सामग्री पर जाएँ

भगवद् गीता 13.27

हर चर और अचर प्राणी क्षेत्र और क्षेत्रज्ञ के संयोग से उत्पन्न होता है।

यावत्सञ्जायते किञ्चित्सत्त्वं स्थावरजङ्गमम्।
क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात्तद्विद्धि भरतर्षभ॥

yāvat sañjāyate kiñcit sattvaṃ sthāvarajaṅgamam
kṣetrakṣetrajñasaṃyogāt tad viddhi bharatarṣabha

अनुवाद

Whatever being comes into existence, still or moving, know, best of the Bharatas, that it arises from the union of the field and its knower.

हिंदी

हे भरतश्रेष्ठ, जो कुछ भी स्थावर या जंगम प्राणी उत्पन्न होता है, उसे क्षेत्र और क्षेत्रज्ञ के संयोग से उत्पन्न जान।

शब्दार्थ

यावत्
yāvat
जितना भी
सञ्जायते
sañjāyate
उत्पन्न होता है
किञ्चित्
kiñcit
कोई भी
सत्त्वम्
sattvam
प्राणी
स्थावरजङ्गमम्
sthāvarajaṅgamam
स्थावर या जंगम
क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात्
kṣetrakṣetrajñasaṃyogāt
क्षेत्र और क्षेत्रज्ञ के संयोग से
तत्
tat
उसे
विद्धि
viddhi
जानो
भरतर्षभ
bharatarṣabha
भरतश्रेष्ठ

व्याख्या

वृक्ष से लेकर मनुष्य तक हर जीव दो तत्त्वों का मेल है: भौतिक क्षेत्र और चेतन क्षेत्रज्ञ। इनमें से अकेला कोई भी जीवधारी नहीं रच सकता। यह श्लोक एक व्यावहारिक शिक्षा की तैयारी करता है, जो 13.28 में आती है, कि हर प्राणी में जानने वाला एक ही प्रकार का है।

Key concepts