Skip to content
Ayodhya Kanda Sarga 21 of 119 63 shlokas Journey stop 4
Valmiki Ramayana · Ayodhya Kanda · Sarga 21

Lakshmana's Anger

अयोध्याकांड, सर्ग 21: लक्ष्मण का क्रोध

Lakshmana urges Rama to seize the kingdom by force and offers to fight anyone in his way. Rama calms him and Kausalya, saying a father's command must be obeyed.

लक्ष्मण राम से बलपूर्वक राज्य लेने का आग्रह करते हैं और हर विरोधी से लड़ने को तैयार हैं। राम उन्हें और कौसल्या को समझाते हैं कि पिता की आज्ञा का पालन करना चाहिए।

1 2.21.1

तथा तु विलपन्तीं तां कौसल्यां राममातरम् ।
उवाच लक्ष्मणो दीनस्तत्कालसदृशं वचः ॥

tathā tu vilapantīṃ tāṃ kausalyāṃ rāmamātaram |
uvāca lakṣmaṇo dīnastatkālasadṛśaṃ vacaḥ ||

हिंदी अर्थ

जब राम की माता कौसल्या इस प्रकार विलाप कर रही थीं, तब उदास लक्ष्मण ने समय के अनुकूल वचन कहे:

English meaning

As Kausalya, Rama's mother, lamented in this way, Lakshmana, downcast, spoke words fitting the moment:

2 2.21.2

न रोचते ममाप्येतदार्ये यद्राघवो वनम् ।
त्यक्त्वा राज्यश्रियं गच्छेत् स्त्रिया वाक्यवशं गतः ॥

na rocate mamāpyetadārye yadrāghavo vanam |
tyaktvā rājyaśriyaṃ gacchet striyā vākyavaśaṃ gataḥ ||

हिंदी अर्थ

हे आर्ये, मुझे भी यह अच्छा नहीं लगता कि राघव एक स्त्री की बातों के वश होकर राज्यलक्ष्मी छोड़कर वन जाएँ।

English meaning

Noble lady, I too do not like it that Raghava should give up the glory of the kingdom and go to the forest, swayed by a woman's words.

3 2.21.3

विपरीतश्च वृद्धश्च विषयैश्च प्रधर्षितः ।
नृपः किमिव न ब्रूयाच्चोद्यमानस्समन्मथः ॥

viparītaśca vṛddhaśca viṣayaiśca pradharṣitaḥ |
nṛpaḥ kimiva na brūyāccodyamānassamanmathaḥ ||

हिंदी अर्थ

राजा विपरीत बुद्धि वाले, वृद्ध और विषयों से पराजित हैं। काम के वश में होकर, प्रेरित किए जाने पर वे क्या नहीं कहेंगे?

English meaning

The king is perverse, old and overcome by sensual pleasures. Driven by passion, what would he not say when urged on?

4 2.21.4

नास्यापराधं पश्यामि नापि दोषं तथाविधम् ।
येन निर्वास्यते राष्ट्राद्वनवासाय राघवः ॥

nāsyāparādhaṃ paśyāmi nāpi doṣaṃ tathāvidham |
yena nirvāsyate rāṣṭrādvanavāsāya rāghavaḥ ||

हिंदी अर्थ

मैं उनमें कोई अपराध या ऐसा दोष नहीं देखता, जिसके लिए राघव को राज्य से निकालकर वन में भेजा जाए।

English meaning

I see no offence in him, nor any such fault, for which Raghava should be driven from the kingdom to live in the forest.

5 2.21.5

न तं पश्याम्यहं लोके परोक्षमपि यो नरः ।
स्वमित्रोऽपि निरस्तोऽपि योऽस्य दोषमुदाहरेत् ॥

na taṃ paśyāmyahaṃ loke parokṣamapi yo naraḥ |
svamitro'pi nirasto'pi yo'sya doṣamudāharet ||

हिंदी अर्थ

मैं संसार में ऐसा कोई मनुष्य नहीं देखता, उनकी अनुपस्थिति में भी, शत्रु या उनसे निकाला गया भी, जो उनमें कोई दोष बताए।

English meaning

I see no man in the world, even out of his hearing, even an enemy or one he has cast out, who would speak of any fault in him.

6 2.21.6

देवकल्पमृजुं दान्तं रिपूणामपि वत्सलम् ।
अवेक्षमाणः को धर्मं त्यजेत्पुत्रमकारणात् ॥

devakalpamṛjuṃ dāntaṃ ripūṇāmapi vatsalam |
avekṣamāṇaḥ ko dharmaṃ tyajetputramakāraṇāt ||

हिंदी अर्थ

धर्म का ध्यान रखने वाला कौन देवतुल्य, सरल, संयमी और शत्रुओं पर भी दयालु पुत्र को बिना कारण त्यागेगा?

English meaning

Who that has regard for dharma would abandon without cause a son who is godlike, upright, self controlled and kind even to enemies?

7 2.21.7

तदिदं वचनं राज्ञःपुनर्बाल्यमुपेयुषः ।
पुत्रः को हृदये कुर्याद्राजवृत्तमनुस्मरन् ॥

tadidaṃ vacanaṃ rājñaḥpunarbālyamupeyuṣaḥ |
putraḥ ko hṛdaye kuryādrājavṛttamanusmaran ||

हिंदी अर्थ

राजाओं के आचरण को याद रखने वाला कौन पुत्र बचपन में लौट आए राजा के इन वचनों को मन में रखेगा?

English meaning

What son, remembering the conduct of kings, would take to heart these words of a king who has fallen back into childhood?

8 2.21.8

यावदेव न जानाति कश्चिदर्थमिमं नरः ।
तावदेव मया सार्धमात्मस्थं कुरु शासनम् ॥

yāvadeva na jānāti kaścidarthamimaṃ naraḥ |
tāvadeva mayā sārdhamātmasthaṃ kuru śāsanam ||

हिंदी अर्थ

इससे पहले कि कोई इस बात को जाने, मेरे साथ मिलकर शासन अपने हाथ में ले लीजिए।

English meaning

Before anyone knows of this matter, take the rule into your own hands, with me beside you.

9 2.21.9

मया पार्श्वे सधनुषा तव गुप्तस्य राघव ।
क स्समर्थोऽधिकं कर्तुं कृतान्तस्येव तिष्ठतः ॥

mayā pārśve sadhanuṣā tava guptasya rāghava |
ka ssamartho'dhikaṃ kartuṃ kṛtāntasyeva tiṣṭhataḥ ||

हिंदी अर्थ

राघव, जब मैं धनुष लिए मृत्यु की तरह आपकी बगल में खड़ा रक्षा करूँ, तब आपके विरुद्ध कौन कुछ कर सकता है?

English meaning

Raghava, guarded by me standing at your side with my bow, like Death himself, who could do anything more against you?

10 2.21.10

निर्मनुष्यामिमां कृत्स्नामयोध्यां मनुजर्षभ ।
करिष्यामि शरैस्तीक्ष्णैर्यदि स्थास्यति विप्रिये ॥

nirmanuṣyāmimāṃ kṛtsnāmayodhyāṃ manujarṣabha |
kariṣyāmi śaraistīkṣṇairyadi sthāsyati vipriye ||

हिंदी अर्थ

हे पुरुषश्रेष्ठ, यदि यह आपके विरोध में खड़ी हुई, तो मैं अपने तीखे बाणों से पूरी अयोध्या को मनुष्यों से खाली कर दूँगा।

English meaning

Bull among men, if it stands against you, I shall empty this whole Ayodhya of men with my sharp arrows.

11 2.21.11

भरतस्याथ पक्ष्यो वा यो वाऽस्य हितमिच्छति ।
सर्वानेतान्वधिष्यामि मृदुर्हि परिभूयते ॥

bharatasyātha pakṣyo vā yo vā'sya hitamicchati |
sarvānetānvadhiṣyāmi mṛdurhi paribhūyate ||

हिंदी अर्थ

जो भरत का पक्ष ले या उनका भला चाहे, मैं उन सबको मार दूँगा, क्योंकि कोमल को दबाया जाता है।

English meaning

Whoever takes Bharata's side or wishes him well, I shall kill them all, for the gentle are trampled on.

12 2.21.12

प्रोत्साहितोऽयं कैकेय्या स दुष्टो यदि नः पिता ।
अमित्रभूतो निस्सङ्गं वध्यतां बध्यतामपि ॥

protsāhito'yaṃ kaikeyyā sa duṣṭo yadi naḥ pitā |
amitrabhūto nissaṅgaṃ vadhyatāṃ badhyatāmapi ||

हिंदी अर्थ

यदि हमारे पिता कैकेयी के उकसाने से दुष्ट होकर हमारे शत्रु बन गए हैं, तो उन्हें बिना संकोच मारा या बाँधा जाए।

English meaning

If our father, urged on by Kaikeyi, has turned wicked and become our enemy, let him be killed or bound without scruple.

13 2.21.13

गुरोरप्यवलिप्तस्य कार्याकार्यमजानतः ।
उत्पथं प्रतिपन्नस्य कार्यं भवति शासनम् ॥

gurorapyavaliptasya kāryākāryamajānataḥ |
utpathaṃ pratipannasya kāryaṃ bhavati śāsanam ||

हिंदी अर्थ

घमंडी, कर्तव्य और अकर्तव्य न जानने वाला और कुमार्ग पर चला गुरु भी दंड के योग्य होता है।

English meaning

Even an elder who is arrogant, who does not know right from wrong and has taken the wrong path, must be restrained.

14 2.21.14

बलमेष किमाश्रित्य हेतुं वापुरुषर्षभ ।
दातुमिच्छति कैकेय्यै राज्यं स्थितमिदं तव ॥

balameṣa kimāśritya hetuṃ vāpuruṣarṣabha |
dātumicchati kaikeyyai rājyaṃ sthitamidaṃ tava ||

हिंदी अर्थ

हे पुरुषश्रेष्ठ, किस बल या कारण के आधार पर वे यह राज्य, जो आपका है, कैकेयी को देना चाहते हैं?

English meaning

Best of men, on what strength or reason does he wish to give Kaikeyi this kingdom that is rightfully yours?

15 2.21.15

त्वया चैव मया चैव कृत्वा वैरमनुत्तमम् ।
काऽस्य शक्तिश्श्रियं दातुं भरतायारिशासन ॥

tvayā caiva mayā caiva kṛtvā vairamanuttamam |
kā'sya śaktiśśriyaṃ dātuṃ bharatāyāriśāsana ||

हिंदी अर्थ

आपसे और मुझसे घोर शत्रुता करके उनमें राजलक्ष्मी भरत को देने की क्या शक्ति है, हे शत्रुदमन?

English meaning

Having made the bitterest enmity with you and me, what power has he to give the royal fortune to Bharata, subduer of foes?

16 2.21.16

अनुरक्तोऽस्मि भावेन भ्रातरं देवि तत्त्वतः ।
सत्येन धनुषा चैव दत्तेनेष्टेन ते शपे ॥

anurakto'smi bhāvena bhrātaraṃ devi tattvataḥ |
satyena dhanuṣā caiva datteneṣṭena te śape ||

हिंदी अर्थ

देवी, मैं पूरे हृदय से सच में अपने भाई के प्रति अनुरक्त हूँ। मैं सत्य, अपने धनुष, दान और यज्ञ की शपथ लेकर कहता हूँ।

English meaning

Queen, I am truly devoted to my brother with all my heart. I swear to you by truth, by my bow, by my gifts and sacrifices.

17 2.21.17

दीप्तमग्निमरण्यं वा यदि रामः प्रवेक्ष्यति ।
प्रविष्टं तत्र मां देवि त्वं पूर्वमवधारय ॥

dīptamagnimaraṇyaṃ vā yadi rāmaḥ pravekṣyati |
praviṣṭaṃ tatra māṃ devi tvaṃ pūrvamavadhāraya ||

हिंदी अर्थ

देवी, यदि राम जलती आग में या वन में जाएँगे, तो समझिए मैं उनसे पहले ही उसमें प्रवेश कर चुका हूँ।

English meaning

Queen, if Rama enters a blazing fire or the forest, know that I shall have entered it before him.

18 2.21.18

हरामि वीर्याद्दुःखं ते तम स्सूर्य इवोदितः ।
देवी पश्यतु मे वीर्यं राघवश्चैव पश्यतु ॥

harāmi vīryādduḥkhaṃ te tama ssūrya ivoditaḥ |
devī paśyatu me vīryaṃ rāghavaścaiva paśyatu ||

हिंदी अर्थ

अपने पराक्रम से मैं आपका दुख वैसे ही दूर करूँगा जैसे उगता सूर्य अंधकार। देवी मेरा पराक्रम देखें, और राघव भी देखें।

English meaning

By my valour I shall dispel your grief as the rising sun dispels darkness. Let the queen see my valour, and let Raghava see it too.

19 2.21.19

एतत्तु वचनं श्रुत्वा लक्ष्मणस्य महात्मनः ।
उवाच रामं कौशल्या रुदन्ती शोकलालसा ॥

etattu vacanaṃ śrutvā lakṣmaṇasya mahātmanaḥ |
uvāca rāmaṃ kauśalyā rudantī śokalālasā ||

हिंदी अर्थ

महात्मा लक्ष्मण के ये वचन सुनकर रोती और शोक में डूबी कौसल्या ने राम से कहा:

English meaning

Hearing these words of great souled Lakshmana, Kausalya, weeping and lost in grief, said to Rama:

20 2.21.20

भ्रातुस्ते वदतः पुत्र लक्ष्मणस्य श्रुतं त्वया ।
यदत्रानन्तरं कार्यं कुरुष्व यदि रोचते ॥

bhrātuste vadataḥ putra lakṣmaṇasya śrutaṃ tvayā |
yadatrānantaraṃ kāryaṃ kuruṣva yadi rocate ||

हिंदी अर्थ

पुत्र, तुमने अपने भाई लक्ष्मण की बात सुनी। यदि तुम्हें अच्छा लगे, तो आगे जो करना हो वह करो।

English meaning

Son, you have heard what your brother Lakshmana says. If you agree, do what should be done next.

21 2.21.21

न चाधर्म्यं वच श्रुत्वा सपत्न्या मम भाषितम् ।
विहाय शोकसन्तप्तां गन्तुमर्हसि मामितः ॥

na cādharmyaṃ vaca śrutvā sapatnyā mama bhāṣitam |
vihāya śokasantaptāṃ gantumarhasi māmitaḥ ||

हिंदी अर्थ

मेरी सौत के कहे अधर्मपूर्ण वचन सुनकर तुम्हें मुझे शोक से जलती छोड़कर यहाँ से नहीं जाना चाहिए।

English meaning

Having heard the unrighteous words spoken by my co wife, you should not leave me here burning with grief.

22 2.21.22

धर्मज्ञ यदि धर्मिष्ठो धर्मं चरितुमिच्छसि ।
शुश्रूष मामिहस्थस्त्वं चर धर्ममनुत्तमम् ॥

dharmajña yadi dharmiṣṭho dharmaṃ caritumicchasi |
śuśrūṣa māmihasthastvaṃ cara dharmamanuttamam ||

हिंदी अर्थ

हे धर्मज्ञ, यदि तुम धर्म का आचरण करना चाहते हो, तो यहीं रहकर मेरी सेवा करो; परम धर्म का पालन करो।

English meaning

You who know dharma, if you wish to practise dharma, stay here and serve me; practise the highest dharma.

23 2.21.23

शुश्रूषुर्जननीं पुत्र स्वगृहे नियतो वसन् ।
परेण तपसा युक्तः काश्यपस्त्रिदिवं गतः ॥

śuśrūṣurjananīṃ putra svagṛhe niyato vasan |
pareṇa tapasā yuktaḥ kāśyapastridivaṃ gataḥ ||

हिंदी अर्थ

अपनी माता की सेवा करके और अपने घर में संयम से रहकर काश्यप परम तप से युक्त होकर स्वर्ग गए।

English meaning

By serving his mother and living disciplined in his own home, Kashyapa, joined with supreme austerity, went to heaven.

24 2.21.24

यथैव राजा पूज्यस्ते गौरवेण तथाऽस्म्यहम् ।
त्वां नाहमनुजानामि न गन्तव्यमितो वनम् ॥

yathaiva rājā pūjyaste gauraveṇa tathā'smyaham |
tvāṃ nāhamanujānāmi na gantavyamito vanam ||

हिंदी अर्थ

जैसे राजा तुम्हारे पूज्य हैं, वैसे ही मैं भी हूँ। मैं तुम्हें अनुमति नहीं देती; तुम्हें यहाँ से वन नहीं जाना चाहिए।

English meaning

As the king is worthy of your reverence, so am I. I do not give you leave; you must not go from here to the forest.

25 2.21.25

त्वद्वियोगान्न मे कार्यं जीवितेन सुखेन वा ।
त्वया सह मम श्रेयस्तृणानामपि भक्षणम् ॥

tvadviyogānna me kāryaṃ jīvitena sukhena vā |
tvayā saha mama śreyastṛṇānāmapi bhakṣaṇam ||

हिंदी अर्थ

तुमसे बिछुड़कर मुझे जीवन या सुख से कोई काम नहीं। तुम्हारे साथ घास खाना भी मेरे लिए अच्छा है।

English meaning

Separated from you I have no use for life or happiness. With you, even eating grass would be good for me.

26 2.21.26

यदि त्वं यास्यसि वनं त्यक्त्वा मां शोकलालसाम् ।
अहं प्रायमिहासिष्ये न हि शक्ष्यामि जीवितुम् ॥

yadi tvaṃ yāsyasi vanaṃ tyaktvā māṃ śokalālasām |
ahaṃ prāyamihāsiṣye na hi śakṣyāmi jīvitum ||

हिंदी अर्थ

यदि तुम मुझे शोक में डूबी छोड़कर वन जाओगे, तो मैं यहाँ अनशन करूँगी, क्योंकि मैं जी नहीं सकूँगी।

English meaning

If you go to the forest leaving me lost in grief, I shall fast unto death here, for I cannot live.

27 2.21.27

ततस्त्वं प्राप्स्यसे पुत्र निरयं लोकविश्रुतम् ।
ब्रह्महत्यामिवाधर्मात्समुद्र स्सरितां पतिः ॥

tatastvaṃ prāpsyase putra nirayaṃ lokaviśrutam |
brahmahatyāmivādharmātsamudra ssaritāṃ patiḥ ||

हिंदी अर्थ

तब, पुत्र, तुम संसार में प्रसिद्ध नरक पाओगे, जैसे नदियों के स्वामी समुद्र ने अधर्म से ब्रह्महत्या का पाप पाया था।

English meaning

Then, my son, you will reach the hell famed in the world, as the ocean, lord of rivers, incurred the sin of killing a brahmin through unrighteousness.

28 2.21.28

विलपन्तीं तथा दीनां कौसल्यां जननीं ततः ।
उवाच रामो धर्मात्मा वचनं धर्मसंहितम् ॥

vilapantīṃ tathā dīnāṃ kausalyāṃ jananīṃ tataḥ |
uvāca rāmo dharmātmā vacanaṃ dharmasaṃhitam ||

हिंदी अर्थ

ऐसे दीन होकर विलाप करती माता कौसल्या से धर्मात्मा राम ने धर्मसंगत वचन कहे:

English meaning

To his mother Kausalya, lamenting so wretchedly, the righteous Rama spoke words in keeping with dharma:

29 2.21.29

नास्ति शक्तिः पितुर्वाक्यं समतिक्रमितुं मम ।
प्रसादये त्वां शिरसा गन्तुमिच्छाम्यहं वनम् ॥

nāsti śaktiḥ piturvākyaṃ samatikramituṃ mama |
prasādaye tvāṃ śirasā gantumicchāmyahaṃ vanam ||

हिंदी अर्थ

पिता के वचन का उल्लंघन करने की मुझमें शक्ति नहीं। मैं सिर झुकाकर आपको प्रसन्न करता हूँ; मैं वन जाना चाहता हूँ।

English meaning

I have no power to go against my father's word. I beg your grace with bowed head; I wish to go to the forest.

30 2.21.30

ऋषिणा च पितुर्वाक्यं कुर्वता व्रतचारिणा ।
गौर्हता जानता धर्मं कण्डुनाऽपि विपश्चिता ॥

ṛṣiṇā ca piturvākyaṃ kurvatā vratacāriṇā |
gaurhatā jānatā dharmaṃ kaṇḍunā'pi vipaścitā ||

हिंदी अर्थ

व्रत का पालन करने वाले, धर्म जानने वाले विद्वान ऋषि कंडु ने पिता की आज्ञा मानते हुए एक गाय का वध किया था।

English meaning

The wise sage Kandu, who kept vows and knew dharma, killed a cow in obeying his father's word.

31 2.21.31

अस्माकं च कुले पूर्वं सगरस्याज्ञया पितुः ।
खनद्भिस्सागरैर्भूमिमवाप्तस्सुमहान्वधः ॥

asmākaṃ ca kule pūrvaṃ sagarasyājñayā pituḥ |
khanadbhissāgarairbhūmimavāptassumahānvadhaḥ ||

हिंदी अर्थ

हमारे अपने कुल में बहुत पहले पिता सगर की आज्ञा से पृथ्वी खोदते उनके पुत्रों ने भयानक मृत्यु पाई थी।

English meaning

In our own family, long ago, at the command of their father Sagara, his sons digging the earth met a terrible death.

32 2.21.32

जामद्ग्न्येन रामेण रेणुका जननी स्वयम् ।
कृत्ता परशुनाऽरण्ये पितुर्वचनकारिणा ॥

jāmadgnyena rāmeṇa reṇukā jananī svayam |
kṛttā paraśunā'raṇye piturvacanakāriṇā ||

हिंदी अर्थ

जमदग्नि के पुत्र राम ने पिता की आज्ञा मानकर स्वयं वन में अपनी माता रेणुका को फरसे से काट डाला था।

English meaning

Rama, son of Jamadagni, obeying his father's word, himself cut down his mother Renuka with an axe in the forest.

33 2.21.33

एतैरन्यैश्च बहुभिर्देवि देवसमैः कृतम् ।
पितुर्वचनमक्लीबं करिष्यामि पितुर्हितम् ॥

etairanyaiśca bahubhirdevi devasamaiḥ kṛtam |
piturvacanamaklībaṃ kariṣyāmi piturhitam ||

हिंदी अर्थ

देवी, इन और अन्य अनेक देवतुल्य लोगों ने ऐसा किया है। मैं भी बिना डगमगाए पिता के हित में उनकी आज्ञा पूरी करूँगा।

English meaning

Queen, these and many others equal to gods have done it. I too shall carry out my father's word without faltering, for his good.

34 2.21.34

न खल्वेतन्मयैकेन क्रियते पितृशासनम् ।
एतैरपि कृतं देवि ये मया तव कीर्तिताः ॥

na khalvetanmayaikena kriyate pitṛśāsanam |
etairapi kṛtaṃ devi ye mayā tava kīrtitāḥ ||

हिंदी अर्थ

देवी, केवल मैं ही पिता की आज्ञा का पालन नहीं कर रहा। जिनका मैंने नाम लिया उन्होंने भी किया है।

English meaning

Queen, I am not the only one to carry out a father's command. Those I have named to you did it too.

35 2.21.35

नाहं धर्ममपूर्वं ते प्रतिकूलं प्रवर्तये ।
पूर्वैरयमभिप्रेतो गतो मार्गोऽनुगम्यते ॥

nāhaṃ dharmamapūrvaṃ te pratikūlaṃ pravartaye |
pūrvairayamabhipreto gato mārgo'nugamyate ||

हिंदी अर्थ

मैं आपके विरुद्ध कोई नया धर्म नहीं चला रहा। मैं उसी मार्ग पर चल रहा हूँ जिसे पूर्वजों ने चाहा और अपनाया।

English meaning

I am not starting some new dharma against you. I follow the path our forebears approved and walked.

36 2.21.36

तदेतत्तु मया कार्यं क्रियते भुवि नान्यथा ।
पितुर्हि वचनं कुर्वन्न कश्चिन्नाम हीयते ॥

tadetattu mayā kāryaṃ kriyate bhuvi nānyathā |
piturhi vacanaṃ kurvanna kaścinnāma hīyate ||

हिंदी अर्थ

इसलिए मुझे यह करना है, जैसे पृथ्वी पर किया जाता है, अन्यथा नहीं। पिता की आज्ञा मानने वाला कोई पतित नहीं होता।

English meaning

So I must do this, as it is done on earth, and not otherwise. No one who does his father's bidding falls.

37 2.21.37

तामेवमुक्त्वा जननीं लक्ष्मणं पुनरब्रवीत् ।
वाक्यं वाक्यविदां श्रेष्ठश्श्रेष्ठस्सर्वधनुष्मताम् ॥

tāmevamuktvā jananīṃ lakṣmaṇaṃ punarabravīt |
vākyaṃ vākyavidāṃ śreṣṭhaśśreṣṭhassarvadhanuṣmatām ||

हिंदी अर्थ

माता से यह कहकर वक्ताओं में श्रेष्ठ और सब धनुर्धरों में श्रेष्ठ ने फिर लक्ष्मण से कहा:

English meaning

Having said this to his mother, the best of speakers and of all archers spoke again to Lakshmana:

38 2.21.38

तव लक्ष्मण जानामि मयि स्नेहमनुत्तमम् ।
विक्रमं चैव सत्त्वं च तेजश्च सुदुरासदम् ॥

tava lakṣmaṇa jānāmi mayi snehamanuttamam |
vikramaṃ caiva sattvaṃ ca tejaśca sudurāsadam ||

हिंदी अर्थ

लक्ष्मण, मैं तुम्हारा मेरे प्रति परम स्नेह, तुम्हारा पराक्रम, बल और दुर्जय तेज जानता हूँ।

English meaning

Lakshmana, I know your supreme love for me, your valour, your strength and your unassailable radiance.

39 2.21.39

मम मातुर्महद्दुःखमतुलं शुभलक्षण ।
अभिप्रायमविज्ञाय सत्यस्य च शमस्य च ॥

mama māturmahadduḥkhamatulaṃ śubhalakṣaṇa |
abhiprāyamavijñāya satyasya ca śamasya ca ||

हिंदी अर्थ

हे शुभ लक्षणों वाले, मेरी माता का महान दुख अपार है क्योंकि वे सत्य और शांति का आशय नहीं समझतीं।

English meaning

You of auspicious marks, my mother's great sorrow is beyond measure because she does not understand the meaning of truth and calm.

40 2.21.40

धर्मो हि परमो लोके धर्मे सत्यं प्रतिष्ठितम् ।
धर्मसंश्रितमेतच्च पितुर्वचनमुत्तमम् ॥

dharmo hi paramo loke dharme satyaṃ pratiṣṭhitam |
dharmasaṃśritametacca piturvacanamuttamam ||

हिंदी अर्थ

संसार में धर्म ही सर्वोच्च है, और सत्य धर्म पर टिका है। पिता का यह वचन भी धर्म पर टिका है और उत्तम है।

English meaning

Dharma is supreme in the world, and truth rests on dharma. This word of our father, too, rests on dharma and is supreme.

41 2.21.41

संश्रुत्य च पितुर्वाक्यं मातुर्वा ब्राह्मणस्य वा ।
न कर्तव्यं वृथा वीर धर्ममाश्रित्य तिष्ठता ॥

saṃśrutya ca piturvākyaṃ māturvā brāhmaṇasya vā |
na kartavyaṃ vṛthā vīra dharmamāśritya tiṣṭhatā ||

हिंदी अर्थ

हे वीर, धर्म का आश्रय लेने वाले को पिता, माता या ब्राह्मण को वचन देकर उसे व्यर्थ नहीं करना चाहिए।

English meaning

Hero, one who stands by dharma, having promised his father, mother or a brahmin, must not make it vain.

42 2.21.42

सोऽहं न शक्ष्यामि पितुर्नियोगमतिवर्तितुम् ।
पितुर्हिवचनाद्वीर कैकेय्याऽहं प्रचोदितः ॥

so'haṃ na śakṣyāmi piturniyogamativartitum |
piturhivacanādvīra kaikeyyā'haṃ pracoditaḥ ||

हिंदी अर्थ

इसलिए मैं पिता की आज्ञा का उल्लंघन नहीं कर सकता; क्योंकि, वीर, पिता के कहने से ही कैकेयी ने मुझे प्रेरित किया है।

English meaning

So I cannot go against my father's command; for, hero, it is at my father's word that Kaikeyi urged me.

43 2.21.43

तदेतां विसृजानार्यां क्षत्रधर्माश्रितां मतिम् ।
धर्ममाश्रय मा तैक्ष्ण्यं मद्बुद्धिरनुगम्यताम् ॥

tadetāṃ visṛjānāryāṃ kṣatradharmāśritāṃ matim |
dharmamāśraya mā taikṣṇyaṃ madbuddhiranugamyatām ||

हिंदी अर्थ

इसलिए केवल क्षत्रिय रीति पर आधारित यह अनार्य विचार छोड़ दो। धर्म का आश्रय लो, कठोरता का नहीं; मेरी बुद्धि का अनुसरण करो।

English meaning

So give up this ignoble thought based only on kshatriya ways. Hold to dharma, not harshness; follow my mind.

44 2.21.44

तमेवमुत्त्वा सौहार्दाद्भ्रातरं लक्ष्मणाग्रजः ।
उवाच भूयः कौसल्यां प्राञ्जलिश्शिरसानतः ॥

tamevamuttvā sauhārdādbhrātaraṃ lakṣmaṇāgrajaḥ |
uvāca bhūyaḥ kausalyāṃ prāñjaliśśirasānataḥ ||

हिंदी अर्थ

स्नेह से भाई से यह कहकर लक्ष्मण के बड़े भाई ने फिर हाथ जोड़कर सिर झुकाते हुए कौसल्या से कहा:

English meaning

Having said this to his brother out of affection, Lakshmana's elder brother again spoke to Kausalya, bowing his head with folded hands:

45 2.21.45

अनुमन्यस्व मां देवि गमिष्यन्तमितो वनम् ।
शापिताऽसि मम प्राणैः कुरु स्वस्त्ययनानि मे ॥

anumanyasva māṃ devi gamiṣyantamito vanam |
śāpitā'si mama prāṇaiḥ kuru svastyayanāni me ||

हिंदी अर्थ

देवी, मुझे यहाँ से वन जाने की अनुमति दीजिए। मेरे प्राणों की शपथ है: मेरी यात्रा के लिए मंगल वचन कहिए।

English meaning

Queen, give me leave to go from here to the forest. I adjure you by my life: say the blessings for my journey.

46 2.21.46

तीर्णप्रतिज्ञश्च वनात्पुनरेष्याम्यहं पुरीम् ।
ययातिरिव राजर्षिःपुरा हित्वा पुनर्दिवम् ॥

tīrṇapratijñaśca vanātpunareṣyāmyahaṃ purīm |
yayātiriva rājarṣiḥpurā hitvā punardivam ||

हिंदी अर्थ

अपना वचन पूरा करके मैं वन से नगर लौट आऊँगा, जैसे राजर्षि ययाति स्वर्ग छोड़कर फिर वहाँ लौटे थे।

English meaning

Having fulfilled my promise, I shall come back from the forest to the city, as the royal sage Yayati returned to heaven after leaving it.

47 2.21.47

शोकस्सन्धार्यतां मात र्हृदये साधु मा शुचः ।
वनवासादिहैष्यामि पुनः कृत्वा पितुर्वचः ॥

śokassandhāryatāṃ māta rhṛdaye sādhu mā śucaḥ |
vanavāsādihaiṣyāmi punaḥ kṛtvā piturvacaḥ ||

हिंदी अर्थ

माँ, अपने शोक को हृदय में भलीभाँति रोकिए; दुखी मत होइए। पिता की आज्ञा पूरी करके मैं वनवास से यहाँ लौटूँगा।

English meaning

Mother, hold your grief well in your heart; do not mourn. Having done my father's bidding I shall return here from forest life.

48 2.21.48

त्वया मया च वैदेह्या लक्ष्मणेन सुमित्रया ।
पितुर्नियोगे स्थातव्यमेष धर्मस्सनातनः ॥

tvayā mayā ca vaidehyā lakṣmaṇena sumitrayā |
piturniyoge sthātavyameṣa dharmassanātanaḥ ||

हिंदी अर्थ

आपको, मुझे, वैदेही, लक्ष्मण और सुमित्रा को पिता की आज्ञा में रहना है। यही सनातन धर्म है।

English meaning

You, I, Vaidehi, Lakshmana and Sumitra must all abide by my father's command. This is the eternal dharma.

49 2.21.49

अम्ब संहृत्य सम्भारान् दुःखं हृदि निगृह्य च ।
वनवासकृता बुद्धिर्मम धर्म्याऽनु वर्त्यताम् ॥

amba saṃhṛtya sambhārān duḥkhaṃ hṛdi nigṛhya ca |
vanavāsakṛtā buddhirmama dharmyā'nu vartyatām ||

हिंदी अर्थ

माँ, यह सामग्री हटाइए, अपना दुख हृदय में रोकिए, और वन में रहने के मेरे धर्मपूर्ण निश्चय का साथ दीजिए।

English meaning

Mother, put away these preparations, hold back your sorrow in your heart, and follow my righteous resolve to live in the forest.

50 2.21.50

एतद्वचस्तस्य निशम्य माता सुधर्म्यमव्यग्रमविक्लबं च ।
मृतेव संज्ञां प्रतिलभ्य देवी समीक्ष्य रामं पुनरित्युवाच ॥

etadvacastasya niśamya mātā sudharmyamavyagramaviklabaṃ ca |
mṛteva saṃjñāṃ pratilabhya devī samīkṣya rāmaṃ punarityuvāca ||

हिंदी अर्थ

उनके ये धर्मपूर्ण, शांत और दृढ़ वचन सुनकर रानी मानो मृत्यु से लौटकर होश में आईं, राम को देखकर फिर बोलीं:

English meaning

Hearing these righteous words of his, calm and unshaken, the queen came to herself like one returning from death, looked at Rama and spoke again:

51 2.21.51

यथैव ते पुत्र पिता तथाऽहं गुरु स्स्वधर्मेण सुहृत्तया च ।
न त्वाऽनुजानामि न मां विहाय सुदुःखितामर्हसि गन्तुमेवम् ॥

yathaiva te putra pitā tathā'haṃ guru ssvadharmeṇa suhṛttayā ca |
na tvā'nujānāmi na māṃ vihāya suduḥkhitāmarhasi gantumevam ||

हिंदी अर्थ

पुत्र, जैसे तुम्हारे पिता अपने धर्म और स्नेह से तुम्हारे गुरु हैं, वैसे ही मैं भी हूँ। मैं तुम्हें अनुमति नहीं देती। मुझे इतने दुख में छोड़कर तुम्हें नहीं जाना चाहिए।

English meaning

My son, as your father is your elder by his own dharma and by affection, so am I. I do not give you leave. You must not go and leave me in such sorrow.

52 2.21.52

किं जीवितेनेह विना त्वया मे लोकेन वा किं स्वधयाऽमृतेन ।
श्रेयो मुहूर्तं तव सन्निधानं ममेह कृत्स्नादपि जीवलोकात् ॥

kiṃ jīviteneha vinā tvayā me lokena vā kiṃ svadhayā'mṛtena |
śreyo muhūrtaṃ tava sannidhānaṃ mameha kṛtsnādapi jīvalokāt ||

हिंदी अर्थ

तुम्हारे बिना यहाँ जीवन, संसार, पितरों की स्वधा या अमृत से मुझे क्या? तुम्हारा एक क्षण का साथ मेरे लिए पूरे जीवलोक से बढ़कर है।

English meaning

What use is life here without you, or the world, or offerings to the ancestors, or nectar? A moment near you is worth more to me than the whole living world.

53 2.21.53

नरैरिवोल्काभिरपोह्यमानो महागजोऽध्वानमनुप्रविष्टः ।
भूयः प्रजज्वाल विलापमेवं निशम्य रामः करुणं जनन्याः ॥

narairivolkābhirapohyamāno mahāgajo'dhvānamanupraviṣṭaḥ |
bhūyaḥ prajajvāla vilāpamevaṃ niśamya rāmaḥ karuṇaṃ jananyāḥ ||

हिंदी अर्थ

माता का करुण विलाप सुनकर राम फिर तप उठे, जैसे मशालें लिए लोगों द्वारा मार्ग पर हाँका गया महान हाथी।

English meaning

Hearing his mother's pitiful lament, Rama blazed up again, like a great elephant driven along a path by men with torches.

54 2.21.54

स मातरं चैव विसंज्ञकल्पा मार्तं च सौमित्रिमभिप्रतप्तम् ।
धर्मे स्थितो धर्म्यमुवाच वाक्यं यथा स एवार्हति तत्र वक्तुम् ॥

sa mātaraṃ caiva visaṃjñakalpā mārtaṃ ca saumitrimabhiprataptam |
dharme sthito dharmyamuvāca vākyaṃ yathā sa evārhati tatra vaktum ||

हिंदी अर्थ

धर्म में दृढ़ रहकर उन्होंने लगभग अचेत माता से और व्यथित, जलते सुमित्रानंदन से धर्मपूर्ण वचन कहे, जैसे वहाँ केवल वे ही कह सकते थे:

English meaning

Standing firm in dharma, he spoke righteous words, as only he could speak there, to his mother, who was almost senseless, and to the distressed and burning son of Sumitra:

55 2.21.55

अहं हि ते लक्ष्मण नित्यमेव जानामि भक्तिं च पराक्रमं च ।
मम त्वभिप्रायमसन्निरीक्ष्य मात्रा सहाभ्यर्दसि मां सुदुःखम् ॥

ahaṃ hi te lakṣmaṇa nityameva jānāmi bhaktiṃ ca parākramaṃ ca |
mama tvabhiprāyamasannirīkṣya mātrā sahābhyardasi māṃ suduḥkham ||

हिंदी अर्थ

लक्ष्मण, मैं तुम्हारी भक्ति और पराक्रम सदा जानता हूँ। पर मेरे आशय पर ध्यान दिए बिना तुम और माता मुझे बहुत दुख दे रहे हो।

English meaning

Lakshmana, I always know your devotion and valour. But without regard for my intention, you and my mother cause me great pain.

56 2.21.56

धर्मार्थकामाः खलु तात लोके समीक्षिता धर्मफलोदयेषु ।
ते तत्र सर्वे स्युरसंशयं मे भार्येव वश्याऽभिमता सुपुत्रा ॥

dharmārthakāmāḥ khalu tāta loke samīkṣitā dharmaphalodayeṣu |
te tatra sarve syurasaṃśayaṃ me bhāryeva vaśyā'bhimatā suputrā ||

हिंदी अर्थ

प्रिय, संसार में धर्म, अर्थ और काम वहाँ दिखते हैं जहाँ धर्म फल देता है। निस्संदेह तीनों वहाँ होते हैं, जैसे अच्छे पुत्रों वाली प्रिय और आज्ञाकारी पत्नी में।

English meaning

Dear one, dharma, artha and kama are seen in the world where dharma bears its fruit. Without doubt all three are there, like a loving, obedient wife with good sons.

57 2.21.57

यस्मिंस्तु सर्वे स्युरसन्निविष्टा धर्मो यत स्स्यात्तदुपक्रमेत ।
द्वेष्यो भवत्यर्थपरो हि लोके कामात्मता खल्वपि न प्रशस्ता ॥

yasmiṃstu sarve syurasanniviṣṭā dharmo yata ssyāttadupakrameta |
dveṣyo bhavatyarthaparo hi loke kāmātmatā khalvapi na praśastā ||

हिंदी अर्थ

जहाँ तीनों उपस्थित न हों, वहाँ उससे आरंभ करना चाहिए जिससे धर्म हो। केवल धन में लगा संसार में द्वेष का पात्र होता है, और काम के वश होना भी प्रशंसनीय नहीं।

English meaning

Where all three are not present, one should begin with that from which dharma comes. One bent only on wealth is hated in the world, and being ruled by desire is not praised either.

58 2.21.58

गुरुश्च राजा च पिता च वृद्धः क्रोधात्प्रहर्षाद्यदि वाऽपि कामात् ।
यद्व्यादिशेत्कार्यमवेक्ष्य धर्मं कस्तन्न कुर्यादनृशंसवृत्तिः ॥

guruśca rājā ca pitā ca vṛddhaḥ krodhātpraharṣādyadi vā'pi kāmāt |
yadvyādiśetkāryamavekṣya dharmaṃ kastanna kuryādanṛśaṃsavṛttiḥ ||

हिंदी अर्थ

गुरु, राजा, वृद्ध पिता क्रोध, हर्ष या काम से जो भी करने को कहें, धर्म देखकर कौन अक्रूर व्यक्ति उसे नहीं करेगा?

English meaning

Whatever an elder, a king, an aged father bids one do, whether from anger, joy or desire, who that is not cruel would fail to do it, seeing dharma in it?

59 2.21.59

स वै न शक्नोमि पितुः प्रतिज्ञा मिमामकर्तुं सकलां यथावत् ।
स ह्यावयोस्तात गुरुर्नियोगे देव्याश्च भर्ता स गति स्सधर्मः ॥

sa vai na śaknomi pituḥ pratijñā mimāmakartuṃ sakalāṃ yathāvat |
sa hyāvayostāta gururniyoge devyāśca bhartā sa gati ssadharmaḥ ||

हिंदी अर्थ

इसलिए मैं पिता के इस पूरे वचन को यथावत पूरा किए बिना नहीं रह सकता। प्रिय, वे हम दोनों के आज्ञा देने वाले गुरु हैं, और देवी के पति, उनकी गति और धर्म।

English meaning

So I cannot fail to carry out this whole promise of my father as it stands. Dear one, he is our elder with the right to command, and the queen's husband, her refuge and her dharma.

60 2.21.60

तस्मिन्पुनर्जीवति धर्मराजे विशेषतस्स्वे पथि वर्तमाने ।
देवी मया सार्धमितोऽपगच्छेत् कथं स्विदन्या विधवेव नारी ॥

tasminpunarjīvati dharmarāje viśeṣatassve pathi vartamāne |
devī mayā sārdhamito'pagacchet kathaṃ svidanyā vidhaveva nārī ||

हिंदी अर्थ

जब तक वे धर्मराज जीवित हैं और विशेष रूप से अपने मार्ग पर हैं, तब तक देवी किसी विधवा स्त्री की तरह मेरे साथ यहाँ से कैसे जा सकती हैं?

English meaning

While that king of dharma lives and keeps especially to his own path, how could the queen leave here with me, like some other woman who is a widow?

61 2.21.61

सा माऽनुमन्यस्व वनं व्रजन्तं कुरुष्व न स्स्वस्त्ययनानि देवि ।
यथा समाप्ते पुनराव्रजेयं यथा हि सत्येन पुनर्ययातिः ॥

sā mā'numanyasva vanaṃ vrajantaṃ kuruṣva na ssvastyayanāni devi |
yathā samāpte punarāvrajeyaṃ yathā hi satyena punaryayātiḥ ||

हिंदी अर्थ

इसलिए देवी, वन जाते हुए मुझे अनुमति दीजिए, और हमारे लिए मंगल वचन कहिए, ताकि समय पूरा होने पर मैं लौट आऊँ, जैसे सत्य के बल से ययाति लौटे थे।

English meaning

So give me leave as I go to the forest, queen, and say blessings for us, so that when the time is done I may come back, as Yayati did through truth.

62 2.21.62

यशो ह्यहं केवलराज्यकारणा न्न पृष्ठतः कर्तुमलं महोदयम् ।
अदीर्घकाले न तु देवि जीविते वृणेऽवरामद्य महीमधर्मतः ॥

yaśo hyahaṃ kevalarājyakāraṇā nna pṛṣṭhataḥ kartumalaṃ mahodayam |
adīrghakāle na tu devi jīvite vṛṇe'varāmadya mahīmadharmataḥ ||

हिंदी अर्थ

मैं केवल राज्य के लिए महान और स्थायी यश को पीछे नहीं छोड़ सकता। देवी, जीवन छोटा है, और मैं आज अधर्म से यह तुच्छ पृथ्वी नहीं चुनूँगा।

English meaning

I cannot put great and lasting fame behind me for the sake of a kingdom alone. Life is short, queen, and I will not choose this lesser earth today through adharma.

63 2.21.63

प्रसादयन्नरवृषभ स्समातरं पराक्रमाज्जिगमिषुरेव दण्डकान् ।
अथानुजं भृशमनुशास्य दर्शनं चकार तां हृदि जननीं प्रदक्षिणम् ॥

prasādayannaravṛṣabha ssamātaraṃ parākramājjigamiṣureva daṇḍakān |
athānujaṃ bhṛśamanuśāsya darśanaṃ cakāra tāṃ hṛdi jananīṃ pradakṣiṇam ||

हिंदी अर्थ

इस प्रकार अपने संकल्प से दंडकारण्य जाने को तत्पर पुरुषश्रेष्ठ ने माता को मनाने का प्रयत्न किया, और छोटे भाई को भलीभाँति समझाकर मन ही मन माता की प्रदक्षिणा की।

English meaning

So the bull among men, set on going to the Dandaka forest by his own resolve, tried to win his mother over, and after instructing his younger brother at length, in his heart he walked round his mother in reverence.

Next sarga · Ayodhya Kanda 22Fate Above AllRama tells Lakshmana that this turn of events is destiny, not Kaikeyi's fault, and asks him to stop the coronation preparations.

Characters in this sarga

All characters

Retold as a story