Skip to content
Ayodhya Kanda Sarga 51 of 119 27 shlokas Journey stop 5
Valmiki Ramayana · Ayodhya Kanda · Sarga 51

Lakshmana Keeps Watch

अयोध्याकांड, सर्ग 51: लक्ष्मण का पहरा

Lakshmana stays awake all night. He tells Guha of his fears for Ayodhya and his parents now that Rama has gone.

लक्ष्मण रात भर जागते हैं। वे गुह को बताते हैं कि राम के जाने से उन्हें अयोध्या और माता-पिता की चिंता है।

1 2.51.1

तं जाग्रतमदम्भेन भ्रातुरर्थाय लक्ष्मणम् ।
गुहः सन्तापसन्तप्तो राघवं वाक्यमब्रवीत् ॥

taṃ jāgratamadambhena bhrāturarthāya lakṣmaṇam |
guhaḥ santāpasantapto rāghavaṃ vākyamabravīt ||

हिंदी अर्थ

शोक से जलते गुह ने भाई के लिए सच्चे मन से जागते लक्ष्मण से कहा:

English meaning

Guha, burning with grief, spoke to Lakshmana, who stayed awake sincerely for his brother's sake:

2 2.51.2

इयं तात सुखा शय्या त्वदर्थमुपकल्पिता ।
प्रत्याश्वसिहि साध्वस्यां राजपुत्र यथासुखम् ॥

iyaṃ tāta sukhā śayyā tvadarthamupakalpitā |
pratyāśvasihi sādhvasyāṃ rājaputra yathāsukham ||

हिंदी अर्थ

प्रिय, यह सुखद शय्या तुम्हारे लिए तैयार की गई है। राजकुमार, इस पर सुख से विश्राम करो।

English meaning

Dear one, this comfortable bed has been prepared for you. Rest well on it, prince, as you please.

3 2.51.3

उचितोऽयं जनस्सर्वः क्लेशानां त्वं सुखोचितः ।
गुप्त्यर्थं जागरिष्यामः काकुत्स्थस्य वयं निशाम् ॥

ucito'yaṃ janassarvaḥ kleśānāṃ tvaṃ sukhocitaḥ |
guptyarthaṃ jāgariṣyāmaḥ kākutsthasya vayaṃ niśām ||

हिंदी अर्थ

हम सब कष्ट के अभ्यस्त हैं, और तुम सुख के। काकुत्स्थ की रक्षा के लिए हम रात भर जागेंगे।

English meaning

All of us are used to hardship, and you to comfort. We shall keep watch through the night to guard Kakutstha.

4 2.51.4

न हि रामात्प्रियतमो ममास्ति भुवि कश्चन ।
ब्रवीम्येतदहं सत्यं सत्येनैव च ते शपे ॥

na hi rāmātpriyatamo mamāsti bhuvi kaścana |
bravīmyetadahaṃ satyaṃ satyenaiva ca te śape ||

हिंदी अर्थ

पृथ्वी पर मुझे राम से अधिक प्रिय कोई नहीं। मैं यह सच कहता हूँ और सत्य की शपथ लेता हूँ।

English meaning

No one on earth is dearer to me than Rama. I tell you this truly and swear it by truth.

5 2.51.5

अस्य प्रसादादाशंसे लोकेस्मिन् सुमुहद्यशः ।
धर्मावाप्तिं च विपुलामर्थावाप्तिं च केवलम् ॥

asya prasādādāśaṃse lokesmin sumuhadyaśaḥ |
dharmāvāptiṃ ca vipulāmarthāvāptiṃ ca kevalam ||

हिंदी अर्थ

उनकी कृपा से मैं इस संसार में महान यश, प्रचुर धर्म और हर प्रकार का लाभ पाने की आशा करता हूँ।

English meaning

By his grace I hope for great fame in this world, abundant dharma and every kind of gain.

6 2.51.6

सोऽहं प्रियसखं रामं शयानं सह सीतया ।
रक्षिष्यामि धनुष्पाणि स्सर्वतो ज्ञातिभि स्सह ॥

so'haṃ priyasakhaṃ rāmaṃ śayānaṃ saha sītayā |
rakṣiṣyāmi dhanuṣpāṇi ssarvato jñātibhi ssaha ||

हिंदी अर्थ

इसलिए धनुष हाथ में लेकर, अपने बंधुओं के साथ चारों ओर से, मैं सीता के साथ सोते अपने प्रिय मित्र राम की रक्षा करूँगा।

English meaning

So, bow in hand, with my kinsmen all around, I shall guard my dear friend Rama as he sleeps with Sita.

7 2.51.7

न हि मेऽविदितं किञ्चिद्वनेऽस्मिंश्चरतस्सदा ।
चतुरङ्गं ह्यपिबलं सुमहत्प्रसहेमहि ॥

na hi me'viditaṃ kiñcidvane'smiṃścaratassadā |
caturaṅgaṃ hyapibalaṃ sumahatprasahemahi ||

हिंदी अर्थ

इस वन में, जहाँ मैं सदा घूमता हूँ, मुझसे कुछ छिपा नहीं। हम चतुरंगिणी बड़ी सेना का भी सामना कर सकते हैं।

English meaning

Nothing in this forest, where I always roam, is unknown to me. We could withstand even a great army of four divisions.

8 2.51.8

लक्ष्मणस्तं तदोवाच रक्ष्यमाणास्त्वयानघ ।
नात्र भीता वयं सर्वे धर्ममेवानुपश्यता ॥

lakṣmaṇastaṃ tadovāca rakṣyamāṇāstvayānagha |
nātra bhītā vayaṃ sarve dharmamevānupaśyatā ||

हिंदी अर्थ

तब लक्ष्मण ने उनसे कहा: हे निष्पाप, तुम केवल धर्म को देखते हुए हमारी रक्षा करते हो, इसलिए यहाँ हममें से कोई नहीं डरता।

English meaning

Lakshmana then said to him: Sinless one, guarded by you, none of us is afraid here, as you look only to dharma.

9 2.51.9

कथं दशरथौ भूमौ शयाने सह सीतया ।
शक्या निद्रा मया लब्धुं जीवितं वा सुखानि वा ॥

kathaṃ daśarathau bhūmau śayāne saha sītayā |
śakyā nidrā mayā labdhuṃ jīvitaṃ vā sukhāni vā ||

हिंदी अर्थ

पर जब दशरथपुत्र सीता के साथ भूमि पर लेटे हैं, तब मुझे नींद, जीवन या सुख की चिंता कैसे हो?

English meaning

But how can I sleep, or care for life or comforts, while the son of Dasharatha lies on the ground with Sita?

10 2.51.10

यो न देवासुरैः सर्वैः शक्यः प्रसहितुं युधि ।
तं पश्य सुखसंविष्टं तृणेषु सह सीतया ॥

yo na devāsuraiḥ sarvaiḥ śakyaḥ prasahituṃ yudhi |
taṃ paśya sukhasaṃviṣṭaṃ tṛṇeṣu saha sītayā ||

हिंदी अर्थ

उन्हें देखो, जिन्हें सब देवता और असुर मिलकर भी युद्ध में नहीं सह सकते, सीता के साथ घास पर शांति से सोते हुए।

English meaning

See him, whom all the gods and asuras together could not withstand in battle, sleeping peacefully on the grass with Sita.

11-12 2.51.11-12

यो मन्त्रतपसा लब्धो विविधैश्च पराश्रमैः ।
एको दशरथस्येष्टः पुत्रः सदृशलक्षणः ।
अस्मिन् प्रव्राजिते राजा न चिरं वर्तयिष्यति ।
विधवा मेदिनी नूनं क्षिप्रमेव भविष्यति ॥

yo mantratapasā labdho vividhaiśca parāśramaiḥ |
eko daśarathasyeṣṭaḥ putraḥ sadṛśalakṣaṇaḥ |
asmin pravrājite rājā na ciraṃ vartayiṣyati |
vidhavā medinī nūnaṃ kṣiprameva bhaviṣyati ||

हिंदी अर्थ

मंत्र, तप और अनेक प्रयत्नों से प्राप्त, दशरथ के एकमात्र प्रिय पुत्र, उनके समान लक्षणों वाले। उनके निर्वासन से राजा लंबे समय नहीं जिएँगे; निश्चय ही पृथ्वी शीघ्र विधवा हो जाएगी।

English meaning

He was gained through mantras, austerities and many efforts, the one dear son of Dasharatha, bearing marks like his. With him exiled, the king will not live long; surely the earth will soon be widowed.

13 2.51.13

विनद्य सुमहानादं श्रमेणोपरताः स्त्रियः ।
निर्घोषोपरतं चातो मन्ये राजनिवेशनम् ॥

vinadya sumahānādaṃ śrameṇoparatāḥ striyaḥ |
nirghoṣoparataṃ cāto manye rājaniveśanam ||

हिंदी अर्थ

स्त्रियाँ जोर से विलाप करके थककर शांत हो गई होंगी; मुझे लगता है राजमहल अब चुप है।

English meaning

The women, having cried out loudly, must have fallen silent from weariness; I think the king's palace is now quiet.

14 2.51.14

कौशल्या चैव राजा च तथैव जननी मम ।
नाशंसे यदि जीवन्ति सर्वे ते शर्वरीमिमाम् ॥

kauśalyā caiva rājā ca tathaiva jananī mama |
nāśaṃse yadi jīvanti sarve te śarvarīmimām ||

हिंदी अर्थ

कौसल्या, राजा और मेरी अपनी माता: मुझे आशा नहीं कि वे सब इस रात को पार कर पाएँगे।

English meaning

Kausalya, the king and my own mother: I do not expect that they will all live through this night.

15 2.51.15

जीवेदपि हि मे माता शत्रुघ्नस्यान्ववेक्षया ।
तद्दुःखं यत्तु कौशल्या वीरसूर्विनशिष्यति ॥

jīvedapi hi me mātā śatrughnasyānvavekṣayā |
tadduḥkhaṃ yattu kauśalyā vīrasūrvinaśiṣyati ||

हिंदी अर्थ

मेरी माता शत्रुघ्न को देखकर जीवित रह सकती हैं; पर दुख यह है कि वीर की माता कौसल्या नष्ट हो जाएँगी।

English meaning

My mother might live, looking to Shatrughna; but it is a grief that Kausalya, mother of a hero, will perish.

16 2.51.16

अनुरक्तजनाकीर्णा सुखालोकप्रियावहा ।
राजव्यसनसंसृष्टा सा पुरी विनशिष्यति ॥

anuraktajanākīrṇā sukhālokapriyāvahā |
rājavyasanasaṃsṛṣṭā sā purī vinaśiṣyati ||

हिंदी अर्थ

अनुरक्त लोगों से भरी, सुख देने वाली और देखने में प्रिय वह नगरी राजा की विपत्ति से जुड़कर नष्ट हो जाएगी।

English meaning

That city, full of devoted people, giving joy and pleasant to see, joined to the king's misfortune, will perish.

17 2.51.17

कथं पुत्रं महात्मानं ज्येष्ठं प्रियमपश्यतः ।
शरीरं धारयिष्यन्ति प्राणा राज्ञो महात्मनः ॥

kathaṃ putraṃ mahātmānaṃ jyeṣṭhaṃ priyamapaśyataḥ |
śarīraṃ dhārayiṣyanti prāṇā rājño mahātmanaḥ ||

हिंदी अर्थ

अपने महात्मा, प्रिय ज्येष्ठ पुत्र को न देखकर महाराज के प्राण उनके शरीर को कैसे धारण करेंगे?

English meaning

Not seeing his great souled, dear eldest son, how will the great king's life breath keep his body?

18 2.51.18

विनष्टे नृपतौ पश्चात्कौसल्या विनशिष्यति ।
अनन्तरं च माताऽपि मम नाशमुपैष्यति ॥

vinaṣṭe nṛpatau paścātkausalyā vinaśiṣyati |
anantaraṃ ca mātā'pi mama nāśamupaiṣyati ||

हिंदी अर्थ

जब राजा मरेंगे, तब कौसल्या उनके बाद मरेंगी, और फिर मेरी माता का भी अंत होगा।

English meaning

When the king dies, Kausalya will die after him, and then my mother too will meet her end.

19 2.51.19

अतिक्रान्तमतिक्रान्तमनवाप्य मनोरथम् ।
राज्ये राममनिक्षिप्य पिता मे विनशिष्यति ॥

atikrāntamatikrāntamanavāpya manoratham |
rājye rāmamanikṣipya pitā me vinaśiṣyati ||

हिंदी अर्थ

अपनी इच्छा पूरी न होने पर, राम को राज्य पर न बैठा पाने से, मेरे पिता यह कहते हुए नष्ट होंगे: सब गया, सब गया।

English meaning

With his wish unfulfilled, unable to place Rama on the throne, my father will perish, saying: It is gone, it is gone.

20 2.51.20

सिद्धार्थाः पितरं वृत्तं तस्मिन्कालेऽप्युपस्थिते ।
प्रेतकार्येषु सर्वेषु संस्करिष्यन्ति भूमिपम् ॥

siddhārthāḥ pitaraṃ vṛttaṃ tasminkāle'pyupasthite |
pretakāryeṣu sarveṣu saṃskariṣyanti bhūmipam ||

हिंदी अर्थ

जो उस समय उपस्थित होंगे वे भाग्यशाली होंगे, क्योंकि वे हमारे पिता राजा के सब प्रेतकर्म करेंगे।

English meaning

Those who are present at that time will be fortunate, for they will perform all the funeral rites for our father the king.

21-23 2.51.21-23

रम्यचत्वरसंस्थानां सुविभक्तमहापथाम् ।
हर्म्यप्रासादसम्पन्नाम् गणिकावरशोभिताम् ।
रथाश्वगजसम्बाधां तूर्यनादविनादिताम् ।
सर्वकल्याणसम्पूर्णां हृष्टपुष्टजनाकुलाम् ।
आरामोद्यानसम्पन्नां समाजोत्सवशालिनीम् ।
सुखिता विचरिष्यन्ति राजधानीं पितुर्मम ॥

ramyacatvarasaṃsthānāṃ suvibhaktamahāpathām |
harmyaprāsādasampannām gaṇikāvaraśobhitām |
rathāśvagajasambādhāṃ tūryanādavināditām |
sarvakalyāṇasampūrṇāṃ hṛṣṭapuṣṭajanākulām |
ārāmodyānasampannāṃ samājotsavaśālinīm |
sukhitā vicariṣyanti rājadhānīṃ piturmama ||

हिंदी अर्थ

वे मेरे पिता की राजधानी में सुख से घूमेंगे, जिसके चौराहे सुंदर और महामार्ग भलीभाँति बँटे हैं, जो भवनों और महलों से संपन्न, श्रेष्ठ गणिकाओं से सुशोभित, रथों, घोड़ों और हाथियों से भरी, वाद्यों से गूँजती, सब कल्याणों से पूर्ण, प्रसन्न और पुष्ट लोगों से भरी, बागों और उद्यानों वाली, और सभाओं तथा उत्सवों से शोभित है।

English meaning

They will move about happily in my father's capital, with its lovely squares and well laid great roads, rich in mansions and palaces, graced with the finest courtesans, crowded with chariots, horses and elephants, echoing with music, full of every blessing, thronged with happy, well fed people, with parks and gardens, and bright with gatherings and festivals.

24 2.51.24

अपि जीवेद्दशरथो वनवासात्पुनर्वयम् ।
प्रत्यागम्य महात्मानमपि पश्येम सुव्रतम् ॥

api jīveddaśaratho vanavāsātpunarvayam |
pratyāgamya mahātmānamapi paśyema suvratam ||

हिंदी अर्थ

क्या दशरथ जीवित रहेंगे, कि हम वनवास से लौटकर उन सुव्रती महात्मा को देख सकें?

English meaning

Will Dasharatha live, so that we may return from forest life and see that great souled one, so good in his vows?

25 2.51.25

अपि सत्यप्रतिज्ञेन सार्धं कुशलिना वयम् ।
निवृत्ते वनवासेऽस्मिन्नयोध्यां प्रविशेमहि ॥

api satyapratijñena sārdhaṃ kuśalinā vayam |
nivṛtte vanavāse'sminnayodhyāṃ praviśemahi ||

हिंदी अर्थ

जब यह वनवास पूरा हो, तब क्या हम सत्यप्रतिज्ञ राम के साथ सकुशल अयोध्या में प्रवेश करेंगे?

English meaning

When this forest life is over, may we enter Ayodhya safely, together with Rama, true to his word.

26 2.51.26

परिदेवयमानस्य दुखार्तस्य महात्मनः ।
तिष्ठतो राजपुत्रस्य शर्वरी साऽत्यवर्तत ॥

paridevayamānasya dukhārtasya mahātmanaḥ |
tiṣṭhato rājaputrasya śarvarī sā'tyavartata ||

हिंदी अर्थ

जब वे महात्मा राजकुमार दुख से पीड़ित होकर विलाप करते खड़े रहे, तब वह रात बीत गई।

English meaning

As the great souled prince stood lamenting, stricken with grief, that night passed.

27 2.51.27

तथा हि सत्यं ब्रुवति प्रजाहिते नरेन्द्रपुत्रे गुरुसौहृदाद्गुहः ।
मुमोच बाष्पं व्यसनाभिपीडितो ज्वरातुरो नाग इव व्यथातुरः ॥

tathā hi satyaṃ bruvati prajāhite narendraputre gurusauhṛdādguhaḥ |
mumoca bāṣpaṃ vyasanābhipīḍito jvarāturo nāga iva vyathāturaḥ ||

हिंदी अर्थ

जब प्रजा के हित में लगे राजपुत्र ने इस प्रकार सत्य कहा, तब बड़े भाई के प्रेम से गुह विपत्ति से पीड़ित होकर रो पड़े, जैसे ज्वर से व्याकुल हाथी।

English meaning

As the king's son, devoted to the people's good, spoke the truth so, Guha, out of love for his elder, wept, struck by sorrow, like an elephant in pain with fever.

Next sarga · Ayodhya Kanda 52Crossing the GangaGuha brings a boat. Rama sends Sumantra back with messages, Sita prays to the Ganga for a safe return, and the three cross the river.

Characters in this sarga

All characters

Retold as a story