सामग्री पर जाएँ

भगवद् गीता 13.23

देह में स्थित परम पुरुष साक्षी, अनुमन्ता, भर्ता, भोक्ता, महेश्वर और परमात्मा कहा गया है।

उपद्रष्टानुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वरः।
परमात्मेति चाप्युक्तो देहेऽस्मिन्पुरुषः परः॥

upadraṣṭānumantā ca bhartā bhoktā maheśvaraḥ
paramātmeti cāpy ukto dehe 'smin puruṣaḥ paraḥ

अनुवाद

The supreme person in this body is called the witness, the one who permits, the supporter, the enjoyer and the great lord, and also the supreme self.

हिंदी

इस देह में जो परम पुरुष है, उसे साक्षी, अनुमति देने वाला, धारण करने वाला, भोक्ता, महेश्वर और परमात्मा भी कहा गया है।

शब्दार्थ

उपद्रष्टा
upadraṣṭā
समीप से देखने वाला
अनुमन्ता
anumantā
अनुमति देने वाला
च
ca
और
भर्ता
bhartā
पालक
भोक्ता
bhoktā
भोगने वाला
महेश्वरः
maheśvaraḥ
महान् ईश्वर
परमात्मा
paramātmā
परमात्मा
इति
iti
ऐसा
च
ca
और
अपि
api
भी
उक्तः
uktaḥ
कहा गया
देहे
dehe
शरीर में
अस्मिन्
asmin
इस
पुरुषः
puruṣaḥ
पुरुष
परः
paraḥ
परे

व्याख्या

चिपकने वाले जीव के बाद यह श्लोक उसी शरीर में बैठे परम पुरुष की ओर संकेत करता है, जो बिना हस्तक्षेप किए देखता रहता है। उसे साक्षी, अनुमन्ता, भर्ता और महेश्वर नाम दिए गए हैं, और अंतिम शब्द है परमात्मा। इस परमात्मा का जीव से क्या संबंध है, इस पर शंकर और रामानुज में मतभेद है, पर दोनों इसे भीतर के प्रभु का वर्णन मानते हैं। इसे जानने का फल 13.24 में आता है।

Key concepts