सामग्री पर जाएँ

भगवद् गीता 14.12

लोभ, बेचैन गतिविधि, नए उपक्रम, अशांति और लालसा रजस् के बढ़ने के लक्षण हैं।

लोभः प्रवृत्तिरारम्भः कर्मणामशमः स्पृहा।
रजस्येतानि जायन्ते विवृद्धे भरतर्षभ॥

lobhaḥ pravṛttirārambhaḥ karmaṇāmaśamaḥ spṛhā
rajasyetāni jāyante vivṛddhe bharatarṣabha

अनुवाद

Greed, busy activity, the launching of ventures, restlessness and craving arise when rajas grows strong, O best of the Bharatas.

हिंदी

हे भरतश्रेष्ठ, रजस् के बढ़ने पर लोभ, प्रवृत्ति, कर्मों का आरंभ, अशांति और लालसा उत्पन्न होते हैं।

शब्दार्थ

लोभः
lobhaḥ
लोभ
प्रवृत्तिः
pravṛttiḥ
प्रवृत्ति, दौड़-धूप
आरम्भः
ārambhaḥ
कर्मों का आरम्भ
कर्मणाम्
karmaṇām
कर्मों का
अशमः
aśamaḥ
अशान्ति
स्पृहा
spṛhā
लालसा
रजसि
rajasi
रजोगुण में
एतानि
etāni
ये सब
जायन्ते
jāyante
उत्पन्न होते हैं
विवृद्धे
vivṛddhe
बढ़ने पर
भरतर्षभ
bharatarṣabha
भरतश्रेष्ठ

व्याख्या

रजस् से घिरे व्यक्ति के पाँच लक्षण हैं: लोभ, निरंतर गतिविधि, नए कामों का आरंभ, भीतर की अशांति और इच्छा। ये सब मिलकर ऐसे मन को दिखाते हैं जो स्थिर नहीं बैठ सकता, क्योंकि वह हर समय अगली चीज़ की ओर बढ़ता रहता है। तमस् के लक्षण 14.13 में आते हैं।

Key concepts