सामग्री पर जाएँ

भगवद् गीता 4.7

कृष्ण कहते हैं कि जब-जब धर्म घटता और अधर्म बढ़ता है, तब वे स्वयं प्रकट होते हैं।

यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत।
अभ्युत्थानमधर्मस्य तदाऽऽत्मानं सृजाम्यहम्॥

yadā yadā hi dharmasya glānirbhavati bhārata
abhyutthānamadharmasya tadā''tmānaṃ sṛjāmyaham

अनुवाद

Whenever dharma declines and adharma rises, Arjuna, at that time I send myself forth into the world.

हिंदी

हे भारत, जब-जब धर्म की हानि होती है और अधर्म बढ़ता है, तब-तब मैं स्वयं को रचकर प्रकट करता हूँ।

शब्दार्थ

यदा
yadā
जब
यदा
yadā
जब
हि
hi
निश्चय ही
धर्मस्य
dharmasya
धर्म की
ग्लानिः
glāniḥ
हानि
भवति
bhavati
होती है
भारत
bhārata
हे भारत
अभ्युत्थानम्
abhyutthānam
उभार
अधर्मस्य
adharmasya
अधर्म का
तदा
tadā
तब
आत्मानम्
ātmānam
अपने को
सृजामि
sṛjāmi
प्रकट करता हूँ
अहम्
aham
मैं

व्याख्या

यह गीता के सबसे अधिक उद्धृत श्लोकों में है। यह अवतरण का नियम बताता है: जब धर्म क्षीण होता है और अधर्म बढ़ता है, तब ईश्वर संतुलन लौटाने के लिए रूप धारण करता है। यह उतना ही उस क्षण पर लागू होता है जिसमें अर्जुन खड़े हैं, जितना किसी भी युग पर। अवतरण का प्रयोजन अगले श्लोक 4.8 में है।

Characters in this verse

Key concepts