सामग्री पर जाएँ

भगवद् गीता 14.24

गुणातीत सुख-दुःख, सोना-पत्थर और स्तुति-निंदा में सम रहता है और अपने में स्थित रहता है।

समदुःखसुखः स्वस्थः समलोष्टाश्मकाञ्चनः।
तुल्यप्रियाप्रियो धीरस्तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः॥

samaduḥkhasukhaḥ svasthaḥ samaloṣṭāśmakāñcanaḥ
tulyapriyāpriyo dhīrastulyanindātmasaṃstutiḥ

अनुवाद

He is the same in pain and pleasure, rests in himself, and sees a clod, a stone and gold as alike. He is steady, treats the welcome and unwelcome alike, and takes blame and praise of himself equally.

हिंदी

वह सुख और दुःख में समान रहता है, अपने आप में स्थित है, मिट्टी के ढेले, पत्थर और सोने को एक-सा देखता है, प्रिय और अप्रिय में समान है, धीर है और अपनी निंदा तथा स्तुति को बराबर मानता है।

शब्दार्थ

समदुःखसुखः
samaduḥkhasukhaḥ
दुःख-सुख में समान
स्वस्थः
svasthaḥ
आत्मा में स्थित
समलोष्टाश्मकाञ्चनः
samaloṣṭāśmakāñcanaḥ
मिट्टी, पत्थर, सोने को समान देखने वाला
तुल्यप्रियाप्रियः
tulyapriyāpriyaḥ
प्रिय-अप्रिय में समान
धीरः
dhīraḥ
धीर
तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः
tulyanindātmasaṃstutiḥ
अपनी निन्दा-स्तुति में समान

व्याख्या

यहाँ लक्षण संतुलनों की शृंखला के रूप में दिए गए हैं: सुख बनाम दुःख, सोना बनाम पत्थर, स्तुति बनाम निंदा। मुख्य शब्द स्वस्थ है, अपने में स्थित, क्योंकि यह समता भीतर के स्थिर आधार से आती है, ज़बरदस्ती की उदासीनता से नहीं। स्थितप्रज्ञ का ऐसा ही चित्र दूसरे अध्याय में भी है, और सूची 14.25 में पूरी होती है।

Key concepts