अथ तं व्यथया दीनं सविशेषममर्षितम् ।
श्वसन्तमिव नागेन्द्रं रोषविस्फारितेक्षणम् ।
आसाद्य रामस्सौमित्रिं सुहृदं भ्रातरं प्रियम् ।
उवाचेदं स धैर्येण धारयन्सत्त्वमात्मवान् ॥
atha taṃ vyathayā dīnaṃ saviśeṣamamarṣitam |
śvasantamiva nāgendraṃ roṣavisphāritekṣaṇam |
āsādya rāmassaumitriṃ suhṛdaṃ bhrātaraṃ priyam |
uvācedaṃ sa dhairyeṇa dhārayansattvamātmavān ||
हिंदी अर्थफिर राम अपने प्रिय भाई और मित्र सुमित्रानंदन के पास गए, जो व्यथा से दीन, विशेष रूप से क्रुद्ध, नागराज की तरह फुफकारते और क्रोध से फैली आँखों वाले थे, और आत्मवान राम ने अपना धैर्य थामकर शांति से कहा:
English meaningThen Rama went to his dear brother and friend, the son of Sumitra, who was miserable with pain, especially indignant, sighing like a lordly serpent, his eyes wide with rage, and, self possessed, holding firm to his own strength, said with composure:
निगृह्य रोषं शोकं च धैर्यमाश्रित्य केवलम् ।
अवमानं निरस्येमं गृहीत्वा हर्षमुत्तमम् ।
उपक्लृप्तं हि यत्किञ्चिदभिषेकार्थमद्य मे सर्वं विसर्जय क्षिप्रं कुरु कार्यं निरत्ययम् ॥
nigṛhya roṣaṃ śokaṃ ca dhairyamāśritya kevalam |
avamānaṃ nirasyemaṃ gṛhītvā harṣamuttamam |
upaklṛptaṃ hi yatkiñcidabhiṣekārthamadya me sarvaṃ visarjaya kṣipraṃ kuru kāryaṃ niratyayam ||
हिंदी अर्थअपना क्रोध और शोक रोको, केवल धैर्य का आश्रय लो, यह अपमान का भाव छोड़कर उत्तम प्रसन्नता अपनाओ। आज मेरे अभिषेक के लिए जो कुछ तैयार किया गया था वह सब शीघ्र हटा दो, और जो करना है वह बिना चूक करो।
English meaningRestrain your anger and grief, rely on steadiness alone, cast off this sense of insult and take up the highest cheer. Quickly put away all that was prepared for my consecration today, and do what must be done without fail.
सौमित्रे योऽभिषेकार्थे मम सम्भार सम्भ्रमः ।
अभिषेकनिवृत्त्यर्थे सोऽस्तु संभारसम्भ्रमः ॥
saumitre yo'bhiṣekārthe mama sambhāra sambhramaḥ |
abhiṣekanivṛttyarthe so'stu saṃbhārasambhramaḥ ||
हिंदी अर्थसुमित्रानंदन, मेरे अभिषेक की सामग्री जुटाने में जो उत्साह तुमने दिखाया, वही अब उसे रोकने में दिखाओ।
English meaningSon of Sumitra, let the eagerness you showed in gathering things for my consecration now be shown in undoing it.
यस्या मदभिषेकार्थे मानसं परितप्यते ।
माता मे सा यथा न स्यात्सविशङ्का तथा कुरु ॥
yasyā madabhiṣekārthe mānasaṃ paritapyate |
mātā me sā yathā na syātsaviśaṅkā tathā kuru ||
हिंदी अर्थऐसा करो कि मेरी माता, जिनका मन मेरे अभिषेक को लेकर संतप्त है, सब संदेह से मुक्त हो जाएँ।
English meaningAct so that my mother, whose mind is troubled about my consecration, may be free of all doubt.
तस्याश्शङ्कामयं दुःखं मुहूर्तमपि नोत्सहे ।
मनसि प्रतिसंजातं सौमित्रेऽहमुपेक्षितुम् ॥
tasyāśśaṅkāmayaṃ duḥkhaṃ muhūrtamapi notsahe |
manasi pratisaṃjātaṃ saumitre'hamupekṣitum ||
हिंदी अर्थसुमित्रानंदन, उनके मन में उठे संदेह से जन्मे दुख की मैं क्षण भर भी उपेक्षा नहीं कर सकता।
English meaningSon of Sumitra, I cannot bear to ignore even for a moment the sorrow born of doubt that has arisen in her mind.
न बुद्धिपूर्वं नाबुद्धं स्मरामीह कदाचन ।
मातृ़णां वा पितुर्वाऽहं कृतमल्पं च विप्रियम् ॥
na buddhipūrvaṃ nābuddhaṃ smarāmīha kadācana |
mātṛ़ṇāṃ vā piturvā'haṃ kṛtamalpaṃ ca vipriyam ||
हिंदी अर्थमुझे याद नहीं कि मैंने कभी जानते या अनजाने अपनी माताओं या पिता का थोड़ा भी अप्रिय किया हो।
English meaningI do not remember ever doing, knowingly or unknowingly, even the least unkindness to my mothers or my father.
सत्यस्सत्याभिसन्धश्च नित्यं सत्यपराक्रमः ।
परलोकभयाद्भीतो निर्भयोऽस्तु पिता मम ॥
satyassatyābhisandhaśca nityaṃ satyaparākramaḥ |
paralokabhayādbhīto nirbhayo'stu pitā mama ||
हिंदी अर्थमेरे पिता, जो सत्यवादी, सत्यप्रतिज्ञ, सदा सत्यपराक्रमी और परलोक के भय से डरे हैं, निर्भय हों।
English meaningLet my father, truthful, true to his promises, always true in valour, who fears the world beyond, be free of fear.
तस्याऽपि हि भवेदस्मिन्कर्मण्यप्रतिसंहृते ।
सत्यं नेति मनस्तापस्तस्य तापस्तपेच्च माम् ॥
tasyā'pi hi bhavedasminkarmaṇyapratisaṃhṛte |
satyaṃ neti manastāpastasya tāpastapecca mām ||
हिंदी अर्थयदि यह कार्य न रोका जाए, तो उन्हें यह सोचकर संताप होगा कि उनका सत्य टूट गया, और उनका संताप मुझे तपाएगा।
English meaningIf this act were not called off, he would suffer the torment of thinking his truth had failed, and his torment would torment me.
अभिषेकविधानं तु तस्मात्संहृत्य लक्ष्मण ।
अन्वगेवाहमिच्छामि वनं गन्तुमितःपुनः ॥
abhiṣekavidhānaṃ tu tasmātsaṃhṛtya lakṣmaṇa |
anvagevāhamicchāmi vanaṃ gantumitaḥpunaḥ ||
हिंदी अर्थइसलिए लक्ष्मण, अभिषेक का आयोजन रोककर मैं यहाँ से तुरंत वन जाना चाहता हूँ।
English meaningSo, Lakshmana, calling off the consecration, I wish to go from here to the forest at once.
मम प्रव्राजनादद्य कृतकृत्या नृपात्मजा ।
सुतं भरतमव्यग्रमभिषेचयिता ततः ॥
mama pravrājanādadya kṛtakṛtyā nṛpātmajā |
sutaṃ bharatamavyagramabhiṣecayitā tataḥ ||
हिंदी अर्थआज मेरे निर्वासन से राजकुमारी की इच्छा पूरी होगी, और फिर वे निश्चिंत होकर अपने पुत्र भरत का अभिषेक कराएँगी।
English meaningWith my exile today the princess will have her wish, and then she will have her son Bharata consecrated without worry.
मयि चीराजिनधरे जटामण्डलधारिणि ।
गतेऽरण्यं च कैकेय्या भविष्यति मनस्सुखम् ॥
mayi cīrājinadhare jaṭāmaṇḍaladhāriṇi |
gate'raṇyaṃ ca kaikeyyā bhaviṣyati manassukham ||
हिंदी अर्थजब मैं चीर, मृगचर्म और जटाजूट धारण करके वन चला जाऊँगा, तब कैकेयी का मन सुखी होगा।
English meaningWhen I have gone to the forest wearing bark and deerskin and a crown of matted hair, Kaikeyi's mind will be at ease.
बुद्धिः प्रणीता येनेयं मनश्च सुसमाहितम् ।
तं तु नार्हामि संक्लेष्टुं प्रव्रजिष्यामि मा चिरम् ॥
buddhiḥ praṇītā yeneyaṃ manaśca susamāhitam |
taṃ tu nārhāmi saṃkleṣṭuṃ pravrajiṣyāmi mā ciram ||
हिंदी अर्थजिसने यह विचार बनाया और जिसका मन इतना दृढ़ है, उसे मैं कष्ट नहीं दे सकता। मैं बिना देर जाऊँगा।
English meaningI must not distress the one who conceived this idea and whose mind is so fixed. I shall leave without delay.
कृतान्तस्त्वेव सौमित्रे द्रष्टव्यो मत्प्रवासने ।
राज्यस्य च वितीर्णस्य पुनरेव निवर्तने ॥
kṛtāntastveva saumitre draṣṭavyo matpravāsane |
rājyasya ca vitīrṇasya punareva nivartane ||
हिंदी अर्थसुमित्रानंदन, मेरे निर्वासन में और दिए गए राज्य के फिर लौट जाने में केवल भाग्य का हाथ देखना चाहिए।
English meaningSon of Sumitra, in my exile and in the kingdom given and then taken back, we must see the hand of fate alone.
कैकेय्याः प्रतिपत्तिर्हि कथं स्यान्मम पीडने ।
यदि भावो न दैवोऽयं कृतान्तविहितो भवेत् ॥
kaikeyyāḥ pratipattirhi kathaṃ syānmama pīḍane |
yadi bhāvo na daivo'yaṃ kṛtāntavihito bhavet ||
हिंदी अर्थयदि उनका यह भाव भाग्य द्वारा नियत न होता, तो कैकेयी मुझे पीड़ा देने का निश्चय कैसे करतीं?
English meaningHow could Kaikeyi have resolved to torment me, if this feeling of hers were not ordained by fate?
जानासि हि यथा सौम्य न मातृषु ममान्तरम् ।
भूतपूर्वं विशेषो वा तस्या मयि सुतेऽपि वा ॥
jānāsi hi yathā saumya na mātṛṣu mamāntaram |
bhūtapūrvaṃ viśeṣo vā tasyā mayi sute'pi vā ||
हिंदी अर्थसौम्य, तुम जानते हो कि मैंने कभी अपनी माताओं में भेद नहीं किया, न उन्होंने मुझमें और अपने पुत्र में।
English meaningGentle one, you know that I have never made any difference between my mothers, nor did she between me and her own son.
सोऽभिषेकनिवृत्त्यर्थैप्रवासार्थैश्च दुर्वचैः ।
उग्रैर्वाक्यैरहं तस्या नान्यद्दैवात्समर्थये ॥
so'bhiṣekanivṛttyarthaipravāsārthaiśca durvacaiḥ |
ugrairvākyairahaṃ tasyā nānyaddaivātsamarthaye ||
हिंदी अर्थमेरा अभिषेक रोकने और मुझे वन भेजने के उनके कठोर, उग्र वचनों का कारण मैं भाग्य के सिवा कुछ नहीं पाता।
English meaningFor her harsh, fierce words to stop my consecration and send me away, I can find no cause but fate.
कथं प्रकृतिसम्पन्ना राजपुत्री तथागुणा ।
ब्रूयात्सा प्राकृतेव स्त्री मत्पीडां भर्तृसन्निधौ ॥
kathaṃ prakṛtisampannā rājaputrī tathāguṇā |
brūyātsā prākṛteva strī matpīḍāṃ bhartṛsannidhau ||
हिंदी अर्थअन्यथा स्वभाव से इतनी कुलीन और गुणवान वह राजकुमारी साधारण स्त्री की तरह पति के सामने मुझे पीड़ा देने वाली बात कैसे कहतीं?
English meaningHow else could that princess, so noble by nature and so virtuous, speak like a common woman to hurt me in her husband's presence?
यदचिन्त्यन्तु तद्दैवं भूतेष्वपि न विहन्यते ।
व्यक्तं मयि च तस्यां च पतितो हि विपर्ययः ॥
yadacintyantu taddaivaṃ bhūteṣvapi na vihanyate |
vyaktaṃ mayi ca tasyāṃ ca patito hi viparyayaḥ ||
हिंदी अर्थजो सोचा न जा सके वही भाग्य है, जिसे कोई प्राणी रोक नहीं सकता। स्पष्ट है कि मुझ पर और उन पर उलटफेर आ पड़ा है।
English meaningWhat cannot be thought out is fate, which none among beings can resist. Clearly a reversal has fallen on both her and me.
कश्चिद्दैवेन सौमित्रे योद्धुमुत्सहते पुमान् ।
यस्य न ग्रहणं किञ्चित्कर्मणोऽन्यत्र दृश्यते ॥
kaściddaivena saumitre yoddhumutsahate pumān |
yasya na grahaṇaṃ kiñcitkarmaṇo'nyatra dṛśyate ||
हिंदी अर्थसुमित्रानंदन, कौन मनुष्य भाग्य से लड़ सकता है, जो केवल अपने परिणामों से ही पहचाना जाता है?
English meaningSon of Sumitra, what man can fight against fate, which is grasped only through its effects?
सुखदुःखे भयक्रोधौ लाभालाभौ भवाभवौ ।
यच्च किञ्चित्तथाभूतं ननु दैवस्य कर्म तत् ॥
sukhaduḥkhe bhayakrodhau lābhālābhau bhavābhavau |
yacca kiñcittathābhūtaṃ nanu daivasya karma tat ||
हिंदी अर्थसुख और दुख, भय और क्रोध, लाभ और हानि, जन्म और मृत्यु, और ऐसी सब बातें निश्चय ही भाग्य का काम हैं।
English meaningPleasure and pain, fear and anger, gain and loss, birth and death, and all such things are surely the work of fate.
ऋषयोऽप्युग्रतपसो दैवेनाभिप्रपीडिताः ।
उत्सृज्य नियमांस्तीव्रान्भ्रश्यन्ते काममन्युभिः ॥
ṛṣayo'pyugratapaso daivenābhiprapīḍitāḥ |
utsṛjya niyamāṃstīvrānbhraśyante kāmamanyubhiḥ ||
हिंदी अर्थकठोर तप वाले ऋषि भी भाग्य से विवश होकर अपने कठिन नियम छोड़ देते हैं और काम तथा क्रोध से गिर जाते हैं।
English meaningEven sages of fierce austerity, pressed by fate, give up their strict disciplines and fall through desire and anger.
असङ्कल्पितमेवेह यदकस्मात्प्रवर्तते ।
निवर्त्यारम्भमारब्धं ननु दैवस्य कर्म तत् ॥
asaṅkalpitameveha yadakasmātpravartate |
nivartyārambhamārabdhaṃ nanu daivasya karma tat ||
हिंदी अर्थजो यहाँ बिना सोचे अचानक हो जाता है, आरंभ किए काम को रोक देता है, वह निश्चय ही भाग्य का काम है।
English meaningWhat happens suddenly here without being planned, stopping what was begun, is surely the work of fate.
एतया तत्त्वया बुद्ध्या संस्तभ्यात्मानमात्मना ।
व्याहतेऽप्यभिषेके मे परितापो न विद्यते ॥
etayā tattvayā buddhyā saṃstabhyātmānamātmanā |
vyāhate'pyabhiṣeke me paritāpo na vidyate ||
हिंदी अर्थइस सच्ची समझ से अपने को स्थिर करके, अभिषेक रुकने पर भी मुझे कोई दुख नहीं।
English meaningSteadying myself with this true understanding, I feel no grief though my consecration is stopped.
तस्मादपरितापस्संस्त्वमप्यनुविधाय माम् ।
प्रतिसंहारय क्षिप्रमाभिषेचनिकीं क्रियाम् ॥
tasmādaparitāpassaṃstvamapyanuvidhāya mām |
pratisaṃhāraya kṣipramābhiṣecanikīṃ kriyām ||
हिंदी अर्थइसलिए तुम भी दुख छोड़कर मेरा अनुसरण करो और शीघ्र अभिषेक का आयोजन रोक दो।
English meaningSo, free of grief yourself, follow me and quickly call off the rites of consecration.
एभिरेव घटै स्सर्वैरभिषेचनसम्भृतैः ।
मम लक्ष्मण तापस्ये व्रतस्नानं भविष्यति ॥
ebhireva ghaṭai ssarvairabhiṣecanasambhṛtaiḥ |
mama lakṣmaṇa tāpasye vratasnānaṃ bhaviṣyati ||
हिंदी अर्थलक्ष्मण, अभिषेक के लिए भरे इन्हीं सब घड़ों से मैं अपने तपस्वी व्रत का स्नान करूँगा।
English meaningLakshmana, with all these very pots filled for the consecration I shall take the bath of my ascetic's vow.
अथवा किं ममैतेन राजद्रव्यमयेन तु ।
उद्धृतं मे स्वयं तोयं व्रतादेशं करिष्यति ॥
athavā kiṃ mamaitena rājadravyamayena tu |
uddhṛtaṃ me svayaṃ toyaṃ vratādeśaṃ kariṣyati ||
हिंदी अर्थया मुझे इस राजकीय वस्तु से क्या? मेरे अपने हाथ से निकाला जल ही व्रत के काम आएगा।
English meaningOr what have I to do with this, which is royal property? Water drawn by myself will serve for the vow.
मा च लक्ष्मण सन्तापं कार्षीर्लक्ष्म्या विपर्यये ।
राज्यं वा वनवासो वा वनवासो महोदयः ॥
mā ca lakṣmaṇa santāpaṃ kārṣīrlakṣmyā viparyaye |
rājyaṃ vā vanavāso vā vanavāso mahodayaḥ ||
हिंदी अर्थलक्ष्मण, भाग्य के इस उलटफेर पर दुख मत करो। राज्य हो या वनवास: वनवास में ही बड़ा उदय है।
English meaningLakshmana, do not grieve at this turn of fortune. Kingdom or forest life: forest life brings the greater rise.
न लक्ष्मणास्मिन्खलु कर्मविघ्ने माता यवीयस्यतिशङ्कनीया ।
दैवाभिपन्ना हि वदत्यनिष्टं जानासि दैवं च तथा प्रभावम् ॥
na lakṣmaṇāsminkhalu karmavighne mātā yavīyasyatiśaṅkanīyā |
daivābhipannā hi vadatyaniṣṭaṃ jānāsi daivaṃ ca tathā prabhāvam ||
हिंदी अर्थलक्ष्मण, इस विघ्न के लिए हमारी छोटी माता पर दोष नहीं लगाना चाहिए। भाग्य से प्रेरित होकर वे अप्रिय बोलती हैं; तुम जानते हो भाग्य क्या है और उसका प्रभाव कितना बड़ा है।
English meaningLakshmana, our younger mother is not to be blamed for this obstacle. Driven by fate she speaks what is unwelcome; you know what fate is and how great its power.