पुत्रत्वं तु गते विष्णौ राज्ञस्तस्य सुमहात्मनः । उवाच देवतास्सर्वास्स्वयम्भूर्भगवानिदम् ॥
putratvaṃ tu gate viṣṇau rājñastasya sumahātmanaḥ | uvāca devatāssarvāssvayambhūrbhagavānidam ||
हिंदी अर्थ जब विष्णु उन महात्मा राजा के पुत्र बन गए, तब स्वयंभू भगवान ब्रह्मा ने सब देवताओं से यह कहा:
English meaning When Vishnu had become the son of that great souled king, the self born lord Brahma said this to all the gods:
सत्यसन्धस्य वीरस्य सर्वेषान्नो हितैषिणः । विष्णोस्सहायान्बलिनस्सृजध्वं कामरूपिणः ॥
satyasandhasya vīrasya sarveṣānno hitaiṣiṇaḥ | viṣṇossahāyānbalinassṛjadhvaṃ kāmarūpiṇaḥ ||
हिंदी अर्थ सत्यप्रतिज्ञ, वीर और हम सबके हितैषी विष्णु के लिए बलवान सहायक उत्पन्न करो, जो इच्छा के अनुसार रूप धारण कर सकें।
English meaning Create mighty helpers for Vishnu, who is true to his word, heroic and wishes good for us all; helpers who can take any form they wish.
मायाविदश्च शूरांश्च वायुवेगसमाञ्जवे । नयज्ञान्बुद्धिसम्पन्नान्विष्णुतुल्यपराक्रमान् । असंहार्यानुपायज्ञान् दिव्यसंहननान्वितान् । सर्वास्त्रगुणसम्पन्नानमृतप्राशनानिव । अप्सरस्सु च मुख्यासु गन्धर्वाणां तनूषु च । सृजध्वं हरिरूपेण पुत्रांस्तुल्यपराक्रमान् ॥
māyāvidaśca śūrāṃśca vāyuvegasamāñjave | nayajñānbuddhisampannānviṣṇutulyaparākramān | asaṃhāryānupāyajñān divyasaṃhananānvitān | sarvāstraguṇasampannānamṛtaprāśanāniva | apsarassu ca mukhyāsu gandharvāṇāṃ tanūṣu ca | sṛjadhvaṃ harirūpeṇa putrāṃstulyaparākramān ||
हिंदी अर्थ मुख्य अप्सराओं और गंधर्वों की पत्नियों से वानर रूप में अपने समान पराक्रमी पुत्र उत्पन्न करो: माया जानने वाले, शूर, वायु के समान वेगवान, नीति के ज्ञाता और बुद्धिमान, विष्णु के समान पराक्रमी, अजेय, उपाय जानने वाले, दिव्य दृढ़ शरीर वाले, सब अस्त्रों में निपुण, मानो अमृत पिए हुए हों।
English meaning Through the chief apsaras and the wives of the gandharvas, create sons in the form of monkeys, equal to you in valour: masters of illusion, brave, swift as the wind, wise in policy and gifted with intelligence, as mighty as Vishnu, unbeatable, skilled in strategy, with bodies of divine strength, versed in every weapon, as if they had drunk nectar.
पूर्वमेव मया सृष्टो जाम्बवानृक्षपुङ्गवः । जृम्भमाणस्य सहसा मम वक्त्रादजायत ॥
pūrvameva mayā sṛṣṭo jāmbavānṛkṣapuṅgavaḥ | jṛmbhamāṇasya sahasā mama vaktrādajāyata ||
हिंदी अर्थ मैंने पहले ही रीछों में श्रेष्ठ जांबवान को उत्पन्न किया था। वह मेरे जँभाई लेते समय अचानक मेरे मुख से प्रकट हुआ था।
English meaning Long ago I created Jambavan, the best of bears. He was born suddenly from my mouth as I yawned.
ते तथोक्ता भगवता तत्प्रतिश्रुत्य शासनम् । जनयामासुरेवं ते पुत्रान्वानररूपिणः ॥
te tathoktā bhagavatā tatpratiśrutya śāsanam | janayāmāsurevaṃ te putrānvānararūpiṇaḥ ||
हिंदी अर्थ भगवान के ऐसा कहने पर देवताओं ने उनकी आज्ञा स्वीकार की और वानर रूप वाले पुत्र उत्पन्न किए।
English meaning Told this by the lord, the gods accepted his command and fathered sons in the form of monkeys.
ऋषयश्च महात्मानस्सिद्धविद्याधरोरगाः । चारणाश्च सुतान्वीरान्ससृजुर्वनचारिणः ॥
ṛṣayaśca mahātmānassiddhavidyādharoragāḥ | cāraṇāśca sutānvīrānsasṛjurvanacāriṇaḥ ||
हिंदी अर्थ महात्मा ऋषियों, सिद्धों, विद्याधरों, नागों और चारणों ने भी वन में विचरने वाले वीर पुत्र उत्पन्न किए।
English meaning The great souled sages, the siddhas, vidyadharas, nagas and charanas also brought forth heroic sons who roamed the forests.
वानरेन्द्रं महेन्द्राभमिन्द्रो वालिनमूर्जितम् । सुग्रीवं जनयामास तपनस्तपतां वरः ॥
vānarendraṃ mahendrābhamindro vālinamūrjitam | sugrīvaṃ janayāmāsa tapanastapatāṃ varaḥ ||
हिंदी अर्थ इंद्र ने महेंद्र के समान तेजस्वी और बलवान वानरराज वाली को उत्पन्न किया। तपने वालों में श्रेष्ठ सूर्य ने सुग्रीव को उत्पन्न किया।
English meaning Indra fathered Vali, lord of monkeys, mighty and splendid as Mahendra himself. The Sun, best of all that shine, fathered Sugriva.
बृहस्पतिस्त्वजनयत्तारं नाम महाहरिम् । सर्ववानरमुख्यानां बुद्धिमन्तमनुत्तमम् ॥
bṛhaspatistvajanayattāraṃ nāma mahāharim | sarvavānaramukhyānāṃ buddhimantamanuttamam ||
हिंदी अर्थ बृहस्पति ने तार नाम के महान वानर को उत्पन्न किया, जो सब प्रमुख वानरों में सबसे बुद्धिमान और श्रेष्ठ था।
English meaning Brihaspati fathered the great monkey named Tara, the wisest and best among all the leading monkeys.
धनदस्य सुतश्श्रीमान् वानरो गन्धमादनः । विश्वकर्मात्वजनयन्नलं नाम महाहरिम् ॥
dhanadasya sutaśśrīmān vānaro gandhamādanaḥ | viśvakarmātvajanayannalaṃ nāma mahāharim ||
हिंदी अर्थ तेजस्वी वानर गंधमादन धनद कुबेर का पुत्र था। विश्वकर्मा ने नल नाम के महान वानर को उत्पन्न किया।
English meaning The glorious monkey Gandhamadana was the son of Kubera, giver of wealth. Vishvakarma fathered the great monkey named Nala.
पावकस्य सुतश्श्रीमान् नीलोऽग्निसदृशप्रभः । तेजसा यशसा वीर्यादत्यरिच्यत वानरान् ॥
pāvakasya sutaśśrīmān nīlo'gnisadṛśaprabhaḥ | tejasā yaśasā vīryādatyaricyata vānarān ||
हिंदी अर्थ अग्नि का तेजस्वी पुत्र नील अग्नि के समान चमकता था, और तेज, यश तथा पराक्रम में वानरों से बढ़कर था।
English meaning The glorious Nila, son of Agni, shone like fire, and surpassed the monkeys in splendour, fame and valour.
रूपद्रविणसम्पन्नावश्विनौ रूपसम्मतौ । मैन्दं च द्विविदं चैव जनयामासतुस्स्वयम् ॥
rūpadraviṇasampannāvaśvinau rūpasammatau | maindaṃ ca dvividaṃ caiva janayāmāsatussvayam ||
हिंदी अर्थ रूप और संपत्ति से संपन्न, सुंदरता के लिए प्रसिद्ध दोनों अश्विनीकुमारों ने स्वयं मैंद और द्विविद को उत्पन्न किया।
English meaning The twin Ashvins, rich in beauty and admired for their looks, themselves fathered Mainda and Dvivida.
वरुणो जनयामास सुषेणं वानरर्षभम् । शरभं जनयामास पर्जन्यस्तु महाबलम् ॥
varuṇo janayāmāsa suṣeṇaṃ vānararṣabham | śarabhaṃ janayāmāsa parjanyastu mahābalam ||
हिंदी अर्थ वरुण ने वानरश्रेष्ठ सुषेण को उत्पन्न किया, और पर्जन्य ने महाबली शरभ को।
English meaning Varuna fathered Sushena, a bull among monkeys, and Parjanya fathered the mighty Sharabha.
मारुतस्यात्मजश्श्रीमान्हनुमान्नाम वीर्यवान् । वज्रसंहननोपेतो वैनतेयसमो जवे ॥
mārutasyātmajaśśrīmānhanumānnāma vīryavān | vajrasaṃhananopeto vainateyasamo jave ||
हिंदी अर्थ वायु का पुत्र तेजस्वी और पराक्रमी हनुमान था, जिसका शरीर वज्र जैसा दृढ़ था और जो वेग में गरुड़ के समान था।
English meaning The son of the Wind was the glorious and valiant Hanuman, with a body hard as the thunderbolt and as swift as Garuda.
ते सृष्टा बहुसाहस्रा दशग्रीववधे रताः । अप्रमेयबला वीरा विक्रान्ताः कामरूपिणः ॥
te sṛṣṭā bahusāhasrā daśagrīvavadhe ratāḥ | aprameyabalā vīrā vikrāntāḥ kāmarūpiṇaḥ ||
हिंदी अर्थ उनमें से हजारों उत्पन्न हुए, जो दशग्रीव के वध में लगे थे; अपार बल वाले वीर, पराक्रमी और इच्छानुसार रूप धारण करने वाले।
English meaning Many thousands of them were created, intent on killing the ten headed Ravana; heroes of boundless strength, bold and able to take any form.
मेरुमन्दरसङ्काशा वपुष्मन्तो महाबलाः । ऋक्षवानरगोपुच्छाः क्षिप्रमेवाभिजज्ञिरे ॥
merumandarasaṅkāśā vapuṣmanto mahābalāḥ | ṛkṣavānaragopucchāḥ kṣipramevābhijajñire ||
हिंदी अर्थ मेरु और मंदर पर्वत जैसे विशाल और महाबली रीछ, वानर और गोलांगूल बहुत शीघ्र उत्पन्न हुए।
English meaning Like Meru and Mandara, huge and mighty, bears, monkeys and golangula apes were born very quickly.
यस्य देवस्य यद्रूपं वेषो यश्च पराक्रमः । अजायत समस्तेन तस्य तस्य सुतः पृथक् ॥
yasya devasya yadrūpaṃ veṣo yaśca parākramaḥ | ajāyata samastena tasya tasya sutaḥ pṛthak ||
हिंदी अर्थ जिस देवता का जैसा रूप, वेश और पराक्रम था, उसका पुत्र पूरी तरह वैसा ही अलग अलग उत्पन्न हुआ।
English meaning Whatever form, appearance and valour each god had, his son was born with all of it, each one distinct.
गोलाङ्गूलीषु चोत्पन्नाः केचित्सम्मतविक्रमाः । ऋक्षीषु च तथा जाता वानराः किन्नरीषु च ॥
golāṅgūlīṣu cotpannāḥ kecitsammatavikramāḥ | ṛkṣīṣu ca tathā jātā vānarāḥ kinnarīṣu ca ||
हिंदी अर्थ कुछ प्रसिद्ध पराक्रमी गोलांगूल माताओं से उत्पन्न हुए, और अन्य वानर रीछनियों तथा किन्नरियों से।
English meaning Some of renowned valour were born of golangula mothers, and other monkeys were born of she bears and of kinnara women.
20-22
1.17.20-22
Copy link
देवा महर्षिगन्धर्वास्तार्क्ष्या यक्षा यशस्विनः । नागाः किम्पुरुषाश्चैव सिद्धविद्याधरोरगाः । बहवो जनयामासुर्हृष्टास्तत्र सहस्रशः । वानरान्सुमहाकायान्सर्वान्वै वनचारिणः । अप्सरस्सु च मुख्यासु तथा विद्याधरीषु च । नागकन्यासु च तथा गन्धर्वीणां तनूषु च ॥
devā maharṣigandharvāstārkṣyā yakṣā yaśasvinaḥ | nāgāḥ kimpuruṣāścaiva siddhavidyādharoragāḥ | bahavo janayāmāsurhṛṣṭāstatra sahasraśaḥ | vānarānsumahākāyānsarvānvai vanacāriṇaḥ | apsarassu ca mukhyāsu tathā vidyādharīṣu ca | nāgakanyāsu ca tathā gandharvīṇāṃ tanūṣu ca ||
हिंदी अर्थ देवताओं, महर्षियों, गंधर्वों, गरुड़ों, यशस्वी यक्षों, नागों, किंपुरुषों, सिद्धों, विद्याधरों और सर्पों ने प्रसन्न होकर मुख्य अप्सराओं, विद्याधरियों, नागकन्याओं और गंधर्वियों से हजारों विशालकाय वनचारी वानर उत्पन्न किए।
English meaning The gods, great sages, gandharvas, garudas, famed yakshas, nagas, kimpurushas, siddhas, vidyadharas and serpents joyfully fathered thousands upon thousands of huge bodied monkeys, all forest dwellers, through the chief apsaras, vidyadhara women, naga maidens and gandharva women.
कामरूपबलोपेता यथाकामं विचारिणः । सिंहशार्दूलसदृशा दर्पेण च बलेन च ॥
kāmarūpabalopetā yathākāmaṃ vicāriṇaḥ | siṃhaśārdūlasadṛśā darpeṇa ca balena ca ||
हिंदी अर्थ उनमें इच्छानुसार रूप धारण करने का बल था, वे जहाँ चाहें विचरते थे, और घमंड तथा बल में सिंह और बाघ जैसे थे।
English meaning They had the power to take any form and roamed wherever they wished, like lions and tigers in pride and strength.
शिलाप्रहरणास्सर्वे सर्वे पादपयोधिनः । नखदंष्ट्रायुधास्सर्वे सर्वे सर्वास्त्रकोविदाः ॥
śilāpraharaṇāssarve sarve pādapayodhinaḥ | nakhadaṃṣṭrāyudhāssarve sarve sarvāstrakovidāḥ ||
हिंदी अर्थ वे सब शिलाओं और वृक्षों से लड़ते थे, सबके नख और दाँत ही अस्त्र थे, और सब हर अस्त्र में कुशल थे।
English meaning All of them fought with rocks and trees, all had nails and teeth for weapons, and all were skilled in every weapon.
विचालयेयुश्शैलेन्द्रान्भेदयेयुस्स्थिरान्द्रुमान् । क्षोभयेयुश्च वेगेन समुद्रं सरितां पतिम् ॥
vicālayeyuśśailendrānbhedayeyussthirāndrumān | kṣobhayeyuśca vegena samudraṃ saritāṃ patim ||
हिंदी अर्थ वे बड़े बड़े पर्वतों को हिला सकते थे, दृढ़ वृक्षों को चीर सकते थे, और अपने वेग से नदियों के स्वामी समुद्र को क्षुब्ध कर सकते थे।
English meaning They could shake the greatest mountains, split firm rooted trees, and stir up with their speed the ocean, lord of rivers.
दारयेयुः क्षितिं पद्भ्यामाप्लवेयुर्महार्णवम् । नभःस्थलम् विशेयुश्च गृह्णीयुरपि तोयदान् ॥
dārayeyuḥ kṣitiṃ padbhyāmāplaveyurmahārṇavam | nabhaḥsthalam viśeyuśca gṛhṇīyurapi toyadān ||
हिंदी अर्थ वे पैरों से पृथ्वी को फाड़ सकते थे, महासागर को लाँघ सकते थे, आकाश में प्रवेश कर सकते थे और बादलों को भी पकड़ सकते थे।
English meaning They could split the earth with their feet, leap across the great ocean, enter the sky and even seize the clouds.
गृह्णीयुरपि मातङ्गान्मत्तान्प्रव्रजतो वने । नर्दमानाश्च नादेन पातयेयुर्विहङ्गमान् ॥
gṛhṇīyurapi mātaṅgānmattānpravrajato vane | nardamānāśca nādena pātayeyurvihaṅgamān ||
हिंदी अर्थ वे वन में घूमते मदमत्त हाथियों को पकड़ सकते थे, और अपनी गर्जना से उड़ते पक्षियों को गिरा सकते थे।
English meaning They could seize maddened elephants roaming the forest, and with their roars they could bring down birds in flight.
ईदृशानां प्रसूतानि हरीणां कामरूपिणाम् । शतं शतसहस्राणि यूथपानां महात्मनाम् ॥
īdṛśānāṃ prasūtāni harīṇāṃ kāmarūpiṇām | śataṃ śatasahasrāṇi yūthapānāṃ mahātmanām ||
हिंदी अर्थ ऐसे इच्छानुसार रूप धारण करने वाले वानरों में एक करोड़ महात्मा यूथपति उत्पन्न हुए।
English meaning Of such monkeys, able to take any form, ten million great souled leaders of troops were born.
ते प्रधानेषु यूथेषु हरीणां हरियूथपाः । बभूवुर्यूथपश्रेष्ठा वीरांश्चाजनयन् हरीन् ॥
te pradhāneṣu yūtheṣu harīṇāṃ hariyūthapāḥ | babhūvuryūthapaśreṣṭhā vīrāṃścājanayan harīn ||
हिंदी अर्थ वे यूथपति वानरों के प्रमुख यूथों के श्रेष्ठ नायक बने, और उन्होंने भी वीर वानर उत्पन्न किए।
English meaning Those leaders became the chiefs of the principal troops of monkeys, and they in turn fathered heroic monkeys.
अन्ये ऋक्षवतः प्रस्थानवतस्थु स्सहस्रशः । अन्ये नानाविधान्शैलान्भेजिरे काननानि च ॥
anye ṛkṣavataḥ prasthānavatasthu ssahasraśaḥ | anye nānāvidhānśailānbhejire kānanāni ca ||
हिंदी अर्थ हजारों अन्य ऋक्षवान पर्वत के शिखरों पर रहे, और अन्य ने तरह तरह के पर्वतों और वनों का आश्रय लिया।
English meaning Thousands of others stayed on the slopes of Mount Rikshavat, and others took to mountains and forests of many kinds.
सूर्यपुत्रं च सुग्रीवं शक्रपुत्रं च वालिनम् । भ्रातरावुपतस्थुस्ते सर्व एव हरीश्वराः । नलं नीलं हनूमन्तमन्यांश्च हरियूथपान् ॥
sūryaputraṃ ca sugrīvaṃ śakraputraṃ ca vālinam | bhrātarāvupatasthuste sarva eva harīśvarāḥ | nalaṃ nīlaṃ hanūmantamanyāṃśca hariyūthapān ||
हिंदी अर्थ वे सब वानरराज दोनों भाइयों, सूर्यपुत्र सुग्रीव और इंद्रपुत्र वाली, तथा नल, नील, हनुमान और अन्य यूथपतियों की सेवा में रहे।
English meaning All those lords of monkeys attended on the two brothers, Sugriva son of the Sun and Vali son of Indra, and on Nala, Nila, Hanuman and the other leaders of troops.
ते तार्क्ष्यबलसम्पन्नास्सर्वे युद्धविशारदाः । विचरन्तोऽर्दयन्दर्पात्सिंहव्याघ्रमहोरगान् ॥
te tārkṣyabalasampannāssarve yuddhaviśāradāḥ | vicaranto'rdayandarpātsiṃhavyāghramahoragān ||
हिंदी अर्थ गरुड़ के समान बल वाले और युद्ध में निपुण वे सब घूमते हुए अपने घमंड में सिंहों, बाघों और बड़े सर्पों को सताते थे।
English meaning With the strength of Garuda and all skilled in battle, they roamed about and in their pride harried lions, tigers and great serpents.
तांश्च सर्वान्महाबाहुर्वाली विपुलविक्रमः । जुगोप भुजवीर्येण ऋक्षगोपुच्छवानरान् ॥
tāṃśca sarvānmahābāhurvālī vipulavikramaḥ | jugopa bhujavīryeṇa ṛkṣagopucchavānarān ||
हिंदी अर्थ महाबाहु और महापराक्रमी वाली ने अपनी भुजाओं के बल से उन सब रीछों, गोलांगूलों और वानरों की रक्षा की।
English meaning The mighty armed Vali, of great valour, protected all of them, the bears, golangulas and monkeys, by the strength of his arms.
तैरियं पृथिवी शूरैस्सपर्वतवनार्णवा । कीर्णा विविधसंस्थानैर्नानाव्यञ्जनलक्षणैः ॥
tairiyaṃ pṛthivī śūraissaparvatavanārṇavā | kīrṇā vividhasaṃsthānairnānāvyañjanalakṣaṇaiḥ ||
हिंदी अर्थ पर्वतों, वनों और समुद्रों सहित यह पृथ्वी उन अनेक आकारों वाले, भिन्न भिन्न लक्षणों वाले वीरों से भर गई।
English meaning This earth with its mountains, forests and oceans was filled with those heroes of many shapes, with many different features and marks.
तैर्मेघबृन्दाचलकूटकल्पैः महाबलैर्वानरयूथपालैः । बभूव भूर्भीमशरीररूपै स्समावृता रामसहायहेतोः ॥
tairmeghabṛndācalakūṭakalpaiḥ mahābalairvānarayūthapālaiḥ | babhūva bhūrbhīmaśarīrarūpai ssamāvṛtā rāmasahāyahetoḥ ||
हिंदी अर्थ बादलों के समूह और पर्वत शिखरों जैसे, भयानक शरीर वाले उन महाबली वानर यूथपतियों से पृथ्वी ढक गई, और यह सब राम की सहायता के लिए था।
English meaning Those mighty leaders of monkey troops, like masses of cloud and mountain peaks, with terrible bodies, covered the earth, all to be helpers of Rama.