Meanings for this sarga are being written The Sanskrit text and its transliteration are complete. The Hindi and English meaning of each shloka will appear here as they are added, Kanda by Kanda. इस सर्ग के श्लोकों का हिंदी और अंग्रेज़ी अर्थ जल्द जोड़ा जाएगा।
स्वबलंव्यथितंदृष्टवातुमुलंरोमहर्षणम् ।
svabalaṃvyathitaṃdṛṣṭavātumulaṃromaharṣaṇam |
स भास्करसहस्रस्यसङ्घातमिवभास्वरम् ।
sa bhāskarasahasrasyasaṅghātamivabhāsvaram |
स विस्फार्यमहाचापंकिरीटीमृष्टकुण्डलः ।
sa visphāryamahācāpaṃkirīṭīmṛṣṭakuṇḍalaḥ |
तेनसिंहप्रणादेननामविश्रावणेन च ।
tenasiṃhapraṇādenanāmaviśrāvaṇena ca |
तेदृष्टवादेहमाहात्म्यंकुम्भकर्णोऽयमुथतितः ।
tedṛṣṭavādehamāhātmyaṃkumbhakarṇo'yamuthatitaḥ |
तेतस्यरूपमालोक्ययथाविष्टोस्त्रिविक्रमे ।
tetasyarūpamālokyayathāviṣṭostrivikrame |
तेऽतिकायंसमासाद्यवानरामूढचेतसः ।
te'tikāyaṃsamāsādyavānarāmūḍhacetasaḥ |
तोऽतिकायंकाकुत्स्थोरथस्थंपर्वतोपमम् ।
to'tikāyaṃkākutsthorathasthaṃparvatopamam |
स तंदृष्टवामहात्मानंराघवस्तुविसिस्मिये ।
sa taṃdṛṣṭavāmahātmānaṃrāghavastuvisismiye |
कोऽसौपर्वतसङ्काशोधनुष्मान्हरिलोचनः ।
ko'sauparvatasaṅkāśodhanuṣmānharilocanaḥ |
य एषनिशितैश्शूलैस्सुतीक्णैःप्रासमुद्गरैः ।
ya eṣaniśitaiśśūlaissutīkṇaiḥprāsamudgaraiḥ |
कालजिह्वाप्रकाशाभिर्यएषोऽतिविराजते ।
kālajihvāprakāśābhiryaeṣo'tivirājate |
धनूंषिचास्यसज्जानिहेमपृष्ठानिसर्वशः ।
dhanūṃṣicāsyasajjānihemapṛṣṭhānisarvaśaḥ |
16-17
6.71.16-17
Copy link
क एषरक्षश्शार्दूलोरणभूमिविराजयन् ।
ka eṣarakṣaśśārdūloraṇabhūmivirājayan |
त्रिणतंमेघसन्नादंहेमपृष्ठमलङ्कृतम् ।
triṇataṃmeghasannādaṃhemapṛṣṭhamalaṅkṛtam |
स ध्वजस्सपताकश्चसानुकर्षोमहारथः ।
sa dhvajassapatākaścasānukarṣomahārathaḥ |
विंशतिर्दशचाष्टौ च तूण्योऽस्यरथमास्थिताः ।
viṃśatirdaśacāṣṭau ca tūṇyo'syarathamāsthitāḥ |
द्वौ च खडगौरथगतौपार्श्वस्थौपार्श्वशोभितौ ।
dvau ca khaḍagaurathagataupārśvasthaupārśvaśobhitau |
रक्तगण्ठगुणोधीरोमहापर्वतसन्निभः ।
raktagaṇṭhaguṇodhīromahāparvatasannibhaḥ |
काञ्चनाङ्गदनद्धाभ्यांभूजाभ्यामेषशोभते ।
kāñcanāṅgadanaddhābhyāṃbhūjābhyāmeṣaśobhate |
कुण्डलाभ्यांतुयस्यैतद्भतध्भातिशुभेक्ष ।
kuṇḍalābhyāṃtuyasyaitadbhatadhbhātiśubhekṣa |
आचक्ष्वमेमहाबाहोत्वमेनंराक्षसोत्तमम् ।
ācakṣvamemahābāhotvamenaṃrākṣasottamam |
स पृष्टोराजपुत्रेणरामेणामिततेजसा ।
sa pṛṣṭorājaputreṇarāmeṇāmitatejasā |
दशग्रीवोमहातेजाराजावैश्रवणानुजः ।
daśagrīvomahātejārājāvaiśravaṇānujaḥ |
तस्यासीद्वीर्यवान्पुत्रोरावणप्रतिमोरणे ।
tasyāsīdvīryavānputrorāvaṇapratimoraṇe |
अश्वपृष्ठेरथेनागेखडगेधनुषिकर्षणे ।
aśvapṛṣṭherathenāgekhaḍagedhanuṣikarṣaṇe |
यस्यबाहूसमाश्रित्यलङ्कावसतिनिर्भया ।
yasyabāhūsamāśrityalaṅkāvasatinirbhayā |
एतेनाराधितोब्रह्मोतपसाभावितात्मना ।
etenārādhitobrahmotapasābhāvitātmanā |
सुरासुरैरवध्यत्वंदत्तमस्मैस्वयम्भुवा ।
surāsurairavadhyatvaṃdattamasmaisvayambhuvā |
एतेनशतशोदेवादानवाश्चपराजिताः ।
etenaśataśodevādānavāścaparājitāḥ |
34-35
6.71.34-35
Copy link
वज्रंविष्टम्भितंयेनबाणैरिन्द्रस्यधीमतः ।
vajraṃviṣṭambhitaṃyenabāṇairindrasyadhīmataḥ |
तदस्मिन्क्रियतांयत्नःक्षिप्रंपुरुषपुंगव ।
tadasminkriyatāṃyatnaḥkṣipraṃpuruṣapuṃgava |
ततोतिकायोबलवान्प्रविश्यहरिवाहिनीम् ।
tatotikāyobalavānpraviśyaharivāhinīm |
तंभीमवपुषंदृष्टवारथस्थंरथिनांवरम् ।
taṃbhīmavapuṣaṃdṛṣṭavārathasthaṃrathināṃvaram |
कुमुदोद्विविदोमैन्दोनीलश्शरभएव च ।
kumudodvividomaindonīlaśśarabhaeva ca |
तेषांवृक्षांश्चशैलांश्चशरैःकाञ्चनभूषणैः ।
teṣāṃvṛkṣāṃścaśailāṃścaśaraiḥkāñcanabhūṣaṇaiḥ |
तांश्चैवसर्वान् स हरीन् शरैस्सर्वायसैर्बली ।
tāṃścaivasarvān sa harīn śaraissarvāyasairbalī |
तेऽर्दितांबाणवर्षेणभिन्नगात्राःप्लवङ्गमाः ।
te'rditāṃbāṇavarṣeṇabhinnagātrāḥplavaṅgamāḥ |
तत् त्सैन्यंहरिवीराणांत्रासयामासराक्षसः ।
tat tsainyaṃharivīrāṇāṃtrāsayāmāsarākṣasaḥ |
सराक्षसेन्द्रोहरिसैन्यमध्येनायुध्यमानंनिजघानकञ्चित् ।
sarākṣasendroharisainyamadhyenāyudhyamānaṃnijaghānakañcit |
रथेस्थितोहंशरचापपाणिर्नप्राकृतंकञ्चनयोधयामि ।
rathesthitohaṃśaracāpapāṇirnaprākṛtaṃkañcanayodhayāmi |
तत्तस्यवाक्यंब्रुवतोनिशम्यचुकोपसौमित्रिरमित्रहन्ता ।
tattasyavākyaṃbruvatoniśamyacukopasaumitriramitrahantā |
क्रुद्धस्सौमित्रिरुत्पत्यतूणादाक्षिप्यसायकम् ।
kruddhassaumitrirutpatyatūṇādākṣipyasāyakam |
पूरयन् स महींशैलानाकाशंसागरंदिशः ।
pūrayan sa mahīṃśailānākāśaṃsāgaraṃdiśaḥ |
सौमित्रेश्चापनिर्घोषंश्रुत्वाप्रतिभयंतदा ।
saumitreścāpanirghoṣaṃśrutvāpratibhayaṃtadā |
अथातिकायःकुपितोदृष्टवालक्ष्मणमुत्थितम् ।
athātikāyaḥkupitodṛṣṭavālakṣmaṇamutthitam |
बालस्त्वमसिसौमित्रेविक्रमेष्वविचक्षणः ।
bālastvamasisaumitrevikrameṣvavicakṣaṇaḥ |
न हिमद्बाहुसृष्टानामस्त्राणाहिमवानपि ।
na himadbāhusṛṣṭānāmastrāṇāhimavānapi |
सुखप्रसुप्तंकालाग्निंविबोधयितुमिच्छसि ।
sukhaprasuptaṃkālāgniṃvibodhayitumicchasi |
अथवात्वंप्रतिष्टब्धो न निवर्तितुमिच्छसि ।
athavātvaṃpratiṣṭabdho na nivartitumicchasi |
पश्यमेनिशितान्बाणानरिदर्पनिषूदनान् ।
paśyameniśitānbāṇānaridarpaniṣūdanān |
एषतेसर्पसंकाशोबाणःपास्यतिशोणितम् ।
eṣatesarpasaṃkāśobāṇaḥpāsyatiśoṇitam |
श्रुत्वातिकायस्यवचस्सरोषंसगर्वितंसम्यतिराजपुत्रः ।
śrutvātikāyasyavacassaroṣaṃsagarvitaṃsamyatirājaputraḥ |
न वाक्यमात्रेणभवान् प्रधानो न कत्थनात्सत्पुरुषाभवन्ति ।
na vākyamātreṇabhavān pradhāno na katthanātsatpuruṣābhavanti |
कर्मणासूचयात्मानं न विकत्थितुमर्हसि ।
karmaṇāsūcayātmānaṃ na vikatthitumarhasi |
सर्वायुधसमायुक्तोधन्वीत्वंरथमास्थितः ।
sarvāyudhasamāyuktodhanvītvaṃrathamāsthitaḥ |
ततश्शिरस्तेनिशितैःपातयिष्याम्यहंशरैः ।
tataśśirasteniśitaiḥpātayiṣyāmyahaṃśaraiḥ |
अद्यतेमामकाबाणास्तप्तकाञ्चनभूषणाः ।
adyatemāmakābāṇāstaptakāñcanabhūṣaṇāḥ |
बालोऽयमितिविज्ञाय न मावज्ञातुमर्हसि ।
bālo'yamitivijñāya na māvajñātumarhasi |
लक्ष्मणस्यवचश्श्रुत्वाहेतुमत्परमार्थवत् ।
lakṣmaṇasyavacaśśrutvāhetumatparamārthavat |
ततोविद्याधराभूतादेवादैत्यामहर्षयः ।
tatovidyādharābhūtādevādaityāmaharṣayaḥ |
तोऽतिकायःकुपितश्चापमारोप्यसायकम् ।
to'tikāyaḥkupitaścāpamāropyasāyakam |
तमापतन्तंनिशितंशरमाशीविषोपमम् ।
tamāpatantaṃniśitaṃśaramāśīviṣopamam |
तंनिकृत्तंशरंदृष्टवाकृत्तभोगमिवोरगम् ।
taṃnikṛttaṃśaraṃdṛṣṭavākṛttabhogamivoragam |
तान्शरान् सम्प्रचिक्षेपलक्ष्मणायनिशाचरः ।
tānśarān sampracikṣepalakṣmaṇāyaniśācaraḥ |
सतान् छित्त्वाशितैर्बाणैर्लक्ष्मणःपरवीरहा ।
satān chittvāśitairbāṇairlakṣmaṇaḥparavīrahā |
तमादायधनुश्श्रेष्ठेयोजयामासलक्ष्मणः ।
tamādāyadhanuśśreṣṭheyojayāmāsalakṣmaṇaḥ |
पूर्णायतविसृषेनशरेणनतपर्वणा ।
pūrṇāyatavisṛṣenaśareṇanataparvaṇā |
सललाटेशरोमग्नस्तस्यभीमस्यरक्षसः ।
salalāṭeśaromagnastasyabhīmasyarakṣasaḥ |
राक्षसःप्रचकम्पे च लक्ष्मणेषुप्रपीडितः ।
rākṣasaḥpracakampe ca lakṣmaṇeṣuprapīḍitaḥ |
चिन्तयामासचाश्वास्यविमृश्य च महाबलः ।
cintayāmāsacāśvāsyavimṛśya ca mahābalaḥ |
विधायैवंविनम्यास्यंनियम्य च भुजावुभौ ।
vidhāyaivaṃvinamyāsyaṃniyamya ca bhujāvubhau |
कंत्रीन्पञ्चसप्तेतिसायन्राक्षसर्षभः ।
kaṃtrīnpañcasaptetisāyanrākṣasarṣabhaḥ |
तेबाणाःकालसङ्काशाराक्षसेन्द्रधुनुश्च्युताः ।
tebāṇāḥkālasaṅkāśārākṣasendradhunuścyutāḥ |
तस्तान्राक्षसोत्सृष्टान्शरौघान्राघवानुजः ।
tastānrākṣasotsṛṣṭānśaraughānrāghavānujaḥ |
तान् शरान्युधिसम्प्रेक्ष्यनिकृत्तान्रावणात्मजः ।
tān śarānyudhisamprekṣyanikṛttānrāvaṇātmajaḥ |
ससन्धायमहातेजास्तंबाणंसहसोत्सृजत् ।
sasandhāyamahātejāstaṃbāṇaṃsahasotsṛjat |
अतिकायेनसौमित्रिस्ताडितोयुधिवक्षसि ।
atikāyenasaumitristāḍitoyudhivakṣasi |
सचकारतदात्मानंविशल्यंसहसाविभुः ।
sacakāratadātmānaṃviśalyaṃsahasāvibhuḥ |
आग्नेयेनतदाऽस्त्रेणयोजयामाससायकम् ।
āgneyenatadā'streṇayojayāmāsasāyakam |
अतिकायोतितेजस्वीसौरमस्त्रंसमादधे ।
atikāyotitejasvīsauramastraṃsamādadhe |
तदस्त्रंज्वलितंघोरंलक्ष्मणश्शरमाहितम् ।
tadastraṃjvalitaṃghoraṃlakṣmaṇaśśaramāhitam |
आग्नेयेनाभिसंयुक्तंदृष्टवाबाणंनिशाचरः ।
āgneyenābhisaṃyuktaṃdṛṣṭavābāṇaṃniśācaraḥ |
तावुभावम्बरेबाणावन्योन्यमभिजघ्नतुः ।
tāvubhāvambarebāṇāvanyonyamabhijaghnatuḥ |
89-90
6.71.89-90
Copy link
तावन्योन्यंविनिर्दह्यपेततुर्धरणीतले ।
tāvanyonyaṃvinirdahyapetaturdharaṇītale |
ततोऽतिकायस्सङ्कृद्धस्त्वस्त्रमैषीकमुत्सृजत् ।
tato'tikāyassaṅkṛddhastvastramaiṣīkamutsṛjat |
ऐषीकंनिहतंदृष्टवारुषितोरावणात्मजः ।
aiṣīkaṃnihataṃdṛṣṭavāruṣitorāvaṇātmajaḥ |
ततस्तदस्त्रंचिक्षेपलक्ष्मणायनिशाचरः ।
tatastadastraṃcikṣepalakṣmaṇāyaniśācaraḥ |
अथैनंशरधाराभिर्धाराभिरिवतोयदः ।
athainaṃśaradhārābhirdhārābhirivatoyadaḥ |
तेऽतिकायंसमासाद्यकवचेवज्रभूषिते ।
te'tikāyaṃsamāsādyakavacevajrabhūṣite |
तान्मोघानभिसम्प्रेक्ष्यलक्ष्मणःपरवीरहा ।
tānmoghānabhisamprekṣyalakṣmaṇaḥparavīrahā |
स वृष्यमाणोबाणौघैरतिकायोमहाबलः ।
sa vṛṣyamāṇobāṇaughairatikāyomahābalaḥ |
शरंचाशीविषाकारंलक्ष्मणायव्यपासृजत् ।
śaraṃcāśīviṣākāraṃlakṣmaṇāyavyapāsṛjat |
ततःस्संज्ञामुपालभ्यचतुर्भिस्सायकोत्तमैः ।
tataḥssaṃjñāmupālabhyacaturbhissāyakottamaiḥ |
असम्भ्रान्तस्ससौमित्रिस्तान्शरानभिलक्षितान् ।
asambhrāntassasaumitristānśarānabhilakṣitān |
न शशाकरुजंकर्तुंयुधितस्यनरोत्तमः ।
na śaśākarujaṃkartuṃyudhitasyanarottamaḥ |
ब्रह्मदत्तवरोह्येषअवध्यकवचावृतः ।
brahmadattavarohyeṣaavadhyakavacāvṛtaḥ |
ततस्तुवायोर्वचनंनिशम्यसौमित्रिरिन्द्रप्रतिमानवीर्यः ।
tatastuvāyorvacanaṃniśamyasaumitririndrapratimānavīryaḥ |
नियुज्यमानेसौमित्रिणाबाणवरेशिताग्रे ।
niyujyamānesaumitriṇābāṇavareśitāgre |
तंब्रह्मणोऽस्त्रेणनियुज्यचापेशरंसुपुङ्खंयमदूतकल्पम् ।
taṃbrahmaṇo'streṇaniyujyacāpeśaraṃsupuṅkhaṃyamadūtakalpam |
तंलक्ष्मणोत्सृष्टममोघवेगंसमापतन्तंज्यलनप्रकाशम् ।
taṃlakṣmaṇotsṛṣṭamamoghavegaṃsamāpatantaṃjyalanaprakāśam |
तंप्रेक्षमाणस्सहसाऽतिकायोजघानबाणैर्निशितैरनेकैः ।
taṃprekṣamāṇassahasā'tikāyojaghānabāṇairniśitairanekaiḥ |
तमागतंप्रेक्ष्यतदातिकायोबाणंप्रदीप्तान्तककालकल्पम् ।
tamāgataṃprekṣyatadātikāyobāṇaṃpradīptāntakakālakalpam |
तान्यायुधान्यद्भुतविग्रहाणिमोघानिकृत्वा स शरोऽग्निदीप्तः ।
tānyāyudhānyadbhutavigrahāṇimoghānikṛtvā sa śaro'gnidīptaḥ |
तछचिरस्सशिरस्त्राणंलक्ष्मणेषुप्रपीडितम् ।
tachacirassaśirastrāṇaṃlakṣmaṇeṣuprapīḍitam |
तंभूमौनिपतितंदृष्टवाविक्षिप्तभूषणम् बभूवुर्व्यथितास्सर्वेहतशेषानिशाचराः ॥
taṃbhūmaunipatitaṃdṛṣṭavāvikṣiptabhūṣaṇam babhūvurvyathitāssarvehataśeṣāniśācarāḥ ||
तेविषण्णमुखादीनाःप्रहारजनितश्रमाः ।
teviṣaṇṇamukhādīnāḥprahārajanitaśramāḥ |
ततस्तेत्वरितंयातानिरपेक्षानिशाचराः ।
tatastetvaritaṃyātānirapekṣāniśācarāḥ |
प्रहर्षयुक्ताबहवस्तुवानराःप्रबुद्दपद्मप्रतिमाननास्तदा ।
praharṣayuktābahavastuvānarāḥprabuddapadmapratimānanāstadā |
