Skip to content
Bala Kanda Sarga 16 of 77 32 shlokas Journey stop 1
Valmiki Ramayana · Bala Kanda · Sarga 16

The Divine Payasam

बालकांड, सर्ग 16: दिव्य पायस

Vishnu agrees to become Dasharatha's four sons. From the sacrificial fire a radiant being rises with a golden vessel of payasam. Dasharatha shares it among Kausalya, Kaikeyi and Sumitra, and the queens conceive.

विष्णु दशरथ के चार पुत्रों के रूप में जन्म लेना स्वीकार करते हैं। यज्ञ की अग्नि से एक तेजस्वी पुरुष स्वर्णपात्र में पायस लेकर प्रकट होता है। दशरथ उसे कौसल्या, कैकेयी और सुमित्रा में बाँटते हैं, और रानियाँ गर्भवती होती हैं।

1 1.16.1

ततो नारायणो देवो नियुक्तस्सुरसत्तमैः ।
जानन्नपि सुरानेवं श्लक्ष्णं वचनमब्रवीत् ॥

tato nārāyaṇo devo niyuktassurasattamaiḥ |
jānannapi surānevaṃ ślakṣṇaṃ vacanamabravīt ||

हिंदी अर्थ

तब श्रेष्ठ देवताओं द्वारा नियुक्त भगवान नारायण ने सब जानते हुए भी उनसे मधुर वचन कहे:

English meaning

Then the god Narayana, appointed by the best of the gods, though he already knew, spoke gently to them:

2 1.16.2

उपायः को वधे तस्य रावणस्य दुरात्मनः ।
यमहं तं समास्थाय निहन्यामृषिकण्टकम् ॥

upāyaḥ ko vadhe tasya rāvaṇasya durātmanaḥ |
yamahaṃ taṃ samāsthāya nihanyāmṛṣikaṇṭakam ||

हिंदी अर्थ

उस दुष्ट रावण के वध का उपाय क्या है, जिसे अपनाकर मैं ऋषियों के इस काँटे को मार सकूँ?

English meaning

What is the way to kill that wicked Ravana, by following which I may slay this thorn of the sages?

3 1.16.3

एवमुक्तास्सुरास्सर्वे प्रत्यूचुर्विष्णुमव्ययम् ।
मानुषीं तनुमास्थाय रावणं जहि संयुगे ॥

evamuktāssurāssarve pratyūcurviṣṇumavyayam |
mānuṣīṃ tanumāsthāya rāvaṇaṃ jahi saṃyuge ||

हिंदी अर्थ

यह पूछे जाने पर सब देवताओं ने अविनाशी विष्णु को उत्तर दिया: मनुष्य शरीर धारण करके युद्ध में रावण को मारिए।

English meaning

Asked this, all the gods answered the imperishable Vishnu: Take on a human body and kill Ravana in battle.

4 1.16.4

स हि तेपे तपस्तीव्रं दीर्घकालमरिन्दम ।
येन तुष्टोऽभवद्ब्रह्मा लोककृल्लोकपूर्वजः ॥

sa hi tepe tapastīvraṃ dīrghakālamarindama |
yena tuṣṭo'bhavadbrahmā lokakṛllokapūrvajaḥ ||

हिंदी अर्थ

हे शत्रुदमन, उसने बहुत समय तक कठोर तप किया, जिससे लोकों के रचयिता और सबसे पहले जन्मे ब्रह्मा प्रसन्न हुए।

English meaning

Tamer of foes, he performed fierce penance for a long time, which pleased Brahma, the maker of the worlds and the first born of all.

5 1.16.5

सन्तुष्टः प्रददौ तस्मै राक्षसाय वरं प्रभुः ।
नानाविधेभ्यो भूतेभ्यो भयं नान्यत्र मानुषात् ।
अवज्ञाताः पुरा तेन वरदाने हि मानवाः ॥

santuṣṭaḥ pradadau tasmai rākṣasāya varaṃ prabhuḥ |
nānāvidhebhyo bhūtebhyo bhayaṃ nānyatra mānuṣāt |
avajñātāḥ purā tena varadāne hi mānavāḥ ||

हिंदी अर्थ

प्रसन्न होकर प्रभु ने उस राक्षस को वर दिया: मनुष्य के सिवा किसी प्राणी से भय नहीं। क्योंकि वर माँगते समय उसने मनुष्यों की उपेक्षा की थी।

English meaning

Pleased, the lord gave that rakshasa a boon: no fear from any kind of being except from man. For in asking the boon he had looked down on human beings.

6-7 1.16.6-7

एवं पितामहात्तस्माद्वरं प्राप्य स दर्पितः ।
उत्सादयति लोकान्त्रीन् स्त्रियश्चाप्यपकर्षति ।
तस्मात्तस्य वधो दृष्टो मानुषेभ्यः परन्तप ॥

evaṃ pitāmahāttasmādvaraṃ prāpya sa darpitaḥ |
utsādayati lokāntrīn striyaścāpyapakarṣati |
tasmāttasya vadho dṛṣṭo mānuṣebhyaḥ parantapa ||

हिंदी अर्थ

पितामह से यह वर पाकर वह घमंडी हो गया; वह तीनों लोकों को उजाड़ता और स्त्रियों का हरण करता है। इसलिए, हे परंतप, उसका वध मनुष्य के हाथों ही देखा गया है।

English meaning

Having won this boon from the Grandsire, he grew arrogant; he ravages the three worlds and carries off women. So, scorcher of foes, his death is seen to lie at the hands of men.

8 1.16.8

इत्येतद्वचनं श्रुत्वा सुराणां विष्णुरात्मवान् ।
पितरं रोचयामास तदा दशरथं नृपम् ॥

ityetadvacanaṃ śrutvā surāṇāṃ viṣṇurātmavān |
pitaraṃ rocayāmāsa tadā daśarathaṃ nṛpam ||

हिंदी अर्थ

देवताओं के ये वचन सुनकर आत्मवान विष्णु ने राजा दशरथ को अपना पिता चुना।

English meaning

Hearing these words of the gods, Vishnu, master of himself, chose King Dasharatha as his father.

9 1.16.9

स चाप्यपुत्रो नृपतिस्तस्मिन्काले महाद्युतिः ।
अयजत्पुत्रियामिष्टिं पुत्रेप्सुररिसूदनः ॥

sa cāpyaputro nṛpatistasminkāle mahādyutiḥ |
ayajatputriyāmiṣṭiṃ putrepsurarisūdanaḥ ||

हिंदी अर्थ

उसी समय वे तेजस्वी, शत्रुनाशक राजा, जो निःसंतान थे और पुत्र चाहते थे, पुत्रीया इष्टि कर रहे थे।

English meaning

At that time that radiant king, slayer of foes, childless and longing for a son, was performing the Putriya rite.

10 1.16.10

स कृत्वा निश्चयं विष्णुरामन्त्र्य च पितामहम् ।
अन्तर्धानं गतो देवैः पूज्यमानो महर्षिभिः ॥

sa kṛtvā niścayaṃ viṣṇurāmantrya ca pitāmaham |
antardhānaṃ gato devaiḥ pūjyamāno maharṣibhiḥ ||

हिंदी अर्थ

निश्चय करके और पितामह से विदा लेकर विष्णु देवताओं और महर्षियों से पूजित होकर अंतर्धान हो गए।

English meaning

Having made his decision and taken leave of the Grandsire, Vishnu vanished, worshipped by the gods and the great sages.

11-15 1.16.11-15

तो वै यजमानस्य पावकादतुलप्रभम् ।
प्रादुर्भूतं महद्भूतं महावीर्यं महाबलम् ।
कृष्णं रक्ताम्बरधरं रक्तास्यं दुन्दुभिस्वनम् ।
स्निग्धहर्यक्षतनुजश्मश्रुप्रवरमूर्धजम् ।
शुभलक्षणसम्पन्नं दिव्याभरणभूषितम् ।
शैलशृङ्गसमुत्सेथं दृप्तशार्दूलविक्रमम् ।
दिवाकरसमाकारं दीप्तानलशिखोपमम् ।
तप्तजाम्बूनदमयीं राजतान्तपरिच्छदाम् ।
दिव्यपायससम्पूर्णां पात्रीं पत्नीमिव प्रियाम् ।
प्रगृह्य विपुलां दोर्भ्यां स्वयं मायामयीमिव ॥

to vai yajamānasya pāvakādatulaprabham |
prādurbhūtaṃ mahadbhūtaṃ mahāvīryaṃ mahābalam |
kṛṣṇaṃ raktāmbaradharaṃ raktāsyaṃ dundubhisvanam |
snigdhaharyakṣatanujaśmaśrupravaramūrdhajam |
śubhalakṣaṇasampannaṃ divyābharaṇabhūṣitam |
śailaśṛṅgasamutsethaṃ dṛptaśārdūlavikramam |
divākarasamākāraṃ dīptānalaśikhopamam |
taptajāmbūnadamayīṃ rājatāntaparicchadām |
divyapāyasasampūrṇāṃ pātrīṃ patnīmiva priyām |
pragṛhya vipulāṃ dorbhyāṃ svayaṃ māyāmayīmiva ||

हिंदी अर्थ

तब यजमान की अग्नि से एक महान प्राणी प्रकट हुआ, अनुपम तेज वाला, महापराक्रमी और महाबली। वह श्याम वर्ण का था, लाल वस्त्र पहने, लाल मुख वाला और दुंदुभि जैसे स्वर वाला; उसके रोम, दाढ़ी मूँछ और केश सिंह के समान चिकने थे। वह सब शुभ लक्षणों से युक्त, दिव्य आभूषणों से सजा, पर्वत शिखर जितना ऊँचा, मदमत्त बाघ जैसी चाल वाला, सूर्य जैसा और प्रज्वलित अग्नि की लौ जैसा चमकता था। अपनी दोनों भुजाओं में वह प्रिय पत्नी की तरह तपे सोने का एक बड़ा पात्र लिए था, जिसका ढक्कन चाँदी का था और जो दिव्य खीर से भरा था, मानो माया से ही बना हो।

English meaning

Then from the fire of the sacrificer there arose a great being of matchless radiance, mighty in valour and strength. He was dark, dressed in red, with a red face and a voice like a drum; his body hair, beard and fine hair were glossy like a lion's. He bore every auspicious mark and wore divine ornaments, tall as a mountain peak, with the stride of a proud tiger, shining like the sun and like the tip of a blazing flame. In both arms he held, like a beloved wife, a large vessel of refined gold with a silver lid, filled with heavenly payasa, as though made of magic itself.

16 1.16.16

समवेक्ष्याब्रवीद्वाक्यमिदं दशरथं नृपम् ।
प्राजापत्यं नरं विद्धि मामिहाभ्यागतं नृप ॥

samavekṣyābravīdvākyamidaṃ daśarathaṃ nṛpam |
prājāpatyaṃ naraṃ viddhi māmihābhyāgataṃ nṛpa ||

हिंदी अर्थ

राजा दशरथ को देखकर उसने यह वचन कहा: हे राजन, मुझे प्रजापति का भेजा पुरुष जानो, जो यहाँ आया है।

English meaning

Looking at King Dasharatha, he spoke these words: King, know me as a being sent by Prajapati, who has come here.

17 1.16.17

ततः परं तदा राजा प्रत्युवाच कृताञ्जलिः ।
भगवन् स्वागतं तेऽस्तु किमहं करवाणि ते ॥

tataḥ paraṃ tadā rājā pratyuvāca kṛtāñjaliḥ |
bhagavan svāgataṃ te'stu kimahaṃ karavāṇi te ||

हिंदी अर्थ

तब राजा ने हाथ जोड़कर उत्तर दिया: भगवन, आपका स्वागत है। मैं आपकी क्या सेवा करूँ?

English meaning

Then the king, with folded hands, replied: Welcome, holy one. What can I do for you?

18 1.16.18

अथो पुनरिदं वाक्यं प्राजापत्यो नरोऽब्रवीत् ।
राजन्नर्चयता देवानद्य प्राप्तमिदं त्वया ॥

atho punaridaṃ vākyaṃ prājāpatyo naro'bravīt |
rājannarcayatā devānadya prāptamidaṃ tvayā ||

हिंदी अर्थ

तब प्रजापति के भेजे पुरुष ने फिर कहा: हे राजन, देवताओं की पूजा करके आज तुमने यह प्राप्त किया है।

English meaning

Then the being sent by Prajapati spoke again: King, today you have won this by worshipping the gods.

19 1.16.19

इदं तु नृपशार्दूल पायसं देवनिर्मितम् ।
प्रजाकरं गृहाण त्वं धन्यमारोग्यवर्धनम् ॥

idaṃ tu nṛpaśārdūla pāyasaṃ devanirmitam |
prajākaraṃ gṛhāṇa tvaṃ dhanyamārogyavardhanam ||

हिंदी अर्थ

हे नृपशार्दूल, देवताओं की बनाई यह खीर लो। यह संतान देने वाली, शुभ और आरोग्य बढ़ाने वाली है।

English meaning

Tiger among kings, take this payasa made by the gods. It brings offspring, it is blessed, and it increases health.

20 1.16.20

भार्याणामनुरूपाणामश्नीतेति प्रयच्छ वै ।
तासु त्वं प्राप्स्यसे पुत्रान्यदर्थं यजसे नृप ॥

bhāryāṇāmanurūpāṇāmaśnīteti prayaccha vai |
tāsu tvaṃ prāpsyase putrānyadarthaṃ yajase nṛpa ||

हिंदी अर्थ

इसे अपनी योग्य पत्नियों को देकर कहो: इसे खाओ। हे राजन, उनसे तुम्हें वे पुत्र मिलेंगे जिनके लिए तुम यज्ञ कर रहे हो।

English meaning

Give it to your worthy wives and tell them: Eat. Through them, king, you will gain the sons for whom you sacrifice.

21 1.16.21

तथेति नृपतिः प्रीतश्शिरसा प्रतिगृह्यताम् ।
पात्रीं देवान्नसम्पूर्णां देवदत्तां हिरण्मयीम् ॥

tatheti nṛpatiḥ prītaśśirasā pratigṛhyatām |
pātrīṃ devānnasampūrṇāṃ devadattāṃ hiraṇmayīm ||

हिंदी अर्थ

ऐसा ही हो, कहकर प्रसन्न राजा ने देवताओं के दिए, दिव्य अन्न से भरे उस सोने के पात्र को सिर पर ग्रहण किया।

English meaning

Saying: So be it, the delighted king received on his head the golden vessel given by the gods and full of their food.

22 1.16.22

अभिवाद्य च तद्भूतमद्भुतं प्रियदर्शनम् ।
मुदा परमया युक्तश्चकाराभिप्रदक्षिणम् ॥

abhivādya ca tadbhūtamadbhutaṃ priyadarśanam |
mudā paramayā yuktaścakārābhipradakṣiṇam ||

हिंदी अर्थ

उस अद्भुत और प्रियदर्शन प्राणी को प्रणाम करके और परम आनंद से भरकर उन्होंने उसकी प्रदक्षिणा की।

English meaning

Bowing to that wondrous and lovely being, and filled with great joy, he walked around him in reverence.

23 1.16.23

ततो दशरथः प्राप्य पायसं देवनिर्मितम् ।
बभूव परमप्रीतः प्राप्य वित्तमिवाधनः ॥

tato daśarathaḥ prāpya pāyasaṃ devanirmitam |
babhūva paramaprītaḥ prāpya vittamivādhanaḥ ||

हिंदी अर्थ

देवताओं की बनाई खीर पाकर दशरथ वैसे ही अत्यंत प्रसन्न हुए जैसे कोई निर्धन धन पाकर।

English meaning

Having received the payasa made by the gods, Dasharatha was overjoyed, like a poor man who has found wealth.

24 1.16.24

ततस्तदद्भुतप्रख्यं भूतं परमभास्वरम् ।
संवर्तयित्वा तत्कर्म तत्रैवान्तरधीयत ॥

tatastadadbhutaprakhyaṃ bhūtaṃ paramabhāsvaram |
saṃvartayitvā tatkarma tatraivāntaradhīyata ||

हिंदी अर्थ

फिर वह अद्भुत और अत्यंत तेजस्वी प्राणी अपना कार्य पूरा करके वहीं अंतर्धान हो गया।

English meaning

Then that wondrous and brilliantly shining being, having completed his task, vanished right there.

25 1.16.25

हर्षरश्मिभिरुद्योतं तस्यान्तःपुरमाबभौ ।
शारदस्याभिरामस्य चन्द्रस्येव नभोंऽशुभिः ॥

harṣaraśmibhirudyotaṃ tasyāntaḥpuramābabhau |
śāradasyābhirāmasya candrasyeva nabhoṃ'śubhiḥ ||

हिंदी अर्थ

उनका अंतःपुर आनंद की किरणों से वैसे ही जगमगा उठा जैसे शरद के सुंदर चंद्रमा की किरणों से आकाश।

English meaning

His inner palace shone with rays of joy, as the sky shines with the beams of the lovely autumn moon.

26 1.16.26

सोऽन्तःपुरं प्रविश्यैव कौसल्यामिदमब्रवीत् ।
पायसं प्रतिगृह्णीष्व पुत्रीयं त्विदमात्मनः ॥

so'ntaḥpuraṃ praviśyaiva kausalyāmidamabravīt |
pāyasaṃ pratigṛhṇīṣva putrīyaṃ tvidamātmanaḥ ||

हिंदी अर्थ

अंतःपुर में प्रवेश करके उन्होंने कौसल्या से कहा: यह खीर लो; इससे तुम्हें पुत्र होगा।

English meaning

Entering the inner palace, he said to Kausalya: Take this payasa; it will bring you a son.

27-29 1.16.27-29

कौसल्यायै नरपतिः पायसार्धं ददौ तदा ।
अर्धादर्धं ददौ चापि सुमित्रायै नराधिपः ।
कैकेय्यै चावशिष्टार्धं ददौ पुत्रार्थकारणात् ।
प्रददौ चावशिष्टार्धं पायसस्यामृतोपमम् ।
अनुचिन्त्य सुमित्रायै पुनरेव महीपतिः ।
एवं तासां ददौ राजा भार्याणां पायसं पृथक् ॥

kausalyāyai narapatiḥ pāyasārdhaṃ dadau tadā |
ardhādardhaṃ dadau cāpi sumitrāyai narādhipaḥ |
kaikeyyai cāvaśiṣṭārdhaṃ dadau putrārthakāraṇāt |
pradadau cāvaśiṣṭārdhaṃ pāyasasyāmṛtopamam |
anucintya sumitrāyai punareva mahīpatiḥ |
evaṃ tāsāṃ dadau rājā bhāryāṇāṃ pāyasaṃ pṛthak ||

हिंदी अर्थ

राजा ने आधी खीर कौसल्या को दी। बचे हुए का आधा सुमित्रा को दिया। पुत्र के लिए शेष का आधा कैकेयी को दिया। फिर विचार करके पृथ्वीपति ने अमृत जैसी उस खीर का अंतिम भाग फिर से सुमित्रा को दिया। इस प्रकार राजा ने अपनी पत्नियों को अलग अलग खीर दी।

English meaning

The king gave half the payasa to Kausalya. He gave half of what remained to Sumitra. To Kaikeyi he gave half of what was left, for the sake of a son. Then, after thinking it over, the lord of the earth gave the last portion of that nectar like payasa to Sumitra once more. In this way the king gave the payasa to his wives separately.

30 1.16.30

तास्त्वेतत्पायसं प्राप्य नरेन्द्रस्योत्तमास्स्त्रयः ।
सम्मानं मेनिरे सर्वांः प्रहर्षोदितचेतसः ॥

tāstvetatpāyasaṃ prāpya narendrasyottamāsstrayaḥ |
sammānaṃ menire sarvāṃḥ praharṣoditacetasaḥ ||

हिंदी अर्थ

यह खीर पाकर राजा की श्रेष्ठ रानियाँ हर्ष से भरे मन से स्वयं को सम्मानित मानने लगीं।

English meaning

Receiving this payasa, the king's noble wives, their hearts lit with joy, felt themselves honoured.

31 1.16.31

ततस्तु ताः प्राश्य तदुत्तमास्त्रियो महीपतेरुत्तमपायसं पृथक् ।
हुताशनादित्यसमानतेजसो ऽचिरेण गर्भान्प्रतिपेदिरे तदा ॥

tatastu tāḥ prāśya taduttamāstriyo mahīpateruttamapāyasaṃ pṛthak |
hutāśanādityasamānatejaso 'cireṇa garbhānpratipedire tadā ||

हिंदी अर्थ

जब उन श्रेष्ठ स्त्रियों ने राजा की उत्तम खीर अलग अलग खाई, तो अग्नि और सूर्य के समान तेजस्वी होकर उन्होंने शीघ्र ही गर्भ धारण किया।

English meaning

When those noble women had each eaten the king's fine payasa, they soon conceived, shining like fire and the sun.

32 1.16.32

ततस्तु राजा प्रसमीक्ष्य ताः स्त्रियः प्ररूढगर्भाः प्रतिलब्धमानसः ।
बभूव हृष्टस्त्रिदिवे यथा हरिः सुरेन्द्रसिद्धर्षिगणाभिपूजितः ॥

tatastu rājā prasamīkṣya tāḥ striyaḥ prarūḍhagarbhāḥ pratilabdhamānasaḥ |
babhūva hṛṣṭastridive yathā hariḥ surendrasiddharṣigaṇābhipūjitaḥ ||

हिंदी अर्थ

अपनी रानियों को गर्भवती देखकर राजा का मन फिर से भर आया, और वे वैसे ही आनंदित हुए जैसे स्वर्ग में इंद्र, सिद्धों और ऋषियों से पूजित होकर हरि।

English meaning

Seeing his wives with child, the king's heart was restored, and he rejoiced like Hari in heaven when worshipped by Indra, the siddhas and the sages.

Next sarga · Bala Kanda 17The Vanaras Are BornAt Brahma's request the gods father mighty vanaras and bears to help Vishnu on earth. Vali is born of Indra, Sugriva of Surya, Hanuman of Vayu,…

Characters in this sarga

All characters

Retold as a story