Rama Faints

राघवश्चापिविपुलंतंराक्षसवनौकसाम् ।
श्रुत्वासङ्ग्रामनिर्घोषंजाम्बवन्तमुवाच ह ॥

rāghavaścāpivipulaṃtaṃrākṣasavanaukasām |
śrutvāsaṅgrāmanirghoṣaṃjāmbavantamuvāca ha ||

सौम्यनूनंहनुमताकृतंकर्मसुदुष्करम् ।
श्रूयते च यथाभीमस्सुमहावायुधस्वनः ॥

saumyanūnaṃhanumatākṛtaṃkarmasuduṣkaram |
śrūyate ca yathābhīmassumahāvāyudhasvanaḥ ||

तद्गच्छकुरुसाहाय्यंस्वबलेनाभिसम्वृतः ।
क्षिप्रमक्षपतेतस्यकपिश्रेष्ठस्ययुध्यतः ॥

tadgacchakurusāhāyyaṃsvabalenābhisamvṛtaḥ |
kṣipramakṣapatetasyakapiśreṣṭhasyayudhyataḥ ||

ऋक्षराक्षस्तथोक्तस्तुस्वेनानीकेनसम्वृतः ।
आगच्छत्पश्चिमद्वारंहनूमान्यत्रवानरः ॥

ṛkṣarākṣastathoktastusvenānīkenasamvṛtaḥ |
āgacchatpaścimadvāraṃhanūmānyatravānaraḥ ||

अथायान्तंहनूमन्तंददर्शर्क्षपतिपथि ।
वानरैःकृतसङ्ग्रामैश्श्वसद्भिरभिसम्वृतम् ॥

athāyāntaṃhanūmantaṃdadarśarkṣapatipathi |
vānaraiḥkṛtasaṅgrāmaiśśvasadbhirabhisamvṛtam ||

दृष्टापथिहनूमांश्चतदृक्षबलमुद्यतम् ।
नीलमेघनिभंभीमंसन्निवार्यन्यवर्तत ॥

dṛṣṭāpathihanūmāṃścatadṛkṣabalamudyatam |
nīlameghanibhaṃbhīmaṃsannivāryanyavartata ||

स तेनसहसैन्येनसन्निकर्षंमहायशाः ।
शीघ्रमागम्यरामायदुःखितोवाक्यमब्रवीत् ॥

sa tenasahasainyenasannikarṣaṃmahāyaśāḥ |
śīghramāgamyarāmāyaduḥkhitovākyamabravīt ||

समरेयुध्यमानानामस्माकंप्रेक्षतांपुरः ।
जघानरुदतींसीतामिन्द्रजिद्रावणात्मजः ॥

samareyudhyamānānāmasmākaṃprekṣatāṃpuraḥ |
jaghānarudatīṃsītāmindrajidrāvaṇātmajaḥ ||

उद्भ्रान्तचित्तस्तांदृष्टवाविषण्णोऽहमरिन्दमः ।
तदहंभवतोवृतंविज्ञापयितुमागतः ॥

udbhrāntacittastāṃdṛṣṭavāviṣaṇṇo'hamarindamaḥ |
tadahaṃbhavatovṛtaṃvijñāpayitumāgataḥ ||

तस्यतद्वचनंश्रुत्वाराघवश्शोकमूर्चितः ।
निपपाततदाभूमौछिन्नमूलंइवद्रुमः ॥

tasyatadvacanaṃśrutvārāghavaśśokamūrcitaḥ |
nipapātatadābhūmauchinnamūlaṃivadrumaḥ ||

तंभूमौदेवसङ्काशंपतितंदृश्यराघवम् ।
अभिपेतुस्समुत्पत्यसर्वतःकपिसत्तमाः ॥

taṃbhūmaudevasaṅkāśaṃpatitaṃdṛśyarāghavam |
abhipetussamutpatyasarvataḥkapisattamāḥ ||

आसिञ्चन् सलिलैश्चैनंपद्मोत्पलसुगन्धिभिः ।
प्रदहन्तमानासाद्यंसहसाग्निमिवोद्यतम् ॥

āsiñcan salilaiścainaṃpadmotpalasugandhibhiḥ |
pradahantamānāsādyaṃsahasāgnimivodyatam ||

तंलक्ष्मणोऽथबाहुभ्यांपरिष्वज्यसुदुःखितः ।
उवाचराममस्वस्थंवाक्यंहेत्वर्थसम्युतम् ॥

taṃlakṣmaṇo'thabāhubhyāṃpariṣvajyasuduḥkhitaḥ |
uvācarāmamasvasthaṃvākyaṃhetvarthasamyutam ||

शुभेवर्त्मनितिष्ठन्तंत्वामार्यविजितेन्द्रियम् ।
अनर्थेभ्यो न शक्नोतित्रातुंधर्मोनिरर्थकः ॥

śubhevartmanitiṣṭhantaṃtvāmāryavijitendriyam |
anarthebhyo na śaknotitrātuṃdharmonirarthakaḥ ||

भूतानांस्थावाराणां च जङ्गमानां च दर्शनम् ।
यथास्ति न तथाधर्मस्तेननास्तीतिमेमतिः ॥

bhūtānāṃsthāvārāṇāṃ ca jaṅgamānāṃ ca darśanam |
yathāsti na tathādharmastenanāstītimematiḥ ||

यथैवस्थावरंव्यक्तंजङ्गमं न तथाविधम् ।
नायमर्थस्तथायुक्तस्त्वद्विधो न विपद्यते ॥

yathaivasthāvaraṃvyaktaṃjaṅgamaṃ na tathāvidham |
nāyamarthastathāyuktastvadvidho na vipadyate ||

यद्यधर्मोभवेद्भूतोरावणोनरकंव्रजेत् ।
भवांश्चधर्मसम्युक्तोनैवंव्यसनमाप्नुयात् ॥

yadyadharmobhavedbhūtorāvaṇonarakaṃvrajet |
bhavāṃścadharmasamyuktonaivaṃvyasanamāpnuyāt ||

तस्य च व्यसनाभावाद्व्यसनंचागतेत्वयि ।
धर्मोभवत्यधर्मश्चपरस्परविरोधिनौ ॥

tasya ca vyasanābhāvādvyasanaṃcāgatetvayi |
dharmobhavatyadharmaścaparasparavirodhinau ||

धर्मेणोपलभेद्धर्ममधर्मंचाप्यधर्मतः ।
यद्यधर्मेणयुज्येयुर्येष्वधर्मःप्रतिष्ठितः ।
यदिधर्मेणवियुज्येरन्नधर्मरुचयोजनाः ।
धर्मेणचरतांधर्मंचैषांधर्मफलंभवेत् ॥

dharmeṇopalabheddharmamadharmaṃcāpyadharmataḥ |
yadyadharmeṇayujyeyuryeṣvadharmaḥpratiṣṭhitaḥ |
yadidharmeṇaviyujyerannadharmarucayojanāḥ |
dharmeṇacaratāṃdharmaṃcaiṣāṃdharmaphalaṃbhavet ||

यस्मादर्थाविवर्धन्तेयेष्वधर्मःप्रतिष्ठितः ।
क्लिश्यन्तेधर्मशीलाश्चतस्मादेतौनिरर्थकौ ॥

yasmādarthāvivardhanteyeṣvadharmaḥpratiṣṭhitaḥ |
kliśyantedharmaśīlāścatasmādetaunirarthakau ||

वध्यन्तेपापकर्माणोयद्यधर्मेणराघव ।
वधकर्महतोऽधर्मः स हतःकिंवधिष्यति ॥

vadhyantepāpakarmāṇoyadyadharmeṇarāghava |
vadhakarmahato'dharmaḥ sa hataḥkiṃvadhiṣyati ||

अथवाविहितेनायंहन्यतेहन्तिवापरम् ।
विधिरालिप्यतेतेन न स पापेनकर्मणा ॥

athavāvihitenāyaṃhanyatehantivāparam |
vidhirālipyatetena na sa pāpenakarmaṇā ||

अदृष्टप्रतिकारेणत्वव्यक्तेनासतासता ।
कथंशक्यंपरंप्राप्तुंधर्मेणारिविकर्षण ॥

adṛṣṭapratikāreṇatvavyaktenāsatāsatā |
kathaṃśakyaṃparaṃprāptuṃdharmeṇārivikarṣaṇa ||

यदिसत्स्यात्सतांमुख्यनासत्स्यत्तवकिञ्चन ।
त्वयायदीदृशंप्राप्तंतस्मात्सन्नोपपद्यते ॥

yadisatsyātsatāṃmukhyanāsatsyattavakiñcana |
tvayāyadīdṛśaṃprāptaṃtasmātsannopapadyate ||

अथवादुर्बलःक्लीबोबलंधर्मोऽनुवर्तते ।
दुर्बलोहृतमर्यादो न सेव्यइतिमेमतिः ॥

athavādurbalaḥklībobalaṃdharmo'nuvartate |
durbalohṛtamaryādo na sevyaitimematiḥ ||

बलस्ययदिचेद्धर्मोगुणभूतःपराक्रमे ।
धर्ममुत्सृज्यवर्तस्वयथाधर्मेतथाबले ॥

balasyayadiceddharmoguṇabhūtaḥparākrame |
dharmamutsṛjyavartasvayathādharmetathābale ||

अथचेत्सत्यवचनंधर्मः किलपरन्तप ।
अनृतस्त्वय्यकरुणःकिं न बद्धस्त्वयापिता ॥

athacetsatyavacanaṃdharmaḥ kilaparantapa |
anṛtastvayyakaruṇaḥkiṃ na baddhastvayāpitā ||

यदिधर्मोभवेद्भूतअधर्मोवापरन्तप ।
न स्महत्वामुनिंवज्रीकुर्यादिज्यांशतक्रतुः ॥

yadidharmobhavedbhūtaadharmovāparantapa |
na smahatvāmuniṃvajrīkuryādijyāṃśatakratuḥ ||

अधर्मसंश्रितोधर्मोविनाशयतिराघव ।
सर्वमेतद्यथाकामंकाकुत्स्थकुरुतेनरः ॥

adharmasaṃśritodharmovināśayatirāghava |
sarvametadyathākāmaṃkākutsthakurutenaraḥ ||

ममचेदंमतंतातधरोऽयमितिराघव ।
धर्ममूलंत्वयाछिन्नंराज्यमुत्सृजतातदा ॥

mamacedaṃmataṃtātadharo'yamitirāghava |
dharmamūlaṃtvayāchinnaṃrājyamutsṛjatātadā ||

अर्थेभ्योहिप्रवृद्धेभ्यःसम्वृत्तेभ्यस्ततस्ततः ।
क्रियाःसर्वाःप्रवर्तन्तेपर्वतेभ्यःइवापगाः ॥

arthebhyohipravṛddhebhyaḥsamvṛttebhyastatastataḥ |
kriyāḥsarvāḥpravartanteparvatebhyaḥivāpagāḥ ||

अर्थेनहिविमुक्तस्यपुरुषस्याल्पचेतसः ।
विच्छिद्यन्तेक्रियास्सर्वाग्रीष्मेकुसरितोयथा ॥

arthenahivimuktasyapuruṣasyālpacetasaḥ |
vicchidyantekriyāssarvāgrīṣmekusaritoyathā ||

सोऽयमर्थंपरित्यज्यसुखकामःसुखैधितः ।
पापमारभतेकर्तुंतदादोषःप्रवर्तते ॥

so'yamarthaṃparityajyasukhakāmaḥsukhaidhitaḥ |
pāpamārabhatekartuṃtadādoṣaḥpravartate ||

यस्यार्थास्तस्यमित्राणियस्यार्थास्यस्यबान्धवाः ।
यस्यार्थास्सपुमान्लोकेयस्यार्थाः स च पण्डितः ॥

yasyārthāstasyamitrāṇiyasyārthāsyasyabāndhavāḥ |
yasyārthāssapumānlokeyasyārthāḥ sa ca paṇḍitaḥ ||

यस्यार्थास्स च विक्रान्तोयस्यार्थास्स च बुद्धिमान् ।
यस्यार्थास्समहाभागोयस्यार्थास्समहागुणः ॥

yasyārthāssa ca vikrāntoyasyārthāssa ca buddhimān |
yasyārthāssamahābhāgoyasyārthāssamahāguṇaḥ ||

अर्थस्यैतेपरित्यागेदोषाःप्रव्याहृतामया ।
राज्यमुत्सृजतावीरयेनबुद्धिस्त्वयाकृता ॥

arthasyaiteparityāgedoṣāḥpravyāhṛtāmayā |
rājyamutsṛjatāvīrayenabuddhistvayākṛtā ||

यस्यार्थाःधर्मकामार्थास्तस्यसर्वंप्रदक्षिणम् ।
अधनेनार्थकामेननार्थश्शक्योविचिन्वता ॥

yasyārthāḥdharmakāmārthāstasyasarvaṃpradakṣiṇam |
adhanenārthakāmenanārthaśśakyovicinvatā ||

हर्षःकामश्चदर्पश्चधर्मःक्रोधश्शमोदमः ।
अर्थादेतानिसर्वाणिप्रवर्तन्तेनराधिप ॥

harṣaḥkāmaścadarpaścadharmaḥkrodhaśśamodamaḥ |
arthādetānisarvāṇipravartantenarādhipa ||

येषांनश्यत्ययंलोकश्चरतांधर्मचारिणाम् ।
तेऽर्थास्त्वयि न दृश्यन्तेदुर्दिनेषुयथाग्रहाः ॥

yeṣāṃnaśyatyayaṃlokaścaratāṃdharmacāriṇām |
te'rthāstvayi na dṛśyantedurdineṣuyathāgrahāḥ ||

त्वयिप्रव्रजितेवीरगुरोश्चवचनेस्थिते ।
रक्षसापहृताभार्याप्राणैःप्रियतरातव ॥

tvayipravrajitevīraguroścavacanesthite |
rakṣasāpahṛtābhāryāprāṇaiḥpriyatarātava ||

तदद्यविपुलंवीरदुःखमिन्द्रजिताकृतम् ।
कर्मणाव्यपनेष्यामितस्मादुत्तिष्ठराघव ॥

tadadyavipulaṃvīraduḥkhamindrajitākṛtam |
karmaṇāvyapaneṣyāmitasmāduttiṣṭharāghava ||

उत्थिष्ठनरशार्दूलदीर्घबाहोधृतव्रत ।
किमात्मानंमहात्मानंमात्मानं न बुध्यसे ॥

utthiṣṭhanaraśārdūladīrghabāhodhṛtavrata |
kimātmānaṃmahātmānaṃmātmānaṃ na budhyase ||