Skip to content
Aranya Kanda Sarga 13 of 75 27 shlokas Journey stop 10
Valmiki Ramayana · Aranya Kanda · Sarga 13

Agastya Points to Panchavati

अरण्यकांड, सर्ग 13: अगस्त्य का पंचवटी सुझाव

Agastya praises Sita's devotion and advises Rama to live at Panchavati on the Godavari, a lovely place for the rest of the exile.

अगस्त्य सीता की पतिभक्ति की प्रशंसा करते हैं और राम को शेष वनवास के लिए गोदावरी तट पर रमणीय पंचवटी में रहने की सलाह देते हैं।

1 3.13.1

राम प्रीतोऽस्मि भद्रं ते परितुष्टोऽस्मि लक्ष्मण ।
अभिवादयितुं यन्मां प्राप्तौ स्थ स्सह सीतया ॥

rāma prīto'smi bhadraṃ te parituṣṭo'smi lakṣmaṇa |
abhivādayituṃ yanmāṃ prāptau stha ssaha sītayā ||

हिंदी अर्थ

'राम, मैं प्रसन्न हूँ, तुम्हारा कल्याण हो। लक्ष्मण, मैं संतुष्ट हूँ कि तुम दोनों सीता के साथ मुझे प्रणाम करने आए हो।'

English meaning

'Rama, I am pleased; blessings on you. Lakshmana, I am delighted that you two have come with Sita to pay your respects to me.'

2 3.13.2

अध्वश्रमेण वां खेदो बाधते प्रचुरश्रमः ।
व्यक्तमुत्कण्ठते वापि मैथिली जनकात्मजा ॥

adhvaśrameṇa vāṃ khedo bādhate pracuraśramaḥ |
vyaktamutkaṇṭhate vāpi maithilī janakātmajā ||

हिंदी अर्थ

'मार्ग की भारी थकान तुम दोनों को कष्ट दे रही होगी, और जनकनंदिनी मैथिली भी स्पष्ट ही विश्राम के लिए उत्सुक है।'

English meaning

'The great weariness of the journey must be troubling you both, and Maithili, Janaka's daughter, is clearly longing for rest.'

3 3.13.3

एषा हि सुकुमारी च दुःखैश्च न विमानिता ।
प्राज्यदोषं वनं प्राप्ता भर्तृस्नेहप्रचोदिता ॥

eṣā hi sukumārī ca duḥkhaiśca na vimānitā |
prājyadoṣaṃ vanaṃ prāptā bhartṛsnehapracoditā ||

हिंदी अर्थ

'यह सुकुमारी है और इसने कभी दुःख नहीं झेले, फिर भी पति के प्रेम से प्रेरित होकर यह अनेक कष्टों से भरे वन में आई है।'

English meaning

'She is delicate and has never known hardship, yet, moved by love for her husband, she has come to this forest full of dangers.'

4 3.13.4

यथैषा रमते राम इह सीता तथा कुरु ।
दुष्करं कृतवत्येषा वने त्वामनुगच्छती ॥

yathaiṣā ramate rāma iha sītā tathā kuru |
duṣkaraṃ kṛtavatyeṣā vane tvāmanugacchatī ||

हिंदी अर्थ

'राम, ऐसा करो जिससे सीता यहाँ प्रसन्न रहे। वन में तुम्हारे पीछे आकर इसने कठिन कार्य किया है।'

English meaning

'Rama, act so that Sita may be happy here. She has done a hard thing in following you to the forest.'

5 3.13.5

एषा हि प्रकृतिः स्त्रीणामासृष्टे रघुनन्दन ।
समस्थमनुरज्यान्ति विषमस्थं त्यजन्ति च ॥

eṣā hi prakṛtiḥ strīṇāmāsṛṣṭe raghunandana |
samasthamanurajyānti viṣamasthaṃ tyajanti ca ||

हिंदी अर्थ

'रघुनंदन, सृष्टि के आरंभ से स्त्रियों का यही स्वभाव रहा है कि वे सुख में पुरुष से प्रेम करती हैं और संकट में उसे छोड़ देती हैं।'

English meaning

'Since creation, Raghunandana, this has been the way of women: they cling to a man while he prospers and abandon him when he falls on hard times.'

6 3.13.6

शतह्रदानां लोलत्वं शस्त्राणां तीक्ष्णतां तथा ।
गरूडानिलयोश्शैघ्र्यमनुगच्छन्ति योषितः ॥

śatahradānāṃ lolatvaṃ śastrāṇāṃ tīkṣṇatāṃ tathā |
garūḍānilayośśaighryamanugacchanti yoṣitaḥ ||

हिंदी अर्थ

'ऐसी स्त्रियाँ बिजली की चंचलता, शस्त्रों की तीक्ष्णता और गरुड़ तथा वायु की तीव्रता का अनुकरण करती हैं।'

English meaning

'Such women imitate the fickleness of lightning, the sharpness of weapons, and the swiftness of Garuda and the wind.'

7 3.13.7

इयं तु भवतो भार्या दोषैरेतैर्विवर्जिता ।
श्लाघ्या च व्यपदेश्या च यथा देवी ह्यरुन्धती ॥

iyaṃ tu bhavato bhāryā doṣairetairvivarjitā |
ślāghyā ca vyapadeśyā ca yathā devī hyarundhatī ||

हिंदी अर्थ

'परंतु आपकी यह पत्नी इन दोषों से रहित है; यह देवी अरुंधती की भाँति प्रशंसनीय और आदर्श है।'

English meaning

'But your wife is free of these faults; she is praiseworthy and to be held up as an example, like the goddess Arundhati.'

8 3.13.8

अलङ्कृतोऽयं देशश्च यत्र सौमित्रिणा सह ।
वैदेह्या चानया राम वत्स्यसि त्वमरिन्दम ॥

alaṅkṛto'yaṃ deśaśca yatra saumitriṇā saha |
vaidehyā cānayā rāma vatsyasi tvamarindama ||

हिंदी अर्थ

'शत्रुदमन राम, जहाँ तुम सौमित्रि और वैदेही के साथ रहोगे, वह प्रदेश शोभित हो जाएगा।'

English meaning

'This region will be graced, Rama, tamer of foes, wherever you live with Saumitri and Vaidehi.'

9 3.13.9

एवमुक्तस्समुनिना राघवस्संयताञ्जलिः ।
उवाच प्रश्रितं वाक्यमृषिं दीप्तमिवानलम् ॥

evamuktassamuninā rāghavassaṃyatāñjaliḥ |
uvāca praśritaṃ vākyamṛṣiṃ dīptamivānalam ||

हिंदी अर्थ

मुनि के ऐसा कहने पर राघव ने हाथ जोड़कर अग्नि के समान तेजस्वी उन ऋषि से विनम्र वचन कहे:

English meaning

Addressed thus by the sage, Raghava, with joined palms, spoke humbly to the seer, who blazed like fire:

10 3.13.10

धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि यस्य मे मुनिपुङ्गवः ।
गुणैस्सभ्रातृभार्यस्य वरदः परितुष्यति ॥

dhanyo'smyanugṛhīto'smi yasya me munipuṅgavaḥ |
guṇaissabhrātṛbhāryasya varadaḥ parituṣyati ||

हिंदी अर्थ

'मैं धन्य और अनुगृहीत हूँ कि वरदाता मुनिश्रेष्ठ मेरे, मेरे भाई और पत्नी के गुणों से संतुष्ट हैं।'

English meaning

'I am blessed and favoured, since the chief of sages, the giver of boons, is pleased with the virtues of myself, my brother and my wife.'

11 3.13.11

किन्तु व्यादिश मे देशं सोदकं बहुकाननम् ।
यत्राश्रमपदं कृत्वा वसेयं निरतस्सुखम् ॥

kintu vyādiśa me deśaṃ sodakaṃ bahukānanam |
yatrāśramapadaṃ kṛtvā vaseyaṃ niratassukham ||

हिंदी अर्थ

'परंतु मुझे कोई ऐसा स्थान बताइए जहाँ जल और घना वन हो, जहाँ मैं आश्रम बनाकर संतोषपूर्वक सुख से रह सकूँ।'

English meaning

'But please point out to me a place with water and plenty of woods, where I may build a hermitage and live happily, content.'

12 3.13.12

ततोऽब्रवीन्मुनिश्रेष्ठश्श्रुत्वा रामस्य तद्वचः ।
ध्यात्वा मुहूर्तं धर्मात्मा धीरो धीरतरं वचः ॥

tato'bravīnmuniśreṣṭhaśśrutvā rāmasya tadvacaḥ |
dhyātvā muhūrtaṃ dharmātmā dhīro dhīrataraṃ vacaḥ ||

हिंदी अर्थ

राम के वचन सुनकर धर्मात्मा और धीर मुनिश्रेष्ठ ने क्षण भर विचार किया और फिर और भी गंभीर वचन कहे:

English meaning

Hearing Rama's words, the righteous and steady best of sages reflected for a moment and then spoke words steadier still:

13 3.13.13

इतो द्वियोजने तात बहुमूलफलोदकः ।
देशो बहुमृगश्श्रीमान्पञ्चवट्यभिविश्रुतः ॥

ito dviyojane tāta bahumūlaphalodakaḥ |
deśo bahumṛgaśśrīmānpañcavaṭyabhiviśrutaḥ ||

हिंदी अर्थ

'तात, यहाँ से दो योजन दूर पंचवटी नाम से प्रसिद्ध एक सुंदर स्थान है, जहाँ बहुत से कंद-मूल, फल, जल और हिरण हैं।'

English meaning

'Dear one, two yojanas from here is a lovely place famed as Panchavati, rich in roots, fruits and water and full of deer.'

14 3.13.14

तत्र गत्वाऽऽश्रमपदं कृत्वा सौमित्रिणा सह ।
रमस्व त्वं पितुर्वाक्यं तथोक्तमनुपालयन् ॥

tatra gatvā''śramapadaṃ kṛtvā saumitriṇā saha |
ramasva tvaṃ piturvākyaṃ tathoktamanupālayan ||

हिंदी अर्थ

'वहाँ जाकर सौमित्रि के साथ आश्रम बनाओ और पिता के वचन का यथावत् पालन करते हुए आनंद से रहो।'

English meaning

'Go there, build a hermitage with Saumitri and live happily, keeping your father's word as it was given.'

15 3.13.15

कालोऽयं गतभूयिष्ठो यः काल स्तव राघव ।
समयो यो नरेन्द्रेण कृतो दशरथेन ते ।
तीर्णप्रतिज्ञः काकुत्स्थ सुखं राज्ये निवत्स्यसि ॥

kālo'yaṃ gatabhūyiṣṭho yaḥ kāla stava rāghava |
samayo yo narendreṇa kṛto daśarathena te |
tīrṇapratijñaḥ kākutstha sukhaṃ rājye nivatsyasi ||

हिंदी अर्थ

'राघव, राजा दशरथ ने तुम्हारे लिए जो अवधि निश्चित की थी, उसका अधिकांश बीत चुका है। काकुत्स्थ, प्रतिज्ञा पूरी करके तुम सुखपूर्वक राज्य में रहोगे।'

English meaning

'Most of your term has passed, Raghava, the term agreed for you by King Dasharatha. Having fulfilled your vow, Kakutstha, you will live happily in the kingdom.'

16 3.13.16

धन्यस्ते जनको राम स राजा रघुनन्दन ।
यस्त्वया ज्येष्ठपुत्रेण ययातिरिव तारितः ॥

dhanyaste janako rāma sa rājā raghunandana |
yastvayā jyeṣṭhaputreṇa yayātiriva tāritaḥ ||

हिंदी अर्थ

'रघुनंदन राम, तुम्हारे पिता वे राजा धन्य हैं जिनका उद्धार तुम जैसे ज्येष्ठ पुत्र ने वैसे ही किया जैसे ययाति का उनके पुत्र ने किया था।'

English meaning

'Blessed is your father, Rama, that king, Raghunandana, who has been saved by you, his eldest son, as Yayati was by his son.'

17 3.13.17

विदितो ह्येष वृत्तान्तो मम सर्वस्तवानघ ।
तपसश्च प्रभावेण स्नेहाद्दशरथस्य च ॥

vidito hyeṣa vṛttānto mama sarvastavānagha |
tapasaśca prabhāveṇa snehāddaśarathasya ca ||

हिंदी अर्थ

'निष्पाप राम, तपस्या के प्रभाव से और दशरथ के प्रति स्नेह के कारण तुम्हारा यह सारा वृत्तांत मुझे ज्ञात है।'

English meaning

'This whole story of yours is known to me, sinless one, through the power of austerity and through my affection for Dasharatha.'

18-19 3.13.18-19

हृदयस्थश्च ते छन्दो विज्ञातस्तपसा मया ।
इहावासं प्रतिज्ञाय मया सह तपोवने ।
अतश्च त्वामहं ब्रूमि गच्छ पञ्चवटीमिति ॥

hṛdayasthaśca te chando vijñātastapasā mayā |
ihāvāsaṃ pratijñāya mayā saha tapovane |
ataśca tvāmahaṃ brūmi gaccha pañcavaṭīmiti ||

हिंदी अर्थ

'तुम्हारे हृदय की इच्छा मैंने तप से जान ली है, यद्यपि तुमने यहाँ मेरे साथ तपोवन में रहने की बात कही है। इसीलिए मैं तुमसे कहता हूँ कि पंचवटी जाओ।'

English meaning

'And by austerity I have come to know the wish in your heart, though you offered to stay here with me in this ascetic grove. That is why I tell you: go to Panchavati.'

20 3.13.20

स हि रम्यो वनोद्देशो मैथिली तत्र रंस्यते ।
स देशश्श्लाघनीयश्च नातिदूरे च राघव ॥

sa hi ramyo vanoddeśo maithilī tatra raṃsyate |
sa deśaśślāghanīyaśca nātidūre ca rāghava ||

हिंदी अर्थ

'राघव, वह वनप्रदेश सुंदर है और मैथिली वहाँ प्रसन्न रहेगी। वह स्थान प्रशंसनीय है और अधिक दूर भी नहीं है।'

English meaning

'That stretch of forest is lovely and Maithili will be happy there. It is a praiseworthy place and not too far, Raghava.'

21 3.13.21

गोदावर्यास्समीपे च मैथिली तत्र रंस्यते ।
प्राज्यमूलफलश्चैव नानाद्विजगणायुतः ।
विविक्तश्च महाबाहो पुण्योरम्यस्तथैव च ॥

godāvaryāssamīpe ca maithilī tatra raṃsyate |
prājyamūlaphalaścaiva nānādvijagaṇāyutaḥ |
viviktaśca mahābāho puṇyoramyastathaiva ca ||

हिंदी अर्थ

'वह गोदावरी के समीप है और मैथिली वहाँ आनंद करेगी। महाबाहो, वहाँ प्रचुर कंद-मूल-फल हैं, अनेक प्रकार के पक्षी हैं, और वह स्थान एकांत, पवित्र और रमणीय है।'

English meaning

'It is near the Godavari and Maithili will delight there. It has plenty of roots and fruits, is full of many kinds of birds, and is secluded, holy and lovely, mighty-armed one.'

22 3.13.22

भवानपि सदारश्च शक्तश्च परिरक्षणे ।
अपि चात्र वसन्राम तापसान्पालयिष्यसि ॥

bhavānapi sadāraśca śaktaśca parirakṣaṇe |
api cātra vasanrāma tāpasānpālayiṣyasi ||

हिंदी अर्थ

'राम, तुम पत्नी सहित अपनी रक्षा करने में समर्थ हो; और वहाँ रहकर तुम तपस्वियों की भी रक्षा करोगे।'

English meaning

'You, with your wife, are able to protect yourself; and living there, Rama, you will also protect the ascetics.'

23 3.13.23

एतदालक्ष्यते वीर मधूकानां महद्वनम् ।
उत्तरेणास्य गन्तव्यं न्यग्रोधमभिगच्छता ॥

etadālakṣyate vīra madhūkānāṃ mahadvanam |
uttareṇāsya gantavyaṃ nyagrodhamabhigacchatā ||

हिंदी अर्थ

'वीर, वह महुए का विशाल वन दिखाई दे रहा है। उसके उत्तर की ओर बरगद के वृक्ष की दिशा में जाना।'

English meaning

'Hero, there you can see a great forest of madhuka trees. Go north of it, making for a banyan tree.'

24 3.13.24

ततः स्थलमुपारुह्य पर्वतस्याविदूरतः ।
ख्यातः पञ्चवटीत्येव नित्यपुष्पितकाननः ॥

tataḥ sthalamupāruhya parvatasyāvidūrataḥ |
khyātaḥ pañcavaṭītyeva nityapuṣpitakānanaḥ ||

हिंदी अर्थ

'फिर पर्वत के पास ऊँची भूमि पर चढ़कर तुम्हें पंचवटी नाम से प्रसिद्ध स्थान मिलेगा, जिसका वन सदा फूलों से भरा रहता है।'

English meaning

'Then, climbing up the high ground not far from the mountain, you will find the place known as Panchavati, its woods always in flower.'

25 3.13.25

अगस्त्येनैवमुक्तस्तु रामस्सौमित्रिणा सह ।
सत्कृत्यामन्त्रयामास तमृषिं सत्यवादिनम् ॥

agastyenaivamuktastu rāmassaumitriṇā saha |
satkṛtyāmantrayāmāsa tamṛṣiṃ satyavādinam ||

हिंदी अर्थ

अगस्त्य के ऐसा कहने पर राम और सौमित्रि ने उन सत्यवादी ऋषि का सत्कार करके विदा माँगी।

English meaning

Addressed thus by Agastya, Rama and Saumitri honoured the truthful sage and took their leave.

26 3.13.26

तौ तु तेनाभ्यनुज्ञातौ कृतपादाभिवन्दनौ ।
तदाश्रमात्पञ्चवटीं जग्मतुस्सीतया सह ॥

tau tu tenābhyanujñātau kṛtapādābhivandanau |
tadāśramātpañcavaṭīṃ jagmatussītayā saha ||

हिंदी अर्थ

उनकी अनुमति पाकर दोनों ने उनके चरणों में प्रणाम किया और सीता के साथ उस आश्रम से पंचवटी की ओर चल पड़े।

English meaning

Given leave by him, the two touched his feet and set out from that hermitage for Panchavati with Sita.

27 3.13.27

गृहीतचापौ तु नराधिपात्मजौ विषक्ततूणौ समरेष्वकातरौ ।
यथोपदिष्टेन पथा महर्षिणा प्रजग्मतुः पञ्चवटीं समाहितौ ॥

gṛhītacāpau tu narādhipātmajau viṣaktatūṇau samareṣvakātarau |
yathopadiṣṭena pathā maharṣiṇā prajagmatuḥ pañcavaṭīṃ samāhitau ||

हिंदी अर्थ

धनुष धारण किए और तरकश बाँधे, युद्ध में कभी न डरने वाले वे दोनों राजकुमार महर्षि के बताए मार्ग से सावधानी से पंचवटी की ओर चले।

English meaning

The two princes, bows in hand and quivers fastened, never fainthearted in battle, went attentively to Panchavati by the path the great sage had described.

Next sarga · Aranya Kanda 14Meeting JatayuOn the way the brothers meet the great vulture Jatayu, friend of their father. He tells of the origins of all creatures and offers to guard…

Characters in this sarga

All characters