तथा तयोः संवदतोर्दुर्वासा भगवानृषिः ।
रामस्य दर्शनाकाङ्क्षी राजद्वारमुपागमत् ॥
tathā tayoḥ saṃvadatordurvāsā bhagavānṛṣiḥ |
rāmasya darśanākāṅkṣī rājadvāramupāgamat ||
Valmiki Ramayana · Uttara Kanda · Sarga 105
Durvasa at the Door
उत्तरकांड, सर्ग 105: द्वार पर दुर्वासा
Meanings for this sarga are being writtenThe Sanskrit text and its transliteration are complete. The Hindi and English meaning of each shloka will appear here as they are added, Kanda by Kanda. इस सर्ग के श्लोकों का हिंदी और अंग्रेज़ी अर्थ जल्द जोड़ा जाएगा।
सो ऽभिगम्य तु सौमित्रिमुवाच ऋषिसत्तमः ।
रामं दर्शय मे शीघ्रं पुरा मे ऽर्थो ऽतिवर्तते ॥
so 'bhigamya tu saumitrimuvāca ṛṣisattamaḥ |
rāmaṃ darśaya me śīghraṃ purā me 'rtho 'tivartate ||
मुनेस्तु भाषितं श्रुत्वा लक्ष्मणः परवीरहा ।
अभिवाद्य महात्मानं वाक्यमेतदुवाच ह ॥
munestu bhāṣitaṃ śrutvā lakṣmaṇaḥ paravīrahā |
abhivādya mahātmānaṃ vākyametaduvāca ha ||
किं कार्यं ब्रूहि भगवन्को वा ऽर्थः किं करोम्यहम् ।
व्यग्रो हि राघवो ब्रह्मन्मुहूर्तं प्रतिपाल्यताम् ॥
kiṃ kāryaṃ brūhi bhagavanko vā 'rthaḥ kiṃ karomyaham |
vyagro hi rāghavo brahmanmuhūrtaṃ pratipālyatām ||
तच्छ्रुत्वा ऋषिशार्दूलः क्रोधेन कलुषीकृतः ।
उवाच लक्ष्मणं वाक्यं निर्दहन्निव चक्षुषा ॥
tacchrutvā ṛṣiśārdūlaḥ krodhena kaluṣīkṛtaḥ |
uvāca lakṣmaṇaṃ vākyaṃ nirdahanniva cakṣuṣā ||
अस्मिन्क्षणे मां सौमित्रे रामाय प्रतिवेदय ।
अस्मिन्क्षणे मां सौमित्रे न निवेदयसे यदि ॥
asminkṣaṇe māṃ saumitre rāmāya prativedaya |
asminkṣaṇe māṃ saumitre na nivedayase yadi ||
विषयं त्वां पुरं चैव शपिष्ये राघवं तथा ।
भरतं चैव सौमित्रे युष्माकं या च सन्ततिः ॥
viṣayaṃ tvāṃ puraṃ caiva śapiṣye rāghavaṃ tathā |
bharataṃ caiva saumitre yuṣmākaṃ yā ca santatiḥ ||
न हि शक्ष्याम्यहं भूयो मन्युं धारयितुं हृदि ।
तच्छ्रुत्वा घोरसङ्काशं वाक्यं तस्य महात्मनः ।
चिन्तयामास मनसा तस्य वाक्यस्य निश्चयम् ॥
na hi śakṣyāmyahaṃ bhūyo manyuṃ dhārayituṃ hṛdi |
tacchrutvā ghorasaṅkāśaṃ vākyaṃ tasya mahātmanaḥ |
cintayāmāsa manasā tasya vākyasya niścayam ||
एकस्य मरणं मे ऽस्तु मा भूत्सर्वविनाशनम् ।
इति बुद्ध्या विनिश्चित्य राघवाय न्यवेदयत् ॥
ekasya maraṇaṃ me 'stu mā bhūtsarvavināśanam |
iti buddhyā viniścitya rāghavāya nyavedayat ||
लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा रामः कालं विसृज्य च ।
निस्सृत्य त्वरितं राजा अत्रेः पुत्रं ददर्श ह ॥
lakṣmaṇasya vacaḥ śrutvā rāmaḥ kālaṃ visṛjya ca |
nissṛtya tvaritaṃ rājā atreḥ putraṃ dadarśa ha ||
सो ऽभिवाद्य महात्मानं ज्वलन्तमिव तेजसा ।
किं कार्यमिति काकुत्स्थः कृताञ्जलिरभाषत ॥
so 'bhivādya mahātmānaṃ jvalantamiva tejasā |
kiṃ kāryamiti kākutsthaḥ kṛtāñjalirabhāṣata ||
तद्वाक्यं राघवेणोक्तं श्रुत्वा मुनिवरः प्रभुम् ।
प्रत्याह रामं दुर्वासाः श्रूयतां धर्मवत्सल ॥
tadvākyaṃ rāghaveṇoktaṃ śrutvā munivaraḥ prabhum |
pratyāha rāmaṃ durvāsāḥ śrūyatāṃ dharmavatsala ||
अद्य वर्षसहस्रस्य समाप्तिस्तपसो मम ।
सो ऽहं भोजनमिच्छामि यथासिद्धं तवानघ ॥
adya varṣasahasrasya samāptistapaso mama |
so 'haṃ bhojanamicchāmi yathāsiddhaṃ tavānagha ||
तच्छ्रुत्वा वचनं राजा राघवः प्रीतमानसः ।
भोजनं मुनिमुख्याय यथासिद्धमुपाहरत् ॥
tacchrutvā vacanaṃ rājā rāghavaḥ prītamānasaḥ |
bhojanaṃ munimukhyāya yathāsiddhamupāharat ||
स तु भुक्त्वा मुनिश्रेष्ठस्तदन्नममृतोपमम् ।
साधु रामेति सम्भाष्य स्वमाश्रममुपागमत् ॥
sa tu bhuktvā muniśreṣṭhastadannamamṛtopamam |
sādhu rāmeti sambhāṣya svamāśramamupāgamat ||
तस्मिन् गते मुनिवरे स्वाश्रमं लक्ष्मणाग्रजः ।
संस्मृत्य कालवाक्यानि ततो दुःखमुपागमत् ॥
tasmin gate munivare svāśramaṃ lakṣmaṇāgrajaḥ |
saṃsmṛtya kālavākyāni tato duḥkhamupāgamat ||
दुःखेन च सुसन्तप्तः स्मृत्वा तद्घोरदर्शनम् ।
अवाङ्मुखो दीनमना व्याहर्तुं न शशाक ह ॥
duḥkhena ca susantaptaḥ smṛtvā tadghoradarśanam |
avāṅmukho dīnamanā vyāhartuṃ na śaśāka ha ||
ततो बुद्ध्या विनिश्चित्य कालवाक्यानि राघवः ।
नैतदस्तीति निश्चित्य तूष्णीमासीन्महायशाः ॥
tato buddhyā viniścitya kālavākyāni rāghavaḥ |
naitadastīti niścitya tūṣṇīmāsīnmahāyaśāḥ ||
