सामग्री पर जाएँ

भगवद् गीता 2.16

असत् का स्थायी अस्तित्व नहीं और सत् का कभी अभाव नहीं, ऐसा तत्त्वदर्शियों ने जाना है।

नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः।
उभयोरपि दृष्टोऽन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभिः॥

nāsato vidyate bhāvo nābhāvo vidyate sataḥ
ubhayor api dṛṣṭo 'ntas tv anayos tattvadarśibhiḥ

अनुवाद

"What is unreal never comes to be, and what is real never ceases to be. Those who see the truth have observed where both of these end."

हिंदी

"जो असत् है वह कभी होता नहीं, और जो सत् है उसका कभी अभाव नहीं होता। तत्त्वदर्शियों ने इन दोनों का निष्कर्ष देख लिया है।"

व्याख्या

यह अध्याय के सबसे गूढ़ श्लोकों में से एक है। शंकराचार्य 'सत्' को अपरिवर्तनशील आत्मा और 'असत्' को हर बदलने वाली वस्तु, जैसे शरीर, के रूप में पढ़ते हैं। जो बदलता है वह पूर्णतः सत्य नहीं हो सकता, और जो सत्य है वह मिटाया नहीं जा सकता। 2.17 उस सत् का वर्णन करता है।

Key concepts