अवाङ्मुखमथो दीनं दृष्ट्वा सोममिवाप्लुतम् ।
राघवं लक्ष्मणो वाक्यं हृष्टो मधुरमब्रवीत् ॥
avāṅmukhamatho dīnaṃ dṛṣṭvā somamivāplutam |
rāghavaṃ lakṣmaṇo vākyaṃ hṛṣṭo madhuramabravīt ||
Valmiki Ramayana · Uttara Kanda · Sarga 106
Lakshmana Departs
उत्तरकांड, सर्ग 106: लक्ष्मण का प्रस्थान
Meanings for this sarga are being writtenThe Sanskrit text and its transliteration are complete. The Hindi and English meaning of each shloka will appear here as they are added, Kanda by Kanda. इस सर्ग के श्लोकों का हिंदी और अंग्रेज़ी अर्थ जल्द जोड़ा जाएगा।
न संतापं महाबाहो मदर्थं कर्तुमर्हसि ।
पूर्वनिर्माणबद्धा हि कालस्य गतिरीदृशी ॥
na saṃtāpaṃ mahābāho madarthaṃ kartumarhasi |
pūrvanirmāṇabaddhā hi kālasya gatirīdṛśī ||
जहि मां सौम्य विस्रब्धं प्रतिज्ञां परिपालय ।
हीनप्रतिज्ञाः काकुत्स्थ प्रयान्ति नरकं नराः ॥
jahi māṃ saumya visrabdhaṃ pratijñāṃ paripālaya |
hīnapratijñāḥ kākutstha prayānti narakaṃ narāḥ ||
यदि प्रीतिर्महाराज यद्यनुग्राह्यता मयि ।
जहि मां निर्विशङ्कस्त्वं धर्मं वर्धय राघव ॥
yadi prītirmahārāja yadyanugrāhyatā mayi |
jahi māṃ nirviśaṅkastvaṃ dharmaṃ vardhaya rāghava ||
लक्ष्मणेन तथोक्तस्तु रामः प्रचलितेन्द्रियः ।
मन्त्रिणः समुपानीय तथैव च पुरोधसम् ॥
lakṣmaṇena tathoktastu rāmaḥ pracalitendriyaḥ |
mantriṇaḥ samupānīya tathaiva ca purodhasam ||
अब्रवीच्च तदा वृत्तं तेषां मध्ये स राघवः ।
दुर्वासोभिगमं चैव प्रतिज्ञां तापसस्य च ॥
abravīcca tadā vṛttaṃ teṣāṃ madhye sa rāghavaḥ |
durvāsobhigamaṃ caiva pratijñāṃ tāpasasya ca ||
तच्छ्रुत्वा मन्त्रिणः सर्वे सोपाध्यायाः समासत ।
वसिष्ठस्तु महातेजा वाक्यमेतदुवाच ह ॥
tacchrutvā mantriṇaḥ sarve sopādhyāyāḥ samāsata |
vasiṣṭhastu mahātejā vākyametaduvāca ha ||
दृष्टमेतन्महाबाहो क्षयं ते रोमहर्षणम् ।
लक्ष्मणेन वियोगश्च तव राम महायशः ॥
dṛṣṭametanmahābāho kṣayaṃ te romaharṣaṇam |
lakṣmaṇena viyogaśca tava rāma mahāyaśaḥ ||
त्यजैनं बलवान्कालो मा प्रतिज्ञां वृथा कृताः ।
विनष्टायां प्रतिज्ञायां धर्मो ऽपि च लयं व्रजेत् ॥
tyajainaṃ balavānkālo mā pratijñāṃ vṛthā kṛtāḥ |
vinaṣṭāyāṃ pratijñāyāṃ dharmo 'pi ca layaṃ vrajet ||
ततो धर्मे विनष्टे तु त्रैलोक्यं सचराचरम् ।
सदेवर्षिगणं सर्वं विनश्येत्तु न संशयः ॥
tato dharme vinaṣṭe tu trailokyaṃ sacarācaram |
sadevarṣigaṇaṃ sarvaṃ vinaśyettu na saṃśayaḥ ||
स त्वं पुरुषशार्दूल त्रैलोक्यस्याभिपालनात् ।
लक्ष्मणेन विना चाद्य जगत्स्वस्थं कुरुष्व ह ॥
sa tvaṃ puruṣaśārdūla trailokyasyābhipālanāt |
lakṣmaṇena vinā cādya jagatsvasthaṃ kuruṣva ha ||
तेषां तत्समवेतानां वाक्यं धर्मार्थसंहितम् ।
श्रुत्वा परिषदो मध्ये रामो लक्ष्मणमब्रवीत् ॥
teṣāṃ tatsamavetānāṃ vākyaṃ dharmārthasaṃhitam |
śrutvā pariṣado madhye rāmo lakṣmaṇamabravīt ||
विसर्जये त्वां सौमित्रे मा भूद्धर्मविपर्ययः ।
त्यागो वधो वा विहितः साधूनां तूभयं समम् ॥
visarjaye tvāṃ saumitre mā bhūddharmaviparyayaḥ |
tyāgo vadho vā vihitaḥ sādhūnāṃ tūbhayaṃ samam ||
रामेण भाषिते वाक्ये बाष्पव्याकुलितेन्द्रियः ।
लक्ष्मणस्त्वरितं प्रायात्स्वगृहं न विवेश ह ॥
rāmeṇa bhāṣite vākye bāṣpavyākulitendriyaḥ |
lakṣmaṇastvaritaṃ prāyātsvagṛhaṃ na viveśa ha ||
स गत्वा सरयूतीरमुपस्पृश्य कृताञ्जलिः ।
निगृह्य सर्वस्रोतांसि निःश्वासं न मुमोच ह ॥
sa gatvā sarayūtīramupaspṛśya kṛtāñjaliḥ |
nigṛhya sarvasrotāṃsi niḥśvāsaṃ na mumoca ha ||
अनिःश्वसन्तं युक्तं तं सशक्राः साप्सरोगणाः ।
देवाः सर्षिगणाः सर्वे पुष्पैरभ्यकिरंस्तदा ॥
aniḥśvasantaṃ yuktaṃ taṃ saśakrāḥ sāpsarogaṇāḥ |
devāḥ sarṣigaṇāḥ sarve puṣpairabhyakiraṃstadā ||
अदृश्यं सर्वमनुजैः सशरीरं महाबलम् ।
प्रगृह्य लक्ष्मणं शक्रस्त्रिदिवं संविवेश ह ॥
adṛśyaṃ sarvamanujaiḥ saśarīraṃ mahābalam |
pragṛhya lakṣmaṇaṃ śakrastridivaṃ saṃviveśa ha ||
ततो विष्णोश्चतुर्भागमागतं सुरसत्तमाः ।
दृष्ट्वा प्रमुदिताः सर्वे ऽपूजयन् समहर्षयः ॥
tato viṣṇoścaturbhāgamāgataṃ surasattamāḥ |
dṛṣṭvā pramuditāḥ sarve 'pūjayan samaharṣayaḥ ||
