Skip to content
Aranya Kanda Sarga 12 of 75 37 shlokas Journey stop 10
Valmiki Ramayana · Aranya Kanda · Sarga 12

Agastya's Divine Bow

अरण्यकांड, सर्ग 12: अगस्त्य का दिव्य धनुष

Agastya welcomes Rama and gives him Vishnu's bow, an inexhaustible quiver, a golden sword and an arrow made by Brahma.

अगस्त्य राम का स्वागत कर उन्हें विष्णु का धनुष, अक्षय तूणीर, स्वर्ण खड्ग और ब्रह्मा द्वारा बनाया बाण देते हैं।

1 3.12.1

सप्रविश्याऽश्रमपदं लक्ष्मणो राघवानुजः ।
अगस्त्यशिष्यमासाद्य वाक्यमेतदुवाच ह ॥

sapraviśyā'śramapadaṃ lakṣmaṇo rāghavānujaḥ |
agastyaśiṣyamāsādya vākyametaduvāca ha ||

हिंदी अर्थ

राघव के छोटे भाई लक्ष्मण ने आश्रम में प्रवेश करके अगस्त्य के एक शिष्य के पास जाकर यह कहा:

English meaning

Lakshmana, Raghava's younger brother, entered the hermitage, approached a disciple of Agastya and spoke these words:

2 3.12.2

राजा दशरथो नाम ज्येष्ठस्तस्य सुतो बली ।
रामः प्राप्तो मुनिं द्रष्टुं भार्यया सह सीतया ॥

rājā daśaratho nāma jyeṣṭhastasya suto balī |
rāmaḥ prāpto muniṃ draṣṭuṃ bhāryayā saha sītayā ||

हिंदी अर्थ

'दशरथ नाम के एक राजा थे; उनके ज्येष्ठ पुत्र बलवान राम अपनी पत्नी सीता के साथ मुनि के दर्शन करने आए हैं।'

English meaning

'There was a king named Dasharatha; his eldest son, the mighty Rama, has come with his wife Sita to see the sage.'

3 3.12.3

लक्ष्मणो नाम तस्याहं भ्राता त्ववरजो हितः ।
अनुकूलश्च भक्तश्च यदि ते श्रोत्रमागतः ॥

lakṣmaṇo nāma tasyāhaṃ bhrātā tvavarajo hitaḥ |
anukūlaśca bhaktaśca yadi te śrotramāgataḥ ||

हिंदी अर्थ

'मैं उनका छोटा भाई लक्ष्मण हूँ, उनका हितैषी, अनुकूल और भक्त, यदि आपने मेरा नाम सुना हो।'

English meaning

'I am his younger brother, Lakshmana by name, devoted to his good, loyal and faithful to him, if you have heard of me.'

4 3.12.4

ते वयं वनमत्युग्रं प्रविष्टाः पितृशासनात् ।
द्रष्टुमिच्छामहे सर्वे भगवन्तं निवेद्यताम् ॥

te vayaṃ vanamatyugraṃ praviṣṭāḥ pitṛśāsanāt |
draṣṭumicchāmahe sarve bhagavantaṃ nivedyatām ||

हिंदी अर्थ

'पिता की आज्ञा से हम इस अत्यंत भयंकर वन में आए हैं। हम सब भगवान के दर्शन करना चाहते हैं; कृपया उन्हें सूचना दीजिए।'

English meaning

'At our father's command we have entered this very fierce forest. We all wish to see the holy one; please announce us.'

5 3.12.5

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा लक्ष्मणस्य तपोधनः ।
तथेत्युक्त्वाऽग्निशरणं प्रविवेश निवेदितुम् ॥

tasya tad vacanaṃ śrutvā lakṣmaṇasya tapodhanaḥ |
tathetyuktvā'gniśaraṇaṃ praviveśa niveditum ||

हिंदी अर्थ

लक्ष्मण के वचन सुनकर उस तपस्वी ने 'ऐसा ही हो' कहा और सूचना देने के लिए अग्निशाला में प्रवेश किया।

English meaning

Hearing Lakshmana's words, the ascetic said, 'So be it,' and entered the fire-sanctuary to announce them.

6 3.12.6

स प्रविश्य मुनिश्रेष्ठं तपसा दुष्प्रधर्षणम् ।
कृताञ्जलिरुवाचेदं रामागमनमञ्जसा ।
यथोक्तं लक्ष्मणेनैव शिष्योऽगस्त्यस्य सम्मतः ॥

sa praviśya muniśreṣṭhaṃ tapasā duṣpradharṣaṇam |
kṛtāñjaliruvācedaṃ rāmāgamanamañjasā |
yathoktaṃ lakṣmaṇenaiva śiṣyo'gastyasya sammataḥ ||

हिंदी अर्थ

भीतर जाकर अगस्त्य के प्रिय शिष्य ने हाथ जोड़कर, तप के कारण अजेय उन मुनिश्रेष्ठ को तुरंत राम के आगमन की सूचना ठीक वैसे ही दी जैसे लक्ष्मण ने कहा था:

English meaning

Entering, Agastya's trusted disciple, with joined palms, promptly told that best of sages, unassailable through austerity, of Rama's arrival, just as Lakshmana had said:

7 3.12.7

पुत्रौ दशरथस्येमौ रामो लक्ष्मण एव च ।
प्रविष्टावाश्रमपदं सीतया सह भार्यया ॥

putrau daśarathasyemau rāmo lakṣmaṇa eva ca |
praviṣṭāvāśramapadaṃ sītayā saha bhāryayā ||

हिंदी अर्थ

'दशरथ के ये दोनों पुत्र राम और लक्ष्मण, राम की पत्नी सीता के साथ आश्रम में आए हैं।'

English meaning

'These two sons of Dasharatha, Rama and Lakshmana, have entered the hermitage with Sita, Rama's wife.'

8 3.12.8

द्रष्टुं भवन्तमायातौ शुश्रूषार्थमरिन्दमौ ।
यदत्रानन्तरं तत्त्वमाज्ञापयितुमर्हसि ॥

draṣṭuṃ bhavantamāyātau śuśrūṣārthamarindamau |
yadatrānantaraṃ tattvamājñāpayitumarhasi ||

हिंदी अर्थ

'वे दोनों शत्रुदमन आपके दर्शन और सेवा के लिए आए हैं। अब आगे जो उचित हो, उसकी आज्ञा दीजिए।'

English meaning

'The two tamers of foes have come to see you and to serve you. Please command what should be done next.'

9 3.12.9

ततश्शिष्यादुपश्रुत्य प्राप्तं रामं सलक्ष्मणम् ।
वैदेहीं च महाभागामिदं वचनमब्रवीत् ॥

tataśśiṣyādupaśrutya prāptaṃ rāmaṃ salakṣmaṇam |
vaidehīṃ ca mahābhāgāmidaṃ vacanamabravīt ||

हिंदी अर्थ

तब शिष्य से यह सुनकर कि राम लक्ष्मण और महाभाग्यशाली वैदेही के साथ आए हैं, मुनि ने कहा:

English meaning

Then, hearing from the disciple that Rama had come with Lakshmana and the noble Vaidehi, the sage said:

10 3.12.10

दिष्ट्या रामश्चिरस्याद्य द्रष्टुं मां समुपागतः ।
मनसा काङ्क्षितं ह्यस्य मयाप्यागमनं प्रति ॥

diṣṭyā rāmaścirasyādya draṣṭuṃ māṃ samupāgataḥ |
manasā kāṅkṣitaṃ hyasya mayāpyāgamanaṃ prati ||

हिंदी अर्थ

'सौभाग्य से राम आज बहुत समय बाद मुझसे मिलने आए हैं। मैं भी मन ही मन बहुत समय से उनके आगमन की प्रतीक्षा कर रहा था।'

English meaning

'Fortunately Rama has come to see me today at last. I too have long wished in my heart for his coming.'

11 3.12.11

गम्यतां सत्कृतो रामस्सभार्यस्सहलक्ष्मणः ।
प्रवेश्यतां समीपं मे किं चासौ न प्रवेशितः ॥

gamyatāṃ satkṛto rāmassabhāryassahalakṣmaṇaḥ |
praveśyatāṃ samīpaṃ me kiṃ cāsau na praveśitaḥ ||

हिंदी अर्थ

'जाओ, राम को पत्नी और लक्ष्मण सहित सत्कारपूर्वक मेरे पास ले आओ। उन्हें अब तक भीतर क्यों नहीं लाया गया?'

English meaning

'Go, and with due honour bring Rama, with his wife and Lakshmana, into my presence. Why has he not been brought in already?'

12 3.12.12

एवमुक्तस्तु मुनिना धर्मज्ञेन महात्मना ।
अभिवाद्याब्रवीच्छिष्यस्तथेति नियताञ्जलिः ॥

evamuktastu muninā dharmajñena mahātmanā |
abhivādyābravīcchiṣyastatheti niyatāñjaliḥ ||

हिंदी अर्थ

धर्मज्ञ महात्मा मुनि के ऐसा कहने पर शिष्य ने हाथ जोड़कर प्रणाम किया और कहा, 'ऐसा ही होगा।'

English meaning

Addressed thus by the righteous, great-souled sage, the disciple bowed with joined palms and said, 'So be it.'

13 3.12.13

ततो निष्क्रम्य सम्भ्रान्तश्शिष्यो लक्ष्मणमब्रवीत् ।
क्वासौ रामो मुनिं द्रष्टुमेतु प्रविशतु स्वयम् ॥

tato niṣkramya sambhrāntaśśiṣyo lakṣmaṇamabravīt |
kvāsau rāmo muniṃ draṣṭumetu praviśatu svayam ||

हिंदी अर्थ

तब शीघ्रता से बाहर आकर शिष्य ने लक्ष्मण से कहा, 'राम कहाँ हैं? वे स्वयं मुनि के दर्शन के लिए भीतर आएँ।'

English meaning

Then, coming out in haste, the disciple said to Lakshmana, 'Where is Rama? Let him come in himself to see the sage.'

14 3.12.14

ततो गत्वाऽऽश्रमपदं शिष्येण सह लक्ष्मणः ।
दर्शयामास काकुत्स्थं सीतां च जनकात्मजाम् ॥

tato gatvā''śramapadaṃ śiṣyeṇa saha lakṣmaṇaḥ |
darśayāmāsa kākutsthaṃ sītāṃ ca janakātmajām ||

हिंदी अर्थ

तब लक्ष्मण ने शिष्य के साथ आश्रम के द्वार पर जाकर उसे काकुत्स्थ और जनकनंदिनी सीता को दिखाया।

English meaning

Then Lakshmana went with the disciple to the hermitage entrance and showed him Kakutstha and Sita, Janaka's daughter.

15 3.12.15

तं शिष्यः प्रश्रितो वाक्यमगस्त्यवचनं ब्रुवन् ।
प्रावेशयद्यथान्यायं सत्कारार्हं सुसत्कृतम् ॥

taṃ śiṣyaḥ praśrito vākyamagastyavacanaṃ bruvan |
prāveśayadyathānyāyaṃ satkārārhaṃ susatkṛtam ||

हिंदी अर्थ

शिष्य ने विनम्रता से अगस्त्य के वचन दोहराए और सत्कार के योग्य राम का भली-भाँति सत्कार करके उन्हें विधिपूर्वक भीतर ले गया।

English meaning

The disciple courteously repeated Agastya's words and duly brought in him who deserved honour, honouring him well.

16 3.12.16

प्रविवेश ततो रामस्सीतया सहलक्ष्मणः ।
प्रशान्तहरिणाकीर्णमाश्रमं ह्यवलोकयन् ॥

praviveśa tato rāmassītayā sahalakṣmaṇaḥ |
praśāntahariṇākīrṇamāśramaṃ hyavalokayan ||

हिंदी अर्थ

तब राम सीता और लक्ष्मण के साथ शांत हिरणों से भरे आश्रम को देखते हुए भीतर गए।

English meaning

Then Rama entered with Sita and Lakshmana, looking at the hermitage full of tranquil deer.

17 3.12.17

स तत्र ब्रह्मणः स्थानमग्नेः स्थानं तथैव च ।
विष्णोः स्थानं महेन्द्रस्य स्थानं चैव विवस्वतः ।
सोमस्थानं भगस्थानं स्थानं कौबेरमेव च ।
दातुर्विधातुः स्थानेच वायोः स्थानं तथैव च ।
नागराजस्य च स्थानमनन्तस्य महात्मनः ।
स्थानं तथैव गायत्र्या वसूनां स्थानमेव च ।
स्थानं च पाशहस्तस्य वरुणस्य महात्मनः ।
कार्तिकेयस्य च स्थानं धर्मस्थानं च पश्यति ॥

sa tatra brahmaṇaḥ sthānamagneḥ sthānaṃ tathaiva ca |
viṣṇoḥ sthānaṃ mahendrasya sthānaṃ caiva vivasvataḥ |
somasthānaṃ bhagasthānaṃ sthānaṃ kauberameva ca |
dāturvidhātuḥ sthāneca vāyoḥ sthānaṃ tathaiva ca |
nāgarājasya ca sthānamanantasya mahātmanaḥ |
sthānaṃ tathaiva gāyatryā vasūnāṃ sthānameva ca |
sthānaṃ ca pāśahastasya varuṇasya mahātmanaḥ |
kārtikeyasya ca sthānaṃ dharmasthānaṃ ca paśyati ||

हिंदी अर्थ

वहाँ उन्होंने ब्रह्मा और अग्नि, विष्णु, महेंद्र और विवस्वान, सोम, भग और कुबेर, धाता और विधाता तथा वायु, महात्मा नागराज अनंत, गायत्री और वसुओं, पाशधारी महात्मा वरुण, कार्तिकेय और धर्म के स्थान देखे।

English meaning

There he saw the places of Brahma and Agni, of Vishnu, great Indra and Vivasvan, of Soma, Bhaga and Kubera, of Dhatri and Vidhatri and of Vayu, of the great-souled serpent king Ananta, of Gayatri and the Vasus, of great-souled Varuna with noose in hand, of Kartikeya, and of Dharma.

18 3.12.18

स तत्र ब्रह्मणः स्थानमग्नेः स्थानं तथैव च ।
विष्णोः स्थानं महेन्द्रस्य स्थानं चैव विवस्वतः ।
सोमस्थानं भगस्थानं स्थानं कौबेरमेव च ।
धातुर्विधातुः स्थानं च वायोः स्थानं तथैव च ।
नागराजस्य च स्थानमनन्तस्य महात्मनः ।
स्थानं तथैव गायत्र्या वसूनां स्थानमेव च ।
स्थानं च पाशहस्तस्य वरुणस्य महात्मनः ।
कार्तिकेयस्य च स्थानं धर्मस्थानं च पश्यति ॥

sa tatra brahmaṇaḥ sthānamagneḥ sthānaṃ tathaiva ca |
viṣṇoḥ sthānaṃ mahendrasya sthānaṃ caiva vivasvataḥ |
somasthānaṃ bhagasthānaṃ sthānaṃ kauberameva ca |
dhāturvidhātuḥ sthānaṃ ca vāyoḥ sthānaṃ tathaiva ca |
nāgarājasya ca sthānamanantasya mahātmanaḥ |
sthānaṃ tathaiva gāyatryā vasūnāṃ sthānameva ca |
sthānaṃ ca pāśahastasya varuṇasya mahātmanaḥ |
kārtikeyasya ca sthānaṃ dharmasthānaṃ ca paśyati ||

हिंदी अर्थ

वहाँ उन्होंने ब्रह्मा और अग्नि, विष्णु, महेंद्र और विवस्वान, सोम, भग और कुबेर, धाता और विधाता तथा वायु, महात्मा नागराज अनंत, गायत्री और वसुओं, पाशधारी महात्मा वरुण, कार्तिकेय और धर्म के स्थान देखे।

English meaning

There he saw the places of Brahma and Agni, of Vishnu, great Indra and Vivasvan, of Soma, Bhaga and Kubera, of Dhatri and Vidhatri and of Vayu, of the great-souled serpent king Ananta, of Gayatri and the Vasus, of great-souled Varuna with noose in hand, of Kartikeya, and of Dharma.

19-20 3.12.19-20

स तत्र ब्रह्मणः स्थानमग्नेः स्थानं तथैव च ।
विष्णोः स्थानं महेन्द्रस्य स्थानं चैव विवस्वतः ।
सोमस्थानं भगस्थानं स्थानं कौबेरमेव च ।
दातुर्विधातुः स्थानेच वायोः स्थानं तथैव च ।
नागराजस्य च स्थानमनन्तस्य महात्मनः ।
स्थानं तथैव गायत्र्या वसूनां स्थानमेव च ।
स्थानं च पाशहस्तस्य वरुणस्य महात्मनः ।
कार्तिकेयस्य च स्थानं धर्मस्थानं च पश्यति ॥

sa tatra brahmaṇaḥ sthānamagneḥ sthānaṃ tathaiva ca |
viṣṇoḥ sthānaṃ mahendrasya sthānaṃ caiva vivasvataḥ |
somasthānaṃ bhagasthānaṃ sthānaṃ kauberameva ca |
dāturvidhātuḥ sthāneca vāyoḥ sthānaṃ tathaiva ca |
nāgarājasya ca sthānamanantasya mahātmanaḥ |
sthānaṃ tathaiva gāyatryā vasūnāṃ sthānameva ca |
sthānaṃ ca pāśahastasya varuṇasya mahātmanaḥ |
kārtikeyasya ca sthānaṃ dharmasthānaṃ ca paśyati ||

हिंदी अर्थ

वहाँ उन्होंने ब्रह्मा और अग्नि, विष्णु, महेंद्र और विवस्वान, सोम, भग और कुबेर, धाता और विधाता तथा वायु, महात्मा नागराज अनंत, गायत्री और वसुओं, पाशधारी महात्मा वरुण, कार्तिकेय और धर्म के स्थान देखे।

English meaning

There he saw the places of Brahma and Agni, of Vishnu, great Indra and Vivasvan, of Soma, Bhaga and Kubera, of Dhatri and Vidhatri and of Vayu, of the great-souled serpent king Ananta, of Gayatri and the Vasus, of great-souled Varuna with noose in hand, of Kartikeya, and of Dharma.

21 3.12.21

ततश्शिष्यैः परिवृतो मुनिरप्यभिनिष्पतत् ।
तं ददर्शाग्रतो रामो मुनीनां दीप्ततेजसाम् ॥

tataśśiṣyaiḥ parivṛto munirapyabhiniṣpatat |
taṃ dadarśāgrato rāmo munīnāṃ dīptatejasām ||

हिंदी अर्थ

तब शिष्यों से घिरे मुनि भी बाहर निकले। राम ने उन्हें दीप्त तेज वाले मुनियों के आगे देखा।

English meaning

Then the sage too came out, surrounded by his disciples. Rama saw him at the head of the sages of blazing splendour.

22-23 3.12.22-23

अब्रवीद्वचनं वीरो लक्ष्मणं लक्ष्मिवर्धनम् ।
एष लक्ष्मण निष्क्रामत्यगस्त्यो भगवानृषिः ।
औदार्येणावगच्छामि निधानं तपसामिमम् ॥

abravīdvacanaṃ vīro lakṣmaṇaṃ lakṣmivardhanam |
eṣa lakṣmaṇa niṣkrāmatyagastyo bhagavānṛṣiḥ |
audāryeṇāvagacchāmi nidhānaṃ tapasāmimam ||

हिंदी अर्थ

वीर राम ने शोभा बढ़ाने वाले लक्ष्मण से कहा, 'लक्ष्मण, ये भगवान अगस्त्य ऋषि बाहर आ रहे हैं। इनकी उदारता से मैं जानता हूँ कि ये ही तपस्या के भंडार हैं।'

English meaning

The hero said to Lakshmana, who increases good fortune, 'Lakshmana, here comes the holy sage Agastya. By his nobility of bearing I know him to be this treasure-house of austerities.'

24 3.12.24

एवमुक्त्वा महाबाहुरगस्त्यं सूर्यवर्चसम् ।
जग्राह परमप्रीतस्तस्य पादौ परन्तपः ॥

evamuktvā mahābāhuragastyaṃ sūryavarcasam |
jagrāha paramaprītastasya pādau parantapaḥ ||

हिंदी अर्थ

ऐसा कहकर महाबाहु शत्रुतापन राम ने अत्यंत प्रसन्न होकर सूर्य के समान तेजस्वी अगस्त्य के चरण पकड़ लिए।

English meaning

Saying this, the mighty-armed tamer of foes, in great joy, clasped the feet of Agastya, who shone like the sun.

25 3.12.25

अभिवाद्य तु धर्मात्मा तस्थौ रामः कृताञ्जलिः ।
सीतया सह वैदेह्या तदा रामः सलक्ष्मणः ॥

abhivādya tu dharmātmā tasthau rāmaḥ kṛtāñjaliḥ |
sītayā saha vaidehyā tadā rāmaḥ salakṣmaṇaḥ ||

हिंदी अर्थ

प्रणाम करके धर्मात्मा राम वैदेही सीता और लक्ष्मण के साथ हाथ जोड़कर खड़े रहे।

English meaning

Having bowed, righteous Rama stood with joined palms, together with Sita Vaidehi and Lakshmana.

26 3.12.26

प्रतिजग्राह काकुत्स्थमर्चयित्वासनोदकैः ।
कुशलप्रश्नमुक्त्वा च आस्यतामिति चाब्रवीत् ॥

pratijagrāha kākutsthamarcayitvāsanodakaiḥ |
kuśalapraśnamuktvā ca āsyatāmiti cābravīt ||

हिंदी अर्थ

मुनि ने काकुत्स्थ का स्वागत किया, आसन और जल देकर सम्मान किया, कुशल पूछी और कहा, 'बैठिए।'

English meaning

The sage received Kakutstha, honoured him with a seat and water, asked after his welfare and said, 'Be seated.'

27 3.12.27

अग्निं हुत्वा प्रदायार्घ्यमतिथीन् प्रतिपूज्य च ।
वानप्रस्थ्येन धर्मेण स तेषां भोजनं ददौ ॥

agniṃ hutvā pradāyārghyamatithīn pratipūjya ca |
vānaprasthyena dharmeṇa sa teṣāṃ bhojanaṃ dadau ||

हिंदी अर्थ

अग्नि में आहुति देकर, अर्घ्य देकर और अतिथियों का पूजन करके उन्होंने वानप्रस्थ धर्म के अनुसार उन्हें भोजन कराया।

English meaning

Having offered oblations into the fire, given arghya and honoured the guests, he gave them food according to the dharma of forest-dwellers.

28 3.12.28

प्रथमं चोपविश्याथ धर्मज्ञो मुनिपुङ्गवः ।
उवाच राममासीनं प्राञ्जलिं धर्मकोविदम् ॥

prathamaṃ copaviśyātha dharmajño munipuṅgavaḥ |
uvāca rāmamāsīnaṃ prāñjaliṃ dharmakovidam ||

हिंदी अर्थ

तब धर्मज्ञ मुनिश्रेष्ठ पहले बैठे और हाथ जोड़कर बैठे धर्मकोविद राम से बोले:

English meaning

Then the righteous chief of sages sat down first and said to Rama, who was seated with joined palms and knew dharma well:

29 3.12.29

अग्निं हुत्वा प्रदायार्घ्यमतिथिं प्रतिपूजयेत् ।
अन्यथा खलु काकुत्स्थ तपस्वी समुदाचरन् ।
दुःसाक्षीव परे लोके स्वानि मांसानि भक्षयेत् ॥

agniṃ hutvā pradāyārghyamatithiṃ pratipūjayet |
anyathā khalu kākutstha tapasvī samudācaran |
duḥsākṣīva pare loke svāni māṃsāni bhakṣayet ||

हिंदी अर्थ

'अग्नि में आहुति देकर, अर्घ्य देकर अतिथि का पूजन करना चाहिए। काकुत्स्थ, जो तपस्वी इसके विपरीत आचरण करता है, वह परलोक में झूठी गवाही देने वाले की तरह अपना ही मांस खाता है।'

English meaning

'One should offer oblations into the fire, give arghya and then honour a guest. An ascetic who acts otherwise, Kakutstha, will in the next world eat his own flesh, like a false witness.'

30 3.12.30

राजा सर्वस्य लोकस्य धर्मचारी महारथः ।
पूजनीयश्च मान्यश्च भवान् प्राप्तः प्रियातिथिः ॥

rājā sarvasya lokasya dharmacārī mahārathaḥ |
pūjanīyaśca mānyaśca bhavān prāptaḥ priyātithiḥ ||

हिंदी अर्थ

'आप पूरे लोक के राजा, धर्मचारी और महारथी हैं, पूजनीय और माननीय हैं, और प्रिय अतिथि बनकर आए हैं।'

English meaning

'You, king of the whole world, righteous and a great chariot-warrior, are worthy of worship and honour, and have come as a dear guest.'

31 3.12.31

एवमुक्त्वा फलैर्मूलैः पुष्पैरन्यैश्च राघवम् ।
पूजयित्वा यथाकामं पुनरेव ततोऽब्रवीत् ॥

evamuktvā phalairmūlaiḥ puṣpairanyaiśca rāghavam |
pūjayitvā yathākāmaṃ punareva tato'bravīt ||

हिंदी अर्थ

ऐसा कहकर उन्होंने फल, मूल, फूल और अन्य वस्तुओं से राघव का मनचाहा सत्कार किया और फिर कहा:

English meaning

Saying this, he honoured Raghava to his heart's content with fruits, roots, flowers and other things, and then spoke again:

32-33 3.12.32-33

इदं दिव्यं महच्चापं हेमरत्नविभूषितम् ।
वैष्णवं पुरुषव्याघ्र निर्मितं विश्वकर्मणा ।
अमोघस्सूर्यसङ्काशो ब्रह्मदत्तश्शरोत्तमः ॥

idaṃ divyaṃ mahaccāpaṃ hemaratnavibhūṣitam |
vaiṣṇavaṃ puruṣavyāghra nirmitaṃ viśvakarmaṇā |
amoghassūryasaṅkāśo brahmadattaśśarottamaḥ ||

हिंदी अर्थ

'पुरुषसिंह, सोने और रत्नों से सजा यह महान दिव्य धनुष वैष्णव है, जिसे विश्वकर्मा ने बनाया था। यह ब्रह्मा का दिया हुआ अमोघ, सूर्य के समान तेजस्वी श्रेष्ठ बाण है।'

English meaning

'This great divine bow, adorned with gold and gems, belongs to Vishnu, tiger among men, and was made by Vishvakarma. This is the finest arrow, unfailing and sun-like, given by Brahma.'

34 3.12.34

दत्तौ मम महेन्द्रेण तूणी चाक्षयसायकौ ।
सम्पूर्णौ निशितैर्बाणैर्ज्वलद्भिरिव पावकैः ।
महारजतकोशोऽयमसिर्हेमविभूषितः ॥

dattau mama mahendreṇa tūṇī cākṣayasāyakau |
sampūrṇau niśitairbāṇairjvaladbhiriva pāvakaiḥ |
mahārajatakośo'yamasirhemavibhūṣitaḥ ||

हिंदी अर्थ

'महेंद्र ने मुझे ये दो अक्षय तरकश दिए थे, जो अग्नि के समान दहकते तीखे बाणों से भरे हैं, और सोने से सजी चाँदी की म्यान वाली यह तलवार।'

English meaning

'Great Indra gave me these two quivers of inexhaustible arrows, full of sharp shafts blazing like fire, and this sword in a silver sheath, adorned with gold.'

35 3.12.35

अनेन धनुषा राम हत्वा संख्ये महासुरान् ।
आजहार श्रियं दीप्तां पुरा विष्णुर्दिवौकसाम् ॥

anena dhanuṣā rāma hatvā saṃkhye mahāsurān |
ājahāra śriyaṃ dīptāṃ purā viṣṇurdivaukasām ||

हिंदी अर्थ

'राम, इसी धनुष से पूर्वकाल में विष्णु ने युद्ध में बड़े-बड़े असुरों को मारकर देवताओं की दीप्त लक्ष्मी लौटाई थी।'

English meaning

'With this bow, Rama, Vishnu once slew great asuras in battle and brought back the shining glory of the gods.'

36 3.12.36

तद्धनुस्तौ च तूणीरौ शरं खङ्गं च मानद ।
जयाय प्रतिगृह्णीष्व वज्रं वज्रधरो यथा ॥

taddhanustau ca tūṇīrau śaraṃ khaṅgaṃ ca mānada |
jayāya pratigṛhṇīṣva vajraṃ vajradharo yathā ||

हिंदी अर्थ

'मानद, विजय के लिए यह धनुष, दोनों तरकश, बाण और तलवार वैसे ही ग्रहण कीजिए जैसे वज्रधारी इंद्र वज्र ग्रहण करते हैं।'

English meaning

'Giver of honour, accept that bow, the two quivers, the arrow and the sword for victory, as the wielder of the thunderbolt accepts the thunderbolt.'

37 3.12.37

एवमुक्त्वा महातेजाः समस्तं तद्वरायुधम् ।
दत्वा रामाय भगवानगस्त्यः पुनरब्रवीत् ॥

evamuktvā mahātejāḥ samastaṃ tadvarāyudham |
datvā rāmāya bhagavānagastyaḥ punarabravīt ||

हिंदी अर्थ

ऐसा कहकर महातेजस्वी भगवान अगस्त्य ने वे सब श्रेष्ठ आयुध राम को दिए और फिर बोले।

English meaning

Saying this, the holy Agastya of great splendour gave all those excellent weapons to Rama and spoke again.

Next sarga · Aranya Kanda 13Agastya Points to PanchavatiAgastya praises Sita's devotion and advises Rama to live at Panchavati on the Godavari, a lovely place for the rest of the exile.

Characters in this sarga

All characters