सामग्री पर जाएँ

भगवद् गीता 8.4

कृष्ण नाशवान अधिभूत, देवताओं के अधिपति विराट पुरुष और शरीर में स्थित अधियज्ञ के रूप में स्वयं को समझाते हैं।

अधिभूतं क्षरो भावः पुरुषश्चाधिदैवतम्।
अधियज्ञोऽहमेवात्र देहे देहभृतां वर॥

adhibhūtaṃ kṣaro bhāvaḥ puruṣaścādhidaivatam
adhiyajño'hamevātra dehe dehabhṛtāṃ vara

अनुवाद

The realm of the elements is the perishable nature of things, and the realm of the gods is the cosmic person. I myself am the lord of sacrifice here in the body, best of embodied beings.

हिंदी

नाशवान स्वरूप अधिभूत है और विराट पुरुष अधिदैवत है। हे देहधारियों में श्रेष्ठ, इस शरीर में अधियज्ञ मैं ही हूँ।

शब्दार्थ

अधिभूतम्
adhibhūtam
अधिभूत
क्षरः
kṣaraḥ
नाशवान
भावः
bhāvaḥ
स्वरूप
पुरुषः
puruṣaḥ
विराट् पुरुष
च
ca
और
अधिदैवतम्
adhidaivatam
अधिदैवत
अधियज्ञः
adhiyajñaḥ
अधियज्ञ
अहम्
aham
मैं
एव
eva
ही
अत्र
atra
यहाँ
देहे
dehe
शरीर में
देहभृताम्
dehabhṛtām
देहधारियों में
वर
vara
हे श्रेष्ठ

व्याख्या

8.1 के शेष शब्दों का उत्तर यहाँ मिलता है। जो नाशवान है वह भूतों का क्षेत्र है, और विराट पुरुष देवताओं के ऊपर स्थित है। कृष्ण कहते हैं कि शरीर में रहने वाला यज्ञ का अधिपति वे स्वयं हैं, और इससे 8.5 में मृत्यु के प्रश्न की भूमिका बनती है।

Characters in this verse

Key concepts