकनमस्कृतः ॥

indrasyeha caturbhāgaḥ prajā rakṣati rāghava |
rājā tasmādvarānbhogānramyān bhuṅaktelokanamaskṛtaḥ ||

हिंदी अर्थ

'राघव, राजा यहाँ इंद्र के चौथे अंश के रूप में प्रजा की रक्षा करता है; इसलिए लोक-वंदित होकर वह श्रेष्ठ और सुखद भोगों का उपभोग करता है।'

English meaning

'Raghava, a king protects his subjects as a fourth part of Indra here; therefore, honoured by the world, he enjoys fine and pleasant things.'

20 3.1.20

ते वयं भवता रक्ष्या भवद्विषयवासिनः ।
नगरस्थो वनस्थो वा त्वं नो राजा जनेश्वरः ॥

te vayaṃ bhavatā rakṣyā bhavadviṣayavāsinaḥ |
nagarastho vanastho vā tvaṃ no rājā janeśvaraḥ ||

हिंदी अर्थ

'आपके राज्य में रहने वाले हम आपके द्वारा रक्षणीय हैं। आप नगर में रहें या वन में, आप ही हमारे राजा और जनेश्वर हैं।'

English meaning

'We who live in your realm must be protected by you. Whether you live in the city or the forest, you are our king and lord of the people.'

21 3.1.21

न्यस्तदण्डा वयं राजञ्जितक्रोधा जितेन्द्रियाः ।
रक्षणीयास्त्वया शश्वदगर्भभूतास्तपोधनाः ॥

nyastadaṇḍā vayaṃ rājañjitakrodhā jitendriyāḥ |
rakṣaṇīyāstvayā śaśvadagarbhabhūtāstapodhanāḥ ||

हिंदी अर्थ

'राजन, हमने दंड त्याग दिया है; हमने क्रोध और इंद्रियों को जीत लिया है। गर्भस्थ शिशु की तरह असहाय हम तपस्वियों की आपको सदा रक्षा करनी चाहिए।'

English meaning

'King, we have laid down the rod; we have conquered anger and the senses. We ascetics, defenceless as babes in the womb, must always be protected by you.'

22 3.1.22

एवमुक्त्वा फलैर्मूलैः पुष्पैर्वन्यैश्च राघवम् ।
अन्यैश्च विविधाहारैः सलक्ष्मणमपूजयन् ॥

evamuktvā phalairmūlaiḥ puṣpairvanyaiśca rāghavam |
anyaiśca vividhāhāraiḥ salakṣmaṇamapūjayan ||

हिंदी अर्थ

ऐसा कहकर उन्होंने फलों, कंदों, वन के फूलों और अन्य विविध आहारों से लक्ष्मण सहित राघव का पूजन किया।

English meaning

Having said this, they honoured Raghava and Lakshmana with fruits, roots, wild flowers and many other kinds of food.

Next sarga · Aranya Kanda 2Viradha Seizes SitaA giant rakshasa named Viradha bursts out of the forest, snatches up Sita and taunts the brothers. Rama is shaken to see her in his grip.

Characters in this sarga

All characters