Skip to content
Bala Kanda Sarga 30 of 77 24 shlokas Journey stop 2
Valmiki Ramayana · Bala Kanda · Sarga 30

Rama Guards the Sacrifice

बालकांड, सर्ग 30: यज्ञ की रक्षा

For six days and nights the brothers keep watch. When Maricha and Subahu attack, Rama hurls Maricha a hundred yojanas into the sea with the Manava weapon and kills Subahu with the Agneya weapon.

छह दिन और रात दोनों भाई पहरा देते हैं। जब मारीच और सुबाहु आक्रमण करते हैं, राम मानवास्त्र से मारीच को सौ योजन दूर समुद्र में फेंक देते हैं और आग्नेयास्त्र से सुबाहु का वध करते हैं।

1 1.30.1

अथ तौ देशकालज्ञौ राजापुत्रावरिन्दमौ ।
देशे काले च वाक्यज्ञावब्रूतां कौशिकं वचः ॥

atha tau deśakālajñau rājāputrāvarindamau |
deśe kāle ca vākyajñāvabrūtāṃ kauśikaṃ vacaḥ ||

हिंदी अर्थ

तब देश और काल को जानने वाले, उचित समय पर उचित बात कहने में कुशल, शत्रुदमन दोनों राजकुमारों ने कौशिक से कहा:

English meaning

Then the two princes, tamers of foes who knew place and time and how to speak fittingly, said to Kaushika at the right place and time:

2 1.30.2

भगवन् श्रोतुमिच्छावो यस्मिन् काले निशाचरौ ।
संरक्षणीयौ तौ ब्रह्मन्नातिवर्तेत तत्क्षणम् ॥

bhagavan śrotumicchāvo yasmin kāle niśācarau |
saṃrakṣaṇīyau tau brahmannātivarteta tatkṣaṇam ||

हिंदी अर्थ

हे भगवन, हम सुनना चाहते हैं कि किस समय हमें उन दो निशाचरों से रक्षा करनी है, ताकि हे ब्रह्मन, वह क्षण निकल न जाए।

English meaning

Holy one, we wish to hear at what time we must guard against those two night rangers, so that the moment does not slip by, brahmin.

3 1.30.3

एवं ब्रुवाणौ काकुत्स्थौ त्वरमाणौ युयुत्सया ।
सर्वे ते मुनयः प्रीताः प्रशशंसुर्नृपात्मजौ ॥

evaṃ bruvāṇau kākutsthau tvaramāṇau yuyutsayā |
sarve te munayaḥ prītāḥ praśaśaṃsurnṛpātmajau ||

हिंदी अर्थ

युद्ध के लिए उत्सुक दोनों काकुत्स्थों के ऐसा कहने पर सब मुनि प्रसन्न हुए और उन्होंने राजकुमारों की प्रशंसा की।

English meaning

As the two Kakutsthas spoke so, eager to fight, all the sages were delighted and praised the princes.

4 1.30.4

अद्यप्रभृति षड्रात्रं रक्षतं राघवौ युवाम् ।
दीक्षां गतो ह्येष मुनिर्मौनित्वं च गमिष्यति ॥

adyaprabhṛti ṣaḍrātraṃ rakṣataṃ rāghavau yuvām |
dīkṣāṃ gato hyeṣa munirmaunitvaṃ ca gamiṣyati ||

हिंदी अर्थ

हे राघवो, आज से छह रातों तक रक्षा करो। मुनि ने दीक्षा ली है और वे मौन रहेंगे।

English meaning

From today, Raghavas, guard for six nights. The sage has entered his consecration and will keep silence.

5 1.30.5

तौ तु तद्वचनं श्रुत्वा राजपुत्रौ यशस्विनौ ।
अनिद्रौ षडहोरात्रं तपोवनमरक्षताम् ॥

tau tu tadvacanaṃ śrutvā rājaputrau yaśasvinau |
anidrau ṣaḍahorātraṃ tapovanamarakṣatām ||

हिंदी अर्थ

यह सुनकर दोनों यशस्वी राजकुमारों ने बिना सोए छह दिन और रात तपोवन की रक्षा की।

English meaning

Hearing those words, the two renowned princes guarded the forest of penance for six days and nights without sleep.

6 1.30.6

उपासाञ्चक्रतुर्वीरौ यत्तौ परमधन्विनौ ।
ररक्षतुर्मुनिवरं विश्वामित्रमरिन्दमौ ॥

upāsāñcakraturvīrau yattau paramadhanvinau |
rarakṣaturmunivaraṃ viśvāmitramarindamau ||

हिंदी अर्थ

दोनों वीर, श्रेष्ठ धनुर्धर, सावधानी से पहरा देते रहे और मुनिश्रेष्ठ विश्वामित्र की रक्षा करते रहे।

English meaning

The two heroes, supreme archers, kept watch with care and guarded Vishvamitra, the best of sages.

7 1.30.7

अथ काले गते तस्मिन् षष्ठेऽहनि समागते ।
सौमित्रिमब्रवीद्रामो यत्तो भव समाहितः ॥

atha kāle gate tasmin ṣaṣṭhe'hani samāgate |
saumitrimabravīdrāmo yatto bhava samāhitaḥ ||

हिंदी अर्थ

जब वह समय बीता और छठा दिन आया, तब राम ने लक्ष्मण से कहा: सावधान और सजग रहो।

English meaning

When that time had passed and the sixth day came, Rama said to Lakshmana: Be watchful and alert.

8 1.30.8

रामस्यैवं ब्रुवाणस्य त्वरितस्य युयुत्सया ।
प्रजज्वाल ततो वेदिस्सोपाध्यायपुरोहिता ॥

rāmasyaivaṃ bruvāṇasya tvaritasya yuyutsayā |
prajajvāla tato vedissopādhyāyapurohitā ||

हिंदी अर्थ

युद्ध के लिए उत्सुक राम के ऐसा कहते ही उपाध्यायों और पुरोहितों से घिरी वेदी प्रज्वलित हो उठी।

English meaning

As Rama spoke so, eager for battle, the altar blazed up, with the teachers and priests around it.

9 1.30.9

सदर्भचमसस्रुक्का ससमित्कुसुमोच्चया ।
विश्वामित्रेण सहिता वेदिर्जज्वाल सर्त्विजा ॥

sadarbhacamasasrukkā sasamitkusumoccayā |
viśvāmitreṇa sahitā vedirjajvāla sartvijā ||

हिंदी अर्थ

कुश, चमस, स्रुवा, समिधा और फूलों के ढेर से युक्त वेदी विश्वामित्र और ऋत्विजों के साथ प्रज्वलित हो उठी।

English meaning

The altar, with its kusha grass, cups and ladles, its fuel and heaps of flowers, blazed with Vishvamitra and the priests.

10 1.30.10

मन्त्रवच्च यथान्यायं यज्ञोऽसौ सम्प्रवर्तते ।
आकाशे च महान् शब्दः प्रादुरासीद्भयानकः ॥

mantravacca yathānyāyaṃ yajño'sau sampravartate |
ākāśe ca mahān śabdaḥ prādurāsīdbhayānakaḥ ||

हिंदी अर्थ

मंत्रों के साथ यथाविधि यज्ञ चल रहा था, कि तभी आकाश में एक बड़ा भयानक शब्द हुआ।

English meaning

The sacrifice proceeded with mantras in due order, and then a great and fearful sound arose in the sky.

11 1.30.11

आवार्य गगनं मेघो यथा प्रावृषि निर्गतः ।
तथामायां विकुर्वाणौ राक्षसावभ्यधावताम् ॥

āvārya gaganaṃ megho yathā prāvṛṣi nirgataḥ |
tathāmāyāṃ vikurvāṇau rākṣasāvabhyadhāvatām ||

हिंदी अर्थ

जैसे वर्षा ऋतु में बादल आकाश को ढक लेते हैं, वैसे ही दोनों राक्षस माया रचते हुए दौड़कर आए।

English meaning

Like a cloud covering the sky in the rains, the two rakshasas rushed in, working their illusions.

12 1.30.12

मारीचश्च सुबाहुश्च तयोरनुचराश्च ये ।
आगम्य भीमसङ्काशा रुधिरौघमवासृजन् ॥

mārīcaśca subāhuśca tayoranucarāśca ye |
āgamya bhīmasaṅkāśā rudhiraughamavāsṛjan ||

हिंदी अर्थ

मारीच और सुबाहु तथा उनके अनुचर भयानक रूप में आए और रक्त की धाराएँ बरसाने लगे।

English meaning

Maricha and Subahu and their followers came, terrible to see, and poured down floods of blood.

13 1.30.13

सा तेन रुधिरौघेण वेदिर्जज्वाल मण्डिता ।
सहसाऽभिद्रुतो रामस्तानपश्य त्ततो दिवि ॥

sā tena rudhiraugheṇa vedirjajvāla maṇḍitā |
sahasā'bhidruto rāmastānapaśya ttato divi ||

हिंदी अर्थ

रक्त की धारा से ढकी वेदी जल उठी। राम तुरंत दौड़े और उन्होंने उन्हें आकाश में देखा।

English meaning

The altar, covered by that flood of blood, blazed. Rama ran forward at once and saw them in the sky.

14 1.30.14

तावापतन्तौ सहसा दृष्ट्वा राजीवलोचनः ।
लक्ष्मणं त्वभिसम्प्रेक्ष्य रामो वचनमब्रवीत् ॥

tāvāpatantau sahasā dṛṣṭvā rājīvalocanaḥ |
lakṣmaṇaṃ tvabhisamprekṣya rāmo vacanamabravīt ||

हिंदी अर्थ

उन दोनों को अचानक झपटते देखकर कमलनयन राम ने लक्ष्मण की ओर देखकर कहा:

English meaning

Seeing the two swooping down, lotus eyed Rama looked at Lakshmana and said:

15 1.30.15

पश्य लक्ष्मण दुर्वृत्तान् राक्षसान् पिशिताशनान् ।
मानवास्त्रसमाधूताननिलेन यथा घनान् ॥

paśya lakṣmaṇa durvṛttān rākṣasān piśitāśanān |
mānavāstrasamādhūtānanilena yathā ghanān ||

हिंदी अर्थ

देखो लक्ष्मण, इन दुष्ट, मांसभक्षी राक्षसों को। मैं मानव अस्त्र से इन्हें वैसे ही उड़ा दूँगा जैसे हवा बादलों को।

English meaning

Look, Lakshmana, at these wicked flesh eating rakshasas. I shall scatter them with the Manava weapon as the wind scatters clouds.

16 1.30.16

मानवं परमोदारमस्त्रं परमभास्वरम् ।
चिक्षेप परमक्रुद्धो मारीचोरसि राघवः ॥

mānavaṃ paramodāramastraṃ paramabhāsvaram |
cikṣepa paramakruddho mārīcorasi rāghavaḥ ||

हिंदी अर्थ

अत्यंत क्रुद्ध राघव ने परम उदार और अत्यंत तेजस्वी मानव अस्त्र मारीच की छाती पर चलाया।

English meaning

In great anger Raghava hurled the most noble and brilliant Manava weapon at Maricha's chest.

17 1.30.17

स तेन परमास्त्रेण मानवेन समाहितः ।
संपूर्णं योजनशतं क्षिप्तस्सागरसम्प्लवे ॥

sa tena paramāstreṇa mānavena samāhitaḥ |
saṃpūrṇaṃ yojanaśataṃ kṣiptassāgarasamplave ||

हिंदी अर्थ

उस श्रेष्ठ मानव अस्त्र से आहत होकर वह पूरे सौ योजन दूर समुद्र के जल में जा गिरा।

English meaning

Struck by that supreme Manava weapon, he was flung a full hundred yojanas into the waters of the ocean.

18 1.30.18

विचेतनं विघूर्णन्तं शीतेषु बलताडितम् ।
निरस्तं दृश्य मारीचं रामो लक्ष्मणमब्रवीत् ॥

vicetanaṃ vighūrṇantaṃ śīteṣu balatāḍitam |
nirastaṃ dṛśya mārīcaṃ rāmo lakṣmaṇamabravīt ||

हिंदी अर्थ

शीतेषु के बल से आहत, अचेत और चक्कर खाते मारीच को दूर फेंका गया देखकर राम ने लक्ष्मण से कहा:

English meaning

Seeing Maricha, struck by the force of the Shiteshu, cast away, senseless and whirling, Rama said to Lakshmana:

19 1.30.19

पश्य लक्ष्मण शीतेषुं मानवं धर्मसंहितम् ।
मोहयित्वा नयत्येनं न च प्राणैर्व्ययुज्यत ॥

paśya lakṣmaṇa śīteṣuṃ mānavaṃ dharmasaṃhitam |
mohayitvā nayatyenaṃ na ca prāṇairvyayujyata ||

हिंदी अर्थ

देखो लक्ष्मण, धर्म से युक्त शीतेषु मानव अस्त्र ने उसे मूर्छित करके दूर पहुँचा दिया, पर उसके प्राण नहीं गए।

English meaning

Look, Lakshmana, the Shiteshu, the righteous Manava weapon, has stunned him and carried him away, yet he has not lost his life.

20 1.30.20

इमानपि वधिष्यामि निर्घृणान् दुष्टचारिणः ।
राक्षसान् पापकर्मस्थान् यज्ञघ्नान् रुधिराशनान् ॥

imānapi vadhiṣyāmi nirghṛṇān duṣṭacāriṇaḥ |
rākṣasān pāpakarmasthān yajñaghnān rudhirāśanān ||

हिंदी अर्थ

इन दूसरे निर्दयी, दुष्ट आचरण वाले, पापकर्मी, यज्ञ नष्ट करने वाले, रक्त पीने वाले राक्षसों को भी मैं मारूँगा।

English meaning

I shall kill these others too, merciless and evil, rakshasas given to sinful deeds, who wreck sacrifices and drink blood.

21 1.30.21

सङ्गृह्यास्त्रं ततो रामो दिव्यमाग्नेयमद्भुतम् ।
सुबाहूरसि चिक्षेप सविद्धः प्रापतद्भुवि ॥

saṅgṛhyāstraṃ tato rāmo divyamāgneyamadbhutam |
subāhūrasi cikṣepa saviddhaḥ prāpatadbhuvi ||

हिंदी अर्थ

तब राम ने अद्भुत दिव्य आग्नेय अस्त्र लेकर सुबाहु की छाती पर चलाया। बिंधकर वह भूमि पर गिर पड़ा।

English meaning

Then Rama took up the wonderful divine Agneya weapon and hurled it at Subahu's chest. Pierced, he fell to the ground.

22 1.30.22

शेषान् वायव्यमादाय निजघान महायशाः ।
राघवः परमोदारो मुनीनां मुदमावहन् ॥

śeṣān vāyavyamādāya nijaghāna mahāyaśāḥ |
rāghavaḥ paramodāro munīnāṃ mudamāvahan ||

हिंदी अर्थ

महायशस्वी, परम उदार राघव ने वायव्य अस्त्र लेकर बाकी राक्षसों को मार डाला और मुनियों को आनंदित किया।

English meaning

The renowned and most noble Raghava took the Vayavya weapon and killed the rest, bringing joy to the sages.

23 1.30.23

स हत्वा राक्षसान् सर्वान् यज्ञघ्नान् रघुनन्दनः ।
ऋषिभिः पूजितस्तत्र यथेन्द्रो विजये पुरा ॥

sa hatvā rākṣasān sarvān yajñaghnān raghunandanaḥ |
ṛṣibhiḥ pūjitastatra yathendro vijaye purā ||

हिंदी अर्थ

यज्ञ नष्ट करने वाले सब राक्षसों को मारकर रघुनंदन का वहाँ ऋषियों ने वैसे ही सम्मान किया जैसे पहले विजय के बाद इंद्र का हुआ था।

English meaning

Having killed all the rakshasas who wrecked the sacrifice, the joy of the Raghus was honoured there by the sages, as Indra was after his victory of old.

24 1.30.24

अथ यज्ञे समाप्ते तु विश्वामित्रो महामुनिः ।
निरीतिका दिशो दृष्टवा काकुत्स्थमिदमब्रवीत् ॥

atha yajñe samāpte tu viśvāmitro mahāmuniḥ |
nirītikā diśo dṛṣṭavā kākutsthamidamabravīt ||

हिंदी अर्थ

यज्ञ पूरा होने पर महामुनि विश्वामित्र ने दिशाओं को उपद्रव रहित देखकर काकुत्स्थ से कहा:

English meaning

When the sacrifice was complete, the great sage Vishvamitra, seeing the directions free of trouble, said to Kakutstha:

Next sarga · Bala Kanda 31Toward MithilaThe sacrifice complete, Vishwamitra tells the princes of King Janaka's great bow and leads them toward Mithila. They camp on the bank of the river Sona.

Characters in this sarga

All characters