सामग्री पर जाएँ

भगवद् गीता 14.18

सात्त्विक ऊपर जाते हैं, राजस मध्य में रहते हैं और तामस नीचे जाते हैं।

ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्त्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः।
जघन्यगुणवृत्तिस्था अधो गच्छन्ति तामसाः॥

ūrdhvaṃ gacchanti sattvasthā madhye tiṣṭhanti rājasāḥ
jaghanyaguṇavṛttisthā adho gacchanti tāmasāḥ

अनुवाद

Those established in sattva go upward, the rajasic stay in the middle, and the tamasic, living in the lowest quality, go downward.

हिंदी

सत्त्व में स्थित लोग ऊपर जाते हैं, राजस मध्य में रहते हैं, और सबसे निम्न गुण की वृत्ति में स्थित तामस नीचे जाते हैं।

शब्दार्थ

ऊर्ध्वम्
ūrdhvam
ऊपर
गच्छन्ति
gacchanti
जाते हैं
सत्त्वस्थाः
sattvasthāḥ
सत्त्व में स्थित लोग
मध्ये
madhye
बीच में
तिष्ठन्ति
tiṣṭhanti
रहते हैं
राजसाः
rājasāḥ
राजस लोग
जघन्यगुणवृत्तिस्थाः
jaghanyaguṇavṛttisthāḥ
निकृष्ट गुण की वृत्ति में स्थित
अधः
adhaḥ
नीचे
गच्छन्ति
gacchanti
जाते हैं
तामसाः
tāmasāḥ
तामस लोग

व्याख्या

ऊपर, मध्य और नीचे की तीन दिशाएँ गुणों के पूरे विवेचन का सार हैं। सबसे निम्न गुण इसलिए नीचे गिना जाता है कि वह विवेक को ढककर सुधार का साधन ही छीन लेता है। फिर भी तीनों परिवर्तन वाले जगत के ही हैं, और 14.19 से कृष्ण उस द्रष्टा की ओर संकेत करते हैं जो इनसे मुक्त है।

Key concepts