सामग्री पर जाएँ

भगवद् गीता 17.16

मन का तप है प्रसन्नता, सौम्यता, मौन, आत्म-संयम और भावों की शुद्धि।

मनःप्रसादः सौम्यत्वं मौनमात्मविनिग्रहः।
भावसंशुद्धिरित्येतत्तपो मानसमुच्यते॥

manaḥ-prasādaḥ saumyatvaṃ maunam ātma-vinigrahaḥ
bhāva-saṃśuddhir ity etat tapo mānasam ucyate

अनुवाद

A serene mind, gentleness, silence, self-control and purity of intention: this is called austerity of the mind.

हिंदी

मन की प्रसन्नता, सौम्यता, मौन, आत्म-संयम और भावों की शुद्धि, यह मन का तप कहा जाता है।

शब्दार्थ

मनःप्रसादः
manaḥprasādaḥ
मन की प्रसन्नता
सौम्यत्वम्
saumyatvam
सौम्यता
मौनम्
maunam
मौन
आत्मविनिग्रहः
ātmavinigrahaḥ
आत्मसंयम
भावसंशुद्धिः
bhāvasaṃśuddhiḥ
भाव की शुद्धि
इति
iti
इस प्रकार
एतत्
etat
यह
तपः
tapaḥ
तप
मानसम्
mānasam
मन संबंधी
उच्यते
ucyate
कहलाता है

व्याख्या

तीनों तपों में मन का तप सबसे गहरा है, क्योंकि शरीर और वाणी दोनों का आरंभ मन से होता है। यहाँ मौन का संकेत केवल चुप रहने से अधिक शांत मन की ओर है। 17.14, 17.15 और यह श्लोक मिलकर पूरा चित्र देते हैं। फिर 17.17 इन्हें अपनाने की भावना के आधार पर श्रेणी देता है।

Characters in this verse

Key concepts