महामात्रवचः श्रुत्वा रामो दशरथं तदा । अभ्यभाषत वाक्यं तु विनयज्ञो विनीतवत् ॥
mahāmātravacaḥ śrutvā rāmo daśarathaṃ tadā | abhyabhāṣata vākyaṃ tu vinayajño vinītavat ||
हिंदी अर्थ महामंत्री के वचन सुनकर शिष्टता जानने वाले राम ने तब विनम्रता से दशरथ से कहा:
English meaning Hearing the chief minister's words, Rama, who knew courtesy, then spoke humbly to Dasharatha:
त्यक्तभोगस्य मे राजन् वने वन्येन जीवतः । किं कार्यमनुयात्रेण त्यक्तसङ्गस्य सर्वतः ॥
tyaktabhogasya me rājan vane vanyena jīvataḥ | kiṃ kāryamanuyātreṇa tyaktasaṅgasya sarvataḥ ||
हिंदी अर्थ राजन, मैंने भोग छोड़ दिए हैं और सब बंधनों से मुक्त होकर वन में वन्य भोजन पर रहूँगा। मुझे अनुयायियों की क्या आवश्यकता?
English meaning King, I have given up pleasures and shall live on forest food in the forest, free of all ties. What need have I of a following?
यो हि दत्त्वा द्विपश्रेष्ठं कक्ष्यायां कुरुते मनः । रज्जुस्नेहेन किं तस्य त्यजतः कुञ्जरोत्तमम् ॥
yo hi dattvā dvipaśreṣṭhaṃ kakṣyāyāṃ kurute manaḥ | rajjusnehena kiṃ tasya tyajataḥ kuñjarottamam ||
हिंदी अर्थ जो श्रेष्ठ हाथी दे दे और फिर भी उसकी रस्सी पर मन लगाए: उत्तम हाथी त्यागने वाले को रस्सी के मोह से क्या लाभ?
English meaning One who has given away the best of elephants and still sets his heart on its girth rope: what good is love of a rope to one giving up the finest elephant?
तथा मम सतां श्रेष्ठ किं ध्वजिन्या जगत्पते । सर्वाण्येवानुजानामि चीराण्येवाऽनयन्तु मे ॥
tathā mama satāṃ śreṣṭha kiṃ dhvajinyā jagatpate | sarvāṇyevānujānāmi cīrāṇyevā'nayantu me ||
हिंदी अर्थ इसलिए हे सज्जनश्रेष्ठ, जगत्पति, मुझे सेना से क्या? मैं सब त्यागता हूँ। मेरे लिए केवल चीर वस्त्र लाए जाएँ।
English meaning So, best of the good, lord of the world, what use is an army to me? I give up everything. Let them bring me only bark garments.
खनित्रपिटके चोभे समानयत गच्छतः । चतुर्दश वने वासं वर्षाणि वसतो मम ॥
khanitrapiṭake cobhe samānayata gacchataḥ | caturdaśa vane vāsaṃ varṣāṇi vasato mama ||
हिंदी अर्थ चौदह वर्ष वन में रहने जाते हुए मेरे लिए कुदाल और टोकरी दोनों लाओ।
English meaning Bring me both a spade and a basket as I go to live in the forest for fourteen years.
अथ चीराणि कैकेयी स्वयमाहृत्य राघवम् । उवाच परिधत्स्वेति जनौघे निरपत्रपा ॥
atha cīrāṇi kaikeyī svayamāhṛtya rāghavam | uvāca paridhatsveti janaughe nirapatrapā ||
हिंदी अर्थ तब कैकेयी ने स्वयं चीर वस्त्र लाकर भीड़ के सामने निर्लज्ज होकर राघव से कहा: इन्हें पहन लो।
English meaning Then Kaikeyi herself brought bark garments and, shameless before the crowd, said to Raghava: Put them on.
स चीरे पुरुषव्याघ्रः कैकेय्या प्रतिगृह्य ते । सूक्ष्मवस्त्रमवक्षिप्य मुनिवस्त्राण्यवस्त ह ॥
sa cīre puruṣavyāghraḥ kaikeyyā pratigṛhya te | sūkṣmavastramavakṣipya munivastrāṇyavasta ha ||
हिंदी अर्थ उस पुरुषव्याघ्र ने कैकेयी से दोनों चीर वस्त्र लिए, अपने महीन वस्त्र उतार दिए और मुनि वस्त्र पहन लिए।
English meaning That tiger among men took the two bark garments from Kaikeyi, threw off his fine clothes and put on the garments of a sage.
लक्ष्मणश्चापि तत्रैव विहाय वसने शुभे । तापसाच्छादने चैव जग्राह पितुरग्रतः ॥
lakṣmaṇaścāpi tatraiva vihāya vasane śubhe | tāpasācchādane caiva jagrāha pituragrataḥ ||
हिंदी अर्थ लक्ष्मण ने भी वहीं पिता के सामने अपने सुंदर वस्त्र उतारकर तपस्वी के वस्त्र धारण किए।
English meaning Lakshmana too, right there before his father, put aside his fine clothes and took the garments of an ascetic.
अथाऽत्मपरिधानार्थं सीता कौशेयवासिनी । समीक्ष्य चीरं सन्त्रस्ता पृषती वागुरामिव ॥
athā'tmaparidhānārthaṃ sītā kauśeyavāsinī | samīkṣya cīraṃ santrastā pṛṣatī vāgurāmiva ||
हिंदी अर्थ फिर रेशमी वस्त्र पहने सीता अपने लिए लाया चीर देखकर ऐसे डरीं जैसे जाल देखकर हिरनी।
English meaning Then Sita, dressed in silk, seeing the bark garment meant for her, was frightened like a doe at a snare.
10-11
2.37.10-11
Copy link
सा व्यपत्रपमाणेव प्रगृह्य च सुदुर्मनाः । कैकेयी कुशचीरे ते जानकी शुभलक्षणा । अश्रुसम्पूर्ण नेत्रा च धर्मज्ञा धर्मदर्शिनी । गन्धर्वराजप्रतिमं भर्तारमिदमब्रवीत् ॥
sā vyapatrapamāṇeva pragṛhya ca sudurmanāḥ | kaikeyī kuśacīre te jānakī śubhalakṣaṇā | aśrusampūrṇa netrā ca dharmajñā dharmadarśinī | gandharvarājapratimaṃ bhartāramidamabravīt ||
हिंदी अर्थ लज्जित सी होकर, अत्यंत दुखी मन से कैकेयी से कुश के दो चीर लेकर, शुभ लक्षणों वाली, आँसुओं से भरे नेत्रों वाली, धर्म जानने और देखने वाली जानकी ने गंधर्वराज जैसे अपने पति से कहा:
English meaning Taking the two kusha bark garments from Kaikeyi as if in shame, deeply unhappy, Janaki of auspicious marks, her eyes full of tears, who knew and saw dharma, said to her husband, who was like the king of the gandharvas:
कथं नु चीरं बध्नन्ति मुनयो वनवासिनः । इति ह्यकुशला सीता सा मुमोह मुहुर्मुहुः ॥
kathaṃ nu cīraṃ badhnanti munayo vanavāsinaḥ | iti hyakuśalā sītā sā mumoha muhurmuhuḥ ||
हिंदी अर्थ वन में रहने वाले मुनि चीर कैसे बाँधते हैं? इसमें अकुशल सीता बार बार उलझ गईं।
English meaning How do sages living in the forest tie on bark garments? Unskilled in this, Sita grew confused again and again.
कृत्वा कण्ठे च सा चीरमेकमादाय पाणिना । तस्थौ ह्यकुशला तत्र व्रीडिता जनकात्मजा ॥
kṛtvā kaṇṭhe ca sā cīramekamādāya pāṇinā | tasthau hyakuśalā tatra vrīḍitā janakātmajā ||
हिंदी अर्थ एक चीर गले में डालकर और दूसरा हाथ में लेकर जनकपुत्री अकुशल और लज्जित होकर वहाँ खड़ी रहीं।
English meaning Putting one garment round her neck and holding the other in her hand, the daughter of Janaka stood there unskilled and ashamed.
तस्यास्तत्क्षिप्रमागम्य रामो धर्मभृतां वरः । चीरं बबन्ध सीतायाः कौशेयस्योपरि स्वयम् ॥
tasyāstatkṣipramāgamya rāmo dharmabhṛtāṃ varaḥ | cīraṃ babandha sītāyāḥ kauśeyasyopari svayam ||
हिंदी अर्थ धर्मधारियों में श्रेष्ठ राम शीघ्र आए और स्वयं सीता के रेशमी वस्त्र के ऊपर चीर बाँधा।
English meaning Rama, best of those who uphold dharma, quickly came and himself tied the bark garment over Sita's silk.
रामं प्रेक्ष्य तु सीताया बध्नन्तं चीरमुत्तमम् । अन्तःपुरगता नार्यो मुमुचुर्वारि नेत्रजम् ॥
rāmaṃ prekṣya tu sītāyā badhnantaṃ cīramuttamam | antaḥpuragatā nāryo mumucurvāri netrajam ||
हिंदी अर्थ राम को सीता पर उत्तम चीर बाँधते देखकर अंतःपुर की स्त्रियों की आँखों से आँसू बहने लगे।
English meaning Seeing Rama tie the fine bark garment on Sita, the women of the inner palace shed tears.
ऊचुश्च परमायस्ता रामं ज्वलिततेजसम् । वत्स नैवं नियुक्तेयं वनवासे मनस्विनी ॥
ūcuśca paramāyastā rāmaṃ jvalitatejasam | vatsa naivaṃ niyukteyaṃ vanavāse manasvinī ||
हिंदी अर्थ अत्यंत व्याकुल होकर उन्होंने तेज से दमकते राम से कहा: वत्स, इस मनस्विनी को वनवास की आज्ञा नहीं दी गई है।
English meaning Deeply distressed, they said to Rama, blazing with radiance: Child, this high minded one has not been ordered to live in the forest.
पितुर्वाक्यानुरोधेन गतस्य विजनं वनम् । तावद्दर्शनमस्या नः सफलं भवतु प्रभो ॥
piturvākyānurodhena gatasya vijanaṃ vanam | tāvaddarśanamasyā naḥ saphalaṃ bhavatu prabho ||
हिंदी अर्थ प्रभु, जब तुम पिता की आज्ञा मानकर निर्जन वन जाओ, तब कम से कम हमें इनके दर्शन का सुख मिलता रहे।
English meaning Lord, while you go to the lonely forest in obedience to your father's word, let us at least have the joy of seeing her.
लक्ष्मणेन सहायेन वनं गच्छस्व पुत्रक । नेयमर्हति कल्याणी वस्तुं तापसवद्वने ॥
lakṣmaṇena sahāyena vanaṃ gacchasva putraka | neyamarhati kalyāṇī vastuṃ tāpasavadvane ||
हिंदी अर्थ पुत्र, लक्ष्मण को साथ लेकर वन जाओ। यह कल्याणी तपस्विनी की तरह वन में रहने योग्य नहीं।
English meaning Go to the forest, my son, with Lakshmana as your companion. This good lady does not deserve to live in the forest like an ascetic.
कुरु नो याचनां पुत्र सीता तिष्ठतु भामिनी । धर्मनित्यस्स्वयं स्थातुं न हीदानीं त्वमिच्छसि ॥
kuru no yācanāṃ putra sītā tiṣṭhatu bhāminī | dharmanityassvayaṃ sthātuṃ na hīdānīṃ tvamicchasi ||
हिंदी अर्थ पुत्र, हमारी प्रार्थना मानो; सुंदर सीता यहीं रहें। सदा धर्म में लगे तुम स्वयं तो अब रुकना नहीं चाहते।
English meaning Grant our request, my son; let lovely Sita stay. Always devoted to dharma, you yourself do not now wish to stay.
तासामेवंविधा वाच शृण्वन् दशरथात्मजः । बबन्धैव तदा चीरं सीतया तुल्यशीलया ॥
tāsāmevaṃvidhā vāca śṛṇvan daśarathātmajaḥ | babandhaiva tadā cīraṃ sītayā tulyaśīlayā ||
हिंदी अर्थ उनकी ऐसी बातें सुनकर भी दशरथपुत्र ने अपने समान स्वभाव वाली सीता पर चीर बाँधा।
English meaning Hearing such words from them, the son of Dasharatha still tied the bark garment on Sita, whose character matched his own.
चीरे गृहीते तु तया समीक्ष्य नृपतेर्गुरुः । निवार्य सीतां कैकेयीं वसिष्ठो वाक्यमब्रवीत् ॥
cīre gṛhīte tu tayā samīkṣya nṛpaterguruḥ | nivārya sītāṃ kaikeyīṃ vasiṣṭho vākyamabravīt ||
हिंदी अर्थ उनके द्वारा चीर पहना देखकर राजा के गुरु वसिष्ठ ने सीता को रोका और कैकेयी से कहा:
English meaning Seeing the bark garment put on by her, the king's teacher Vasishtha stopped Sita and said to Kaikeyi:
अतिप्रवृत्ते दुर्मेधे कैकेयि कुलपांसनि । वञ्चयित्वा च राजानं न प्रमाणेऽवतिष्ठसे ॥
atipravṛtte durmedhe kaikeyi kulapāṃsani | vañcayitvā ca rājānaṃ na pramāṇe'vatiṣṭhase ||
हिंदी अर्थ हे कैकेयी, सीमा लाँघने वाली, दुर्बुद्धि, कुल को कलंकित करने वाली, राजा को छलकर भी तुम मर्यादा में नहीं रहतीं।
English meaning Kaikeyi, you who go too far, evil minded disgrace of the family, having deceived the king you do not keep within bounds.
न गन्तव्यं वनं देव्या सीतया शीलवर्जिते । अनुष्ठास्यति रामस्य सीता प्रकृतमासनम् ॥
na gantavyaṃ vanaṃ devyā sītayā śīlavarjite | anuṣṭhāsyati rāmasya sītā prakṛtamāsanam ||
हिंदी अर्थ हे शीलहीन, रानी सीता को वन नहीं जाना चाहिए। सीता राम के ही आसन पर बैठेंगी।
English meaning You without good conduct, Queen Sita must not go to the forest. Sita will occupy Rama's own seat.
आत्मा हि दारास्सर्वेषां दारसङ्ग्रहवर्तिनाम् । आत्मेयमिति रामस्य पालयिष्यति मेदिनीम् ॥
ātmā hi dārāssarveṣāṃ dārasaṅgrahavartinām | ātmeyamiti rāmasya pālayiṣyati medinīm ||
हिंदी अर्थ क्योंकि पत्नी ही विवाहित सब पुरुषों की आत्मा होती है। राम की आत्मा होकर वे पृथ्वी की रक्षा करेंगी।
English meaning For the wife is the self of all who have taken wives. As Rama's own self, she will protect the earth.
अथ यास्यति वैदेही वनं रामेण सङ्गता । वयमप्यनुयास्यामः पुरं चेदं गमिष्यति ॥
atha yāsyati vaidehī vanaṃ rāmeṇa saṅgatā | vayamapyanuyāsyāmaḥ puraṃ cedaṃ gamiṣyati ||
हिंदी अर्थ यदि वैदेही राम के साथ वन जाती हैं, तो हम भी पीछे जाएँगे, और यह नगर भी जाएगा।
English meaning If Vaidehi goes to the forest with Rama, we too shall follow, and this city will go too.
अन्तपालाश्च यास्यन्ति सदारो यत्र राघवः । सहोपजीव्यं राष्ट्रं च पुरं च सपरिच्छदम् ॥
antapālāśca yāsyanti sadāro yatra rāghavaḥ | sahopajīvyaṃ rāṣṭraṃ ca puraṃ ca saparicchadam ||
हिंदी अर्थ जहाँ राघव पत्नी के साथ जाएँगे वहाँ सीमा रक्षक भी जाएँगे, और आश्रितों सहित राष्ट्र और सब सामग्री सहित नगर भी।
English meaning The frontier guards will go where Raghava goes with his wife, and so will the kingdom with all who live on it, and the city with all its goods.
भरतश्च सशत्रुघ्नश्चीरवासा वनेचरः । वने वसन्तं काकुत्स्थ मनुवत्स्यति पूर्वजम् ॥
bharataśca saśatrughnaścīravāsā vanecaraḥ | vane vasantaṃ kākutstha manuvatsyati pūrvajam ||
हिंदी अर्थ भरत शत्रुघ्न के साथ चीर पहनकर वनवासी बनकर वन में अपने बड़े भाई काकुत्स्थ के साथ रहेंगे।
English meaning Bharata with Shatrughna, wearing bark and living in the forest, will live with their elder brother Kakutstha in the forest.
तत श्शून्यां गतजनां वसुधां पादपै स्सह । त्वमेका शाधि दुर्वृत्ता प्रजानामहिते स्थिता ॥
tata śśūnyāṃ gatajanāṃ vasudhāṃ pādapai ssaha | tvamekā śādhi durvṛttā prajānāmahite sthitā ||
हिंदी अर्थ तब हे दुराचारिणी, प्रजा का अहित चाहने वाली, तुम अकेली केवल पेड़ों के साथ लोगों से खाली, सूनी पृथ्वी पर शासन करना।
English meaning Then you alone, wicked woman intent on harming the people, may rule an empty earth deserted by its people, with only the trees.
न हि तद्भविता राष्ट्रं यत्र रामो न भूपतिः । तद्वनं भविता राष्ट्रं यत्र रामो निवत्स्यति ॥
na hi tadbhavitā rāṣṭraṃ yatra rāmo na bhūpatiḥ | tadvanaṃ bhavitā rāṣṭraṃ yatra rāmo nivatsyati ||
हिंदी अर्थ जहाँ राम राजा नहीं, वह राज्य नहीं होगा। जिस वन में राम रहेंगे वही राज्य बन जाएगा।
English meaning Where Rama is not king, that will be no kingdom. The forest where Rama lives will become the kingdom.
न ह्यदत्तां महीं पित्रा भरतः शास्तुमर्हति । त्वयि वा पुत्रवद्वस्तुं यदि जातो महीपतेः ॥
na hyadattāṃ mahīṃ pitrā bharataḥ śāstumarhati | tvayi vā putravadvastuṃ yadi jāto mahīpateḥ ||
हिंदी अर्थ भरत, यदि वे सचमुच राजा के पुत्र हैं, तो पिता द्वारा न दी गई पृथ्वी पर शासन नहीं करेंगे, न तुम्हारे साथ पुत्र की तरह रहेंगे।
English meaning Bharata, if he is truly the king's son, will not rule an earth his father has not given, nor live with you as a son.
यद्यपि त्वं क्षितितलाद्गगनं चोत्पतिष्यसि । पितृर्वंशचरित्रज्ञः सोऽन्यथा न करिष्यति ॥
yadyapi tvaṃ kṣititalādgaganaṃ cotpatiṣyasi | pitṛrvaṃśacaritrajñaḥ so'nyathā na kariṣyati ||
हिंदी अर्थ चाहे तुम धरती से आकाश तक उछलो, पिता के वंश का आचरण जानने वाले वे अन्यथा नहीं करेंगे।
English meaning Even if you leap from the earth to the sky, he who knows the conduct of his father's line will not act otherwise.
तत्त्वया पुत्रगर्धिन्या पुत्रस्य कृतमप्रियम् । लोके हि स न विद्येत यो न राममनुव्रतः ॥
tattvayā putragardhinyā putrasya kṛtamapriyam | loke hi sa na vidyeta yo na rāmamanuvrataḥ ||
हिंदी अर्थ इसलिए पुत्र के लोभ में तुमने पुत्र का ही अप्रिय किया है। क्योंकि संसार में कोई ऐसा नहीं जो राम का अनुरागी न हो।
English meaning So, greedy for your son, you have done your son harm. For there is no one in the world who is not devoted to Rama.
द्रक्ष्यस्यद्यैव कैकेयी पशुव्यालमृगद्विजान् । गच्छतस्सह रामेण पादपांश्च तदुन्मुखान् ॥
drakṣyasyadyaiva kaikeyī paśuvyālamṛgadvijān | gacchatassaha rāmeṇa pādapāṃśca tadunmukhān ||
हिंदी अर्थ कैकेयी, आज तुम पशुओं, साँपों, हिरणों और पक्षियों को राम के साथ जाते और पेड़ों को उनकी ओर मुड़ते देखोगी।
English meaning Kaikeyi, today you will see beasts, snakes, deer and birds going with Rama, and the trees turning towards him.
अथोत्तमान्याभरणानि देवि देहि स्नुषायै व्यपनीय चीरम् । न चीरमस्याः प्रविधीयतेति न्यवारयत्तद्वसनं वसिष्टः ॥
athottamānyābharaṇāni devi dehi snuṣāyai vyapanīya cīram | na cīramasyāḥ pravidhīyateti nyavārayattadvasanaṃ vasiṣṭaḥ ||
हिंदी अर्थ देवी, चीर हटाकर अपनी पुत्रवधू को उत्तम आभूषण दो; उनके लिए चीर का विधान नहीं है। इस प्रकार वसिष्ठ ने उस वस्त्र का निषेध किया।
English meaning Queen, take off the bark and give your daughter in law the finest ornaments; bark is not prescribed for her. So Vasishtha forbade that garment.
एकस्य रामस्य वने निवास स्त्वया वृतःकेकयराजपुत्री । विभूषितेयं प्रतिकर्मनित्या वसत्वरण्ये सह राघवेण ॥
ekasya rāmasya vane nivāsa stvayā vṛtaḥkekayarājaputrī | vibhūṣiteyaṃ pratikarmanityā vasatvaraṇye saha rāghaveṇa ||
हिंदी अर्थ हे केकयराज की पुत्री, तुमने केवल राम के लिए वनवास माँगा था। ये सजी हुई और सदा सँवरी हुई राघव के साथ वन में रहें।
English meaning Daughter of the Kekaya king, you asked for forest life for Rama alone. Let her, adorned and always cared for, live in the forest with Raghava.
यानैश्च मुख्यैः परिचारकैश्च सुसंवृता गच्छतु राजपुत्री । वस्त्रैश्च सर्वैस्सहितैर्विधानै र्नेयं वृता ते वरसम्प्रदाने ॥
yānaiśca mukhyaiḥ paricārakaiśca susaṃvṛtā gacchatu rājaputrī | vastraiśca sarvaissahitairvidhānai rneyaṃ vṛtā te varasampradāne ||
हिंदी अर्थ राजकुमारी उत्तम वाहनों और सेवकों से घिरी, अपने सब वस्त्रों और सामग्री के साथ जाएँ। तुम्हें मिले वर में वे शामिल नहीं थीं।
English meaning Let the princess go well attended, with the best carriages and servants, with all her garments and things. She was not included in the boon you were given.
तस्मिंस्तथा जल्पति विप्रमुख्ये गुरौ नृपस्याप्रतिमप्रभावे । नैव स्म सीता विनिवृत्तभावा प्रियस्य भर्तुः प्रतिकारकामा ॥
tasmiṃstathā jalpati vipramukhye gurau nṛpasyāpratimaprabhāve | naiva sma sītā vinivṛttabhāvā priyasya bhartuḥ pratikārakāmā ||
हिंदी अर्थ यद्यपि अनुपम प्रभाव वाले राजगुरु, प्रमुख ब्राह्मण ने ऐसा कहा, सीता ने अपना मन नहीं बदला, केवल अपने प्रिय पति जैसा बनना चाहती थीं।
English meaning Though the chief brahmin, the king's teacher of matchless power, spoke so, Sita did not change her mind, wishing only to be like her beloved husband.