Skip to content
Ayodhya Kanda Sarga 38 of 119 18 shlokas Journey stop 4
Valmiki Ramayana · Ayodhya Kanda · Sarga 38

Rama's Last Request

अयोध्याकांड, सर्ग 38: राम का अंतिम निवेदन

Rama asks his father to care for Kausalya with kindness while he is away.

राम पिता से विनती करते हैं कि उनकी अनुपस्थिति में कौसल्या का स्नेह से ध्यान रखें।

1 2.38.1

तस्यां चीरं वसानायां नाथवत्यामनाथवत् ।
प्रचुक्रोश जनस्सर्वो धिक्त्वां दशरथं त्विति ॥

tasyāṃ cīraṃ vasānāyāṃ nāthavatyāmanāthavat |
pracukrośa janassarvo dhiktvāṃ daśarathaṃ tviti ||

हिंदी अर्थ

जब उन्होंने चीर पहना, रक्षक होते हुए भी अनाथ की तरह, तब सब लोग पुकार उठे: दशरथ, तुम्हें धिक्कार है!

English meaning

As she put on the bark, having a protector yet like one without one, all the people cried out: Shame on you, Dasharatha!

2 2.38.2

तेन तत्र प्रणादेन दुःखितस्स महीपतिः ।
चिच्छेद जीविते श्रद्धां धर्मे यशसि चात्मनः ॥

tena tatra praṇādena duḥkhitassa mahīpatiḥ |
ciccheda jīvite śraddhāṃ dharme yaśasi cātmanaḥ ||

हिंदी अर्थ

उस कोलाहल से दुखी होकर पृथ्वीपति ने अपने जीवन, धर्म और यश पर से विश्वास खो दिया।

English meaning

Grieved by that outcry, the lord of the earth lost faith in his life, in dharma and in his own fame.

3 2.38.3

स निःश्वस्योष्णमैक्ष्वाक स्तां भार्यामिदमब्रवीत् ।
कैकेयि कुशचीरेण न सीता गन्तुमर्हति ॥

sa niḥśvasyoṣṇamaikṣvāka stāṃ bhāryāmidamabravīt |
kaikeyi kuśacīreṇa na sītā gantumarhati ||

हिंदी अर्थ

गर्म आहें भरते हुए इक्ष्वाकु राजा ने अपनी पत्नी से कहा: कैकेयी, सीता को कुश चीर में नहीं जाना चाहिए।

English meaning

Sighing hot breaths, the Ikshvaku king said to his wife: Kaikeyi, Sita must not go in kusha bark.

4 2.38.4

सुकुमारी च बाला च सततं च सुखोचिता ।
नेयं वनस्य योग्येति सत्यमाह गुरुर्मम ॥

sukumārī ca bālā ca satataṃ ca sukhocitā |
neyaṃ vanasya yogyeti satyamāha gururmama ||

हिंदी अर्थ

वे कोमल, युवा और सदा सुख की अभ्यस्त हैं। मेरे गुरु ने सच कहा: वे वन के योग्य नहीं।

English meaning

She is tender, young and always used to comfort. My teacher spoke truly: she is not fit for the forest.

5 2.38.5

इयं हि कस्यापकरोति किञ्चि त्तपस्विनी राजवरस्य कन्या ।
या चीरमासाद्य जनस्य मध्ये स्थिता विसंज्ञाश्रमणीव काचित् ॥

iyaṃ hi kasyāpakaroti kiñci ttapasvinī rājavarasya kanyā |
yā cīramāsādya janasya madhye sthitā visaṃjñāśramaṇīva kācit ||

हिंदी अर्थ

इस भोली, श्रेष्ठ राजा की कन्या ने किसका क्या बिगाड़ा है, कि वे लोगों के बीच चीर पहनकर किसी भ्रमित तपस्विनी की तरह खड़ी हों?

English meaning

What harm has this gentle daughter of a great king done anyone, that she should stand among the people in bark like some bewildered nun?

6 2.38.6

चीराण्यपास्याज्जनकस्य कन्या नेयं प्रतिज्ञा मम दत्तपूर्वा ।
यथासुखं गच्छतु राजपुत्री वनं समग्रा सह सर्वरत्नैः ॥

cīrāṇyapāsyājjanakasya kanyā neyaṃ pratijñā mama dattapūrvā |
yathāsukhaṃ gacchatu rājaputrī vanaṃ samagrā saha sarvaratnaiḥ ||

हिंदी अर्थ

जनक की पुत्री चीर उतार दें। यह मेरे वचन में कभी नहीं था। राजकुमारी सब रत्नों से युक्त होकर अपनी इच्छा से वन जाएँ।

English meaning

Let Janaka's daughter take off the bark. This was never part of my promise. Let the princess go to the forest as she pleases, fully provided with every treasure.

7 2.38.7

अजीवनार्हेण मया नृशंसा कृता प्रतिज्ञा नियमेन तावत् ।
तवया हि बाल्यात् प्रतिपन्नमेतत् तन्मां दहेद्वेणुमिवात्मपुष्पम् ॥

ajīvanārheṇa mayā nṛśaṃsā kṛtā pratijñā niyamena tāvat |
tavayā hi bālyāt pratipannametat tanmāṃ dahedveṇumivātmapuṣpam ||

हिंदी अर्थ

मैं, जीने के अयोग्य, ने नियम से बँधकर वह कठोर वचन दिया; पर तुमने मूर्खता से इससे आगे बढ़ा दिया। वह मुझे वैसे जलाएगा जैसे अपना फूल बाँस को।

English meaning

I, unworthy to live, made that cruel promise under a vow; but you, out of foolishness, have gone further. That will burn me as its own flower burns the bamboo.

8 2.38.8

रामेण यदि ते पापे किञ्चित्कृतमशोभनम् ।
अपकारः क इह ते वैदेह्या दर्शितोऽधमे ॥

rāmeṇa yadi te pāpe kiñcitkṛtamaśobhanam |
apakāraḥ ka iha te vaidehyā darśito'dhame ||

हिंदी अर्थ

हे पापिनी, यदि राम ने तुम्हारा कुछ बुरा भी किया हो, तो हे अधम, वैदेही ने तुम्हारा क्या बिगाड़ा?

English meaning

Wicked woman, even if Rama did you some wrong, what harm has Vaidehi ever done you, vile one?

9 2.38.9

मृगीवोत्फुल्लनयना मृदुशीला तपस्वीनी ।
अपकारं कमिह ते करोति जनकात्मजा ॥

mṛgīvotphullanayanā mṛduśīlā tapasvīnī |
apakāraṃ kamiha te karoti janakātmajā ||

हिंदी अर्थ

हिरनी जैसी खिली आँखों वाली, कोमल स्वभाव वाली तपस्विनी जनकपुत्री यहाँ तुम्हारा क्या अहित करती है?

English meaning

Wide eyed as a doe, gentle and devoted, what harm does Janaka's daughter do you here?

10 2.38.10

ननु पर्याप्त मेतत्ते पापे रामविवासनम् ।
किमेभिः कृपणैर्भूयः पातकैरपि ते कृतैः ॥

nanu paryāpta metatte pāpe rāmavivāsanam |
kimebhiḥ kṛpaṇairbhūyaḥ pātakairapi te kṛtaiḥ ||

हिंदी अर्थ

पापिनी, निश्चय ही राम का निर्वासन तुम्हारे लिए पर्याप्त है। इन दयनीय पापों की और क्या आवश्यकता?

English meaning

Surely Rama's exile is enough for you, wicked one. What need is there for these wretched sins besides?

11 2.38.11

प्रतिज्ञातं मया तावत् त्वयोक्तं देवि शृण्वता ।
रामं यदभिषेकाय त्वमिहागतमब्रवीः ॥

pratijñātaṃ mayā tāvat tvayoktaṃ devi śṛṇvatā |
rāmaṃ yadabhiṣekāya tvamihāgatamabravīḥ ||

हिंदी अर्थ

देवी, मैंने केवल वही वचन दिया जो तुमने कहा और मैंने सुना, जब तुमने अभिषेक के लिए यहाँ आए राम की बात की।

English meaning

Queen, I promised only what you said as I listened, when you spoke of Rama who had come here for his consecration.

12 2.38.12

तत्त्वेतत्समतिक्रम्य निरयं गन्तुमिच्छसि ।
मैथिलीमपि या हि त्वमीक्षसे चीरवासिनीम् ॥

tattvetatsamatikramya nirayaṃ gantumicchasi |
maithilīmapi yā hi tvamīkṣase cīravāsinīm ||

हिंदी अर्थ

उससे आगे बढ़कर तुम नरक जाना चाहती हो, क्योंकि तुम मैथिली को भी चीर पहने देख रही हो।

English meaning

Going beyond that, you wish to go to hell, since you look on Maithili too clad in bark.

13 2.38.13

इतीव राजा विलपन्महात्मा शोकस्य नान्तं स ददर्श किञ्चित् ।
भृशातुरत्वाच्च पपात भूमौ तेनैव पुत्रव्यसनेन मग्नः ॥

itīva rājā vilapanmahātmā śokasya nāntaṃ sa dadarśa kiñcit |
bhṛśāturatvācca papāta bhūmau tenaiva putravyasanena magnaḥ ||

हिंदी अर्थ

इस प्रकार विलाप करते महात्मा राजा को अपने शोक का कोई अंत नहीं दिखा, और अत्यंत व्याकुल होकर पुत्र के उसी दुख में डूबे भूमि पर गिर पड़े।

English meaning

Lamenting so, the great souled king saw no end to his grief, and in deep distress fell to the ground, drowned in that sorrow for his son.

14 2.38.14

एवं ब्रुवन्तं पितरं रामस्सम्प्रस्थितो वनम् ।
अवाक्छिरसमासीनमिदं वचनमब्रवीत् ॥

evaṃ bruvantaṃ pitaraṃ rāmassamprasthito vanam |
avākchirasamāsīnamidaṃ vacanamabravīt ||

हिंदी अर्थ

ऐसा कहते और सिर झुकाए बैठे पिता से वन के लिए निकलते राम ने कहा:

English meaning

To his father speaking so and sitting with bowed head, Rama, setting out for the forest, said:

15 2.38.15

यं धार्मिक कौशल्या मम माता यशस्विनी ।
वृद्धा चाक्षुद्रशीला च न च त्वां देव गर्हते ॥

yaṃ dhārmika kauśalyā mama mātā yaśasvinī |
vṛddhā cākṣudraśīlā ca na ca tvāṃ deva garhate ||

हिंदी अर्थ

हे धर्मात्मा, मेरी माता कौसल्या यशस्विनी, वृद्ध और उदार स्वभाव की हैं, और देव, वे आपको दोष नहीं देतीं।

English meaning

Righteous one, my mother Kausalya is renowned, old and of noble character, and she does not blame you, lord.

16 2.38.16

मया विहीनां वरद प्रपन्नां शोकसागरम् ।
अदृष्टपूर्वव्यसनां भूयस्सम्मन्तुमर्हसि ॥

mayā vihīnāṃ varada prapannāṃ śokasāgaram |
adṛṣṭapūrvavyasanāṃ bhūyassammantumarhasi ||

हिंदी अर्थ

हे वरदाता, वे मेरे बिना शोकसागर में डूबी रहेंगी, ऐसी विपत्ति में पड़ी जो उन्होंने पहले कभी नहीं देखी। कृपा करके उनका और अधिक सम्मान कीजिए।

English meaning

Giver of boons, she will be without me, sunk in an ocean of grief, meeting a misfortune she has never known before. Please honour her all the more.

17 2.38.17

पुत्रशोकं यथा नर्च्छेत्त्वया पूज्येन पूजिता ।
मां हि सञ्चिन्तयन्ती सा त्वयि जीवेत्तपस्विनी ॥

putraśokaṃ yathā narcchettvayā pūjyena pūjitā |
māṃ hi sañcintayantī sā tvayi jīvettapasvinī ||

हिंदी अर्थ

आप जैसे पूज्य से सम्मानित होकर वे पुत्रशोक में न पड़ें। मुझे याद करती हुई वे तपस्विनी आपके सहारे जीवित रहें।

English meaning

Honoured by you, who deserve honour, may she not fall into grief for her son. Thinking of me, may that devoted lady live on through you.

18 2.38.18

इमां महेंन्द्रोपम जातगर्धिनीं तथा विधातुं जननीं ममार्हसि ।
यथा वनस्थे मयि शोककर्शिता न जीवितं न्यस्य यमक्षयं व्रजेत् ॥

imāṃ maheṃndropama jātagardhinīṃ tathā vidhātuṃ jananīṃ mamārhasi |
yathā vanasthe mayi śokakarśitā na jīvitaṃ nyasya yamakṣayaṃ vrajet ||

हिंदी अर्थ

हे महेंद्र के समान, पुत्र के लिए तरसती मेरी माता की ऐसी देखभाल कीजिए कि मेरे वन में रहते वे शोक से दुर्बल होकर प्राण त्यागकर यमलोक न चली जाएँ।

English meaning

You who are like Mahendra, so care for my mother, who longs for her son, that while I am in the forest she does not, wasted with grief, give up her life and go to the abode of Yama.

Next sarga · Ayodhya Kanda 39Sita's Ornaments and Kausalya's AdviceSumantra brings the chariot. The treasurer gives Sita fine clothes and jewels, Kausalya advises her, and Rama bows to his mothers.

Characters in this sarga

All characters

Retold as a story