सामग्री पर जाएँ

भगवद् गीता 6.32

परम योगी दूसरों के सुख और दुःख को अपने ही समान अनुभव करता है।

आत्मौपम्येन सर्वत्र समं पश्यति योऽर्जुन।
सुखं वा यदि वा दुःखं स योगी परमो मतः॥

ātmaupamyena sarvatra samaṃ paśyati yo'rjuna
sukhaṃ vā yadi vā duḥkhaṃ sa yogī paramo mataḥ

अनुवाद

Arjuna, the one who judges everyone by the measure of his own self, and sees the same in their pleasure or pain as in his own, is held to be the highest yogi.

हिंदी

हे अर्जुन, जो सबको अपने समान मानकर देखता है और दूसरों के सुख और दुःख को भी अपने ही जैसा देखता है, वह परम योगी माना गया है।

शब्दार्थ

आत्मौपम्येन
ātmaupamyena
अपने समान मानकर
सर्वत्र
sarvatra
सबमें
समम्
samam
समान
पश्यति
paśyati
देखता है
यः
yaḥ
जो
अर्जुन
arjuna
हे अर्जुन
सुखम्
sukham
सुख
वा
vā
या
यदि
yadi
चाहे
वा
vā
या
दुःखम्
duḥkham
दुःख
सः
saḥ
वह
योगी
yogī
योगी
परमः
paramaḥ
सर्वश्रेष्ठ
मतः
mataḥ
माना गया

व्याख्या

यह अध्याय में योग की सबसे व्यावहारिक कसौटी है: अपना सुख-दुःख ही दूसरों के सुख-दुःख का पैमाना बन जाए। करुणा कोई गौण परिणाम नहीं, भीतर की सिद्धि का प्रमाण है। ऐसी स्थिरता संभव भी है या नहीं, यह प्रश्न अर्जुन आगे 6.33 में उठाते हैं।

Characters in this verse

Key concepts