सामग्री पर जाएँ

भगवद् गीता 12.16

भक्त अपेक्षारहित, शुद्ध, कुशल और तटस्थ है तथा स्वार्थ से प्रेरित आरंभों को छोड़ चुका है।

अनपेक्षः शुचिर्दक्ष उदासीनो गतव्यथः।
सर्वारम्भपरित्यागी यो मद्भक्तः स मे प्रियः॥

anapekṣaḥ śucirdakṣa udāsīno gatavyathaḥ
sarvārambhaparityāgī yo madbhaktaḥ sa me priyaḥ

अनुवाद

The devotee who expects nothing, is pure, capable, impartial and free of distress, and who has given up self-centred undertakings, is dear to me.

हिंदी

जो भक्त किसी अपेक्षा से रहित है, शुद्ध है, कुशल है, तटस्थ है, दुख से मुक्त है और स्वार्थपूर्ण सब आरंभों को छोड़ चुका है, वह मुझे प्रिय है।

शब्दार्थ

अनपेक्षः
anapekṣaḥ
अपेक्षा रहित
शुचिः
śuciḥ
शुद्ध
दक्षः
dakṣaḥ
कुशल
उदासीनः
udāsīnaḥ
निष्पक्ष
गतव्यथः
gatavyathaḥ
चिंता से मुक्त
सर्वारम्भपरित्यागी
sarvārambhaparityāgī
सब आरंभों का त्यागी
यः
yaḥ
जो
मद्भक्तः
madbhaktaḥ
मेरा भक्त
सः
saḥ
वह
मे
me
मुझे
प्रियः
priyaḥ
प्रिय है

व्याख्या

यहाँ दक्ष, यानी कुशल, शब्द महत्त्वपूर्ण है: भक्त निष्क्रिय या आलसी नहीं है, केवल निजी अपेक्षा से मुक्त है। "सब आरंभों" के त्याग को परंपरागत टीकाकार निजी इच्छा से प्रेरित उद्यमों का त्याग मानते हैं, कर्म का त्याग नहीं। अगला श्लोक 12.17 इसी मन की समता को और गहरा करता है।

Characters in this verse

Key concepts