सामग्री पर जाएँ

भगवद् गीता 12.18

भक्त शत्रु-मित्र, मान-अपमान, गर्मी-सर्दी और सुख-दुख में सम रहता है।

समः शत्रौ च मित्रे च तथा मानापमानयोः।
शीतोष्णसुखदुःखेषु समः सङ्गविवर्जितः॥

samaḥ śatrau ca mitre ca tathā mānāpamānayoḥ
śītoṣṇasukhaduḥkheṣu samaḥ saṅgavivarjitaḥ

अनुवाद

Equal toward enemy and friend, and in honour and insult, even-minded in cold and heat, pleasure and pain, and free from attachment,

हिंदी

जो शत्रु और मित्र में तथा मान और अपमान में समान रहता है, सर्दी-गर्मी और सुख-दुख में सम रहता है और आसक्ति से मुक्त है,

शब्दार्थ

समः
samaḥ
समभाव वाला
शत्रौ
śatrau
शत्रु में
च
ca
और
मित्रे
mitre
मित्र में
च
ca
और
तथा
tathā
वैसे ही
मानापमानयोः
mānāpamānayoḥ
मान और अपमान में
शीतोष्णसुखदुःखेषु
śītoṣṇasukhaduḥkheṣu
सर्दी, गर्मी, सुख और दुःख में
समः
samaḥ
सम
सङ्गविवर्जितः
saṅgavivarjitaḥ
आसक्ति से रहित

व्याख्या

यह श्लोक उन द्वंद्वों को गिनाता है जो प्रायः हमारे मनोभाव तय करते हैं: शत्रु और मित्र, मान और अपमान, सर्दी और गर्मी, सुख और दुख। इन सबमें सम रहना भक्त की पहचान है, और अंतिम शब्द, आसक्ति से मुक्त, उस समता की जड़ बताता है। विचार 12.19 में आगे चलता है।

Characters in this verse

Key concepts