सामग्री पर जाएँ

भगवद् गीता 14.13

अंधकार, निष्क्रियता, प्रमाद और मोह तमस् के बढ़ने के लक्षण हैं।

अप्रकाशोऽप्रवृत्तिश्च प्रमादो मोह एव च।
तमस्येतानि जायन्ते विवृद्धे कुरुनन्दन॥

aprakāśo'pravṛttiśca pramādo moha eva ca
tamasyetāni jāyante vivṛddhe kurunandana

अनुवाद

Darkness, inertia, carelessness and delusion arise when tamas grows strong, O joy of the Kurus.

हिंदी

हे कुरुनन्दन, तमस् के बढ़ने पर अंधकार, निष्क्रियता, प्रमाद और मोह उत्पन्न होते हैं।

शब्दार्थ

अप्रकाशः
aprakāśaḥ
अन्धकार
अप्रवृत्तिः
apravṛttiḥ
निष्क्रियता
च
ca
और
प्रमादः
pramādaḥ
प्रमाद
मोहः
mohaḥ
मोह
एव
eva
ही
च
ca
और
तमसि
tamasi
तमोगुण में
एतानि
etāni
ये सब
जायन्ते
jāyante
उत्पन्न होते हैं
विवृद्धे
vivṛddhe
बढ़ने पर
कुरुनन्दन
kurunandana
कुरुवंश के आनन्द

व्याख्या

जहाँ सत्त्व प्रकाश और रजस् गति लाता है, वहाँ तमस् दोनों का उलटा लाता है: मन की जड़ता, कर्म से अनिच्छा, प्रमाद और भ्रम। यह श्लोक अपनी अवस्था को बिना निर्णय सुनाए ईमानदारी से देखने का तरीका देता है। लक्षण बताने के बाद 14.14 मृत्यु के समय हर अवस्था का फल बताता है।

Key concepts