श्लोकभगवद् गीता
भगवद् गीता 12.18
भक्त शत्रु-मित्र, मान-अपमान, गर्मी-सर्दी और सुख-दुख में सम रहता है।
समः शत्रौ च मित्रे च तथा मानापमानयोः।
शीतोष्णसुखदुःखेषु समः सङ्गविवर्जितः॥
samaḥ śatrau ca mitre ca tathā mānāpamānayoḥ
śītoṣṇasukhaduḥkheṣu samaḥ saṅgavivarjitaḥ
अनुवाद
Equal toward enemy and friend, and in honour and insult, even-minded in cold and heat, pleasure and pain, and free from attachment,
हिंदी
जो शत्रु और मित्र में तथा मान और अपमान में समान रहता है, सर्दी-गर्मी और सुख-दुख में सम रहता है और आसक्ति से मुक्त है,
शब्दार्थ
- समः
- samaḥ
- समभाव वाला
- शत्रौ
- śatrau
- शत्रु में
- च
- ca
- और
- मित्रे
- mitre
- मित्र में
- च
- ca
- और
- तथा
- tathā
- वैसे ही
- मानापमानयोः
- mānāpamānayoḥ
- मान और अपमान में
- शीतोष्णसुखदुःखेषु
- śītoṣṇasukhaduḥkheṣu
- सर्दी, गर्मी, सुख और दुःख में
- समः
- samaḥ
- सम
- सङ्गविवर्जितः
- saṅgavivarjitaḥ
- आसक्ति से रहित
व्याख्या
यह श्लोक उन द्वंद्वों को गिनाता है जो प्रायः हमारे मनोभाव तय करते हैं: शत्रु और मित्र, मान और अपमान, सर्दी और गर्मी, सुख और दुख। इन सबमें सम रहना भक्त की पहचान है, और अंतिम शब्द, आसक्ति से मुक्त, उस समता की जड़ बताता है। विचार 12.19 में आगे चलता है।
