Skip to content
Ayodhya Kanda Sarga 20 of 119 55 shlokas Journey stop 4
Valmiki Ramayana · Ayodhya Kanda · Sarga 20

Kausalya's Grief

अयोध्याकांड, सर्ग 20: कौसल्या का शोक

Rama finds his mother at prayer and tells her he must leave. Kausalya falls to the ground and laments the life of sorrow she has borne.

राम माता को पूजा करते पाते हैं और बताते हैं कि उन्हें जाना होगा। कौसल्या भूमि पर गिर पड़ती हैं और अपने दुख भरे जीवन पर विलाप करती हैं।

1 2.20.1

तस्मिंस्तु पुरुषव्याघ्रे निष्क्रामति कृताञ्जलौ ।
आर्तशब्दो महान् जज्ञे स्त्रीणामन्तःपुरे तदा ॥

tasmiṃstu puruṣavyāghre niṣkrāmati kṛtāñjalau |
ārtaśabdo mahān jajñe strīṇāmantaḥpure tadā ||

हिंदी अर्थ

जब वह पुरुषव्याघ्र हाथ जोड़े बाहर निकले, तब अंतःपुर की स्त्रियों में बड़ा आर्तनाद उठा।

English meaning

As that tiger among men came out with folded hands, a great cry of grief rose from the women in the inner palace.

2 2.20.2

कृत्येष्वचोदितः पित्रा सर्वस्यान्तःपुरस्य च ।
गतिर्यश्शरणं चापि स रामोऽद्य प्रवत्स्यति ॥

kṛtyeṣvacoditaḥ pitrā sarvasyāntaḥpurasya ca |
gatiryaśśaraṇaṃ cāpi sa rāmo'dya pravatsyati ||

हिंदी अर्थ

जो पिता के कहे बिना ही सब काम करते थे और पूरे अंतःपुर के आश्रय और सहारा थे, वे राम आज वनवास जा रहे हैं।

English meaning

He who, without being told by his father, did all that was needed and was the refuge and support of the whole inner palace, that Rama is going into exile today.

3 2.20.3

कौशल्यायां यथा युक्तो जनन्यां वर्तते सदा ।
तथैव वर्ततेऽस्मासु जन्मप्रभृति राघवः ॥

kauśalyāyāṃ yathā yukto jananyāṃ vartate sadā |
tathaiva vartate'smāsu janmaprabhṛti rāghavaḥ ||

हिंदी अर्थ

राघव जैसे अपनी माता कौसल्या के साथ सदा व्यवहार करते हैं, वैसे ही जन्म से हमारे साथ भी करते आए हैं।

English meaning

As Raghava always behaves towards his mother Kausalya, so has he behaved towards us since his birth.

4 2.20.4

न क्रुध्यत्यभिशप्तोऽपि क्रोधनीयानि वर्जयन् ।
क्रुद्धान्प्रसादयन्सर्वान् स इतोऽद्य प्रवत्स्यति ॥

na krudhyatyabhiśapto'pi krodhanīyāni varjayan |
kruddhānprasādayansarvān sa ito'dya pravatsyati ||

हिंदी अर्थ

जो कोसे जाने पर भी क्रोध नहीं करते, दूसरों को क्रोध दिलाने वाली बातों से बचते हैं और सब क्रुद्धों को शांत करते हैं, वे आज यहाँ से जा रहे हैं।

English meaning

He who never grows angry even when cursed, who avoids what would anger others and calms all who are angry, is leaving here today.

5 2.20.5

अबुद्धिर्बत नो राजा जीवलोकं चरत्ययम् ।
यो गतिं सर्वभूतानां परित्यजति राघवम् ।
. ॥

abuddhirbata no rājā jīvalokaṃ caratyayam |
yo gatiṃ sarvabhūtānāṃ parityajati rāghavam |
. ||

हिंदी अर्थ

हाय, हमारे राजा विवेकहीन हैं और जीवलोक को हानि पहुँचा रहे हैं, क्योंकि वे सब प्राणियों के आश्रय राघव को त्याग रहे हैं।

English meaning

Alas, our king is senseless and harms the living world, since he abandons Raghava, the refuge of all beings.

6 2.20.6

इति सर्वा महिष्यस्ता विवत्सा इव धेनवः ।
पतिमाचुक्रुशुश्चैव सस्वरं चापि चुक्रुशुः ॥

iti sarvā mahiṣyastā vivatsā iva dhenavaḥ |
patimācukruśuścaiva sasvaraṃ cāpi cukruśuḥ ||

हिंदी अर्थ

इस प्रकार सब रानियाँ बछड़ों से बिछुड़ी गायों की तरह पति को कोसने लगीं और जोर से रोईं।

English meaning

So all the queens, like cows parted from their calves, reproached their husband and wept aloud.

7 2.20.7

स हि चान्तःपुरे घोरमार्तशब्दं महीपतिः ।
पुत्रशोकाभिसन्तप्तः श्रुत्वा व्यालीयताऽसने ॥

sa hi cāntaḥpure ghoramārtaśabdaṃ mahīpatiḥ |
putraśokābhisantaptaḥ śrutvā vyālīyatā'sane ||

हिंदी अर्थ

पुत्रशोक से जलते पृथ्वीपति अंतःपुर में वह भयानक आर्तनाद सुनकर अपने आसन पर सिमट गए।

English meaning

The lord of the earth, burning with grief for his son, hearing that terrible cry of pain in the inner palace, shrank down on his seat.

8 2.20.8

रामस्तु भृशमायस्तो निश्श्वसन्निव कुञ्जरः ।
जगाम सहितो भ्रात्रा मातुरन्तःपुरं वशी ॥

rāmastu bhṛśamāyasto niśśvasanniva kuñjaraḥ |
jagāma sahito bhrātrā māturantaḥpuraṃ vaśī ||

हिंदी अर्थ

अत्यंत व्यथित और हाथी की तरह आहें भरते राम संयम रखकर भाई के साथ माता के अंतःपुर में गए।

English meaning

Rama, deeply troubled and sighing like an elephant, went self controlled with his brother to his mother's apartments.

9 2.20.9

सोऽपश्यत्पुरुषं तत्र वृद्धं परमपूजितम् ।
उपविष्टं गृहद्वारि तिष्ठतश्चापरान्बहून् ॥

so'paśyatpuruṣaṃ tatra vṛddhaṃ paramapūjitam |
upaviṣṭaṃ gṛhadvāri tiṣṭhataścāparānbahūn ||

हिंदी अर्थ

वहाँ उन्होंने भवन के द्वार पर एक वृद्ध और अत्यंत सम्मानित पुरुष को बैठे, और अनेक अन्य लोगों को खड़े देखा।

English meaning

There he saw an aged and highly honoured man sitting at the door of the house, and many others standing.

10 2.20.10

दृष्ट्वैव तु तदा रामं ते सर्वे सहसोत्थिताः ।
जयेन जयतां श्रेष्ठं वर्धयन्ति स्म राघवम् ॥

dṛṣṭvaiva tu tadā rāmaṃ te sarve sahasotthitāḥ |
jayena jayatāṃ śreṣṭhaṃ vardhayanti sma rāghavam ||

हिंदी अर्थ

राम को देखते ही वे सब तुरंत उठ खड़े हुए और विजयी श्रेष्ठ राघव को जय जयकार से बधाई दी।

English meaning

As soon as they saw Rama, they all rose at once and hailed Raghava, best of victors, with cries of victory.

11 2.20.11

प्रविश्य प्रथमां कक्ष्यां द्वितीयायां ददर्श सः ।
ब्राह्मणान्वेदसम्पन्नान्वृद्धान्राज्ञाऽभिसत्कृतान् ॥

praviśya prathamāṃ kakṣyāṃ dvitīyāyāṃ dadarśa saḥ |
brāhmaṇānvedasampannānvṛddhānrājñā'bhisatkṛtān ||

हिंदी अर्थ

पहली कक्षा में प्रवेश करके दूसरी में उन्होंने राजा द्वारा सम्मानित, वेदों से संपन्न वृद्ध ब्राह्मणों को देखा।

English meaning

Entering the first court, in the second he saw aged brahmins rich in Vedic learning, honoured by the king.

12 2.20.12

प्रणम्य रामस्तान्विप्रांस्तृतीयायां ददर्श सः ।
स्त्रियो वृद्धास्तथा बाला द्वाररक्षणतत्पराः ॥

praṇamya rāmastānviprāṃstṛtīyāyāṃ dadarśa saḥ |
striyo vṛddhāstathā bālā dvārarakṣaṇatatparāḥ ||

हिंदी अर्थ

उन ब्राह्मणों को प्रणाम करके तीसरी में उन्होंने द्वार की रक्षा में लगी वृद्ध और युवा स्त्रियों को देखा।

English meaning

Bowing to those brahmins, in the third he saw women, old and young, intent on guarding the doors.

13 2.20.13

वर्धयित्वा प्रहृष्टास्ताः प्रविश्य च गृहं स्त्रियः ।
न्यवेदयन्त त्वरिता राममातुः प्रियं तदा ॥

vardhayitvā prahṛṣṭāstāḥ praviśya ca gṛhaṃ striyaḥ |
nyavedayanta tvaritā rāmamātuḥ priyaṃ tadā ||

हिंदी अर्थ

प्रसन्न होकर उन्हें बधाई देकर वे स्त्रियाँ भवन में गईं और शीघ्र राम की माता को प्रिय समाचार दिया।

English meaning

Greeting him with joy, those women went into the house and quickly told Rama's mother the happy news.

14 2.20.14

कौशल्यापि तदा देवी रात्रिं स्थित्वा समाहिता ।
प्रभाते त्वकरोत्पूजां विष्णोः पुत्रहितैषिणी ॥

kauśalyāpi tadā devī rātriṃ sthitvā samāhitā |
prabhāte tvakarotpūjāṃ viṣṇoḥ putrahitaiṣiṇī ||

हिंदी अर्थ

रानी कौसल्या ने रात ध्यान में बिताई थी, और प्रभात में पुत्र का हित चाहते हुए विष्णु की पूजा कर रही थीं।

English meaning

Queen Kausalya had spent the night in meditation, and at dawn, wishing her son well, was worshipping Vishnu.

15 2.20.15

सा क्षौमवसना हृष्टा नित्यं व्रतपरायणा ।
अग्निं जुहोति स्म तदा मन्त्रवत्कृतमङ्गला ॥

sā kṣaumavasanā hṛṣṭā nityaṃ vrataparāyaṇā |
agniṃ juhoti sma tadā mantravatkṛtamaṅgalā ||

हिंदी अर्थ

रेशमी वस्त्र पहने, प्रसन्न, सदा व्रत में लगी वे मंगल कर्म करके मंत्रों के साथ अग्नि में आहुति दे रही थीं।

English meaning

Dressed in silk, joyful, always devoted to her vows, she was offering oblations into the fire with mantras, having done the auspicious rites.

16 2.20.16

प्रविश्य च तदा रामो मातुरन्तःपुरं शुभम् ।
ददर्श मातरं तत्र हावयन्तीं हुताशनम् ॥

praviśya ca tadā rāmo māturantaḥpuraṃ śubham |
dadarśa mātaraṃ tatra hāvayantīṃ hutāśanam ||

हिंदी अर्थ

माता के सुंदर अंतःपुर में प्रवेश करके राम ने उन्हें वहाँ हवन कराते देखा।

English meaning

Entering his mother's lovely apartments, Rama saw her there having the fire offering made.

17-18 2.20.17-18

देवकार्यनिमित्तं च तत्रापश्यत्समुद्यतम् ।
दध्यक्षतं घृतं चैव मोदकान्हविषस्तथा ।
लाजान्माल्यानि शुक्लानि पायसं कृसरं तथा ।
समिधः पूर्णकुम्भांश्च ददर्श रघुनन्दनः ॥

devakāryanimittaṃ ca tatrāpaśyatsamudyatam |
dadhyakṣataṃ ghṛtaṃ caiva modakānhaviṣastathā |
lājānmālyāni śuklāni pāyasaṃ kṛsaraṃ tathā |
samidhaḥ pūrṇakumbhāṃśca dadarśa raghunandanaḥ ||

हिंदी अर्थ

वहाँ देवपूजा के लिए रघुनंदन ने सब तैयार देखा: दही, अक्षत, घी, लड्डू, हवि, लावा, सफेद मालाएँ, खीर, खिचड़ी, समिधाएँ और भरे कलश।

English meaning

There for the worship of the gods the joy of the Raghus saw everything ready: curd, unbroken rice, ghee, sweets, oblations, parched grain, white garlands, rice pudding, kesara rice, fuel sticks and full pitchers.

19 2.20.19

तां शुक्लक्षौमसंवीतां व्रतयोगेन कर्शिताम् ।
तर्पयन्तीं ददर्शाद्भिर्देवतां देववर्णिनीम् ॥

tāṃ śuklakṣaumasaṃvītāṃ vratayogena karśitām |
tarpayantīṃ dadarśādbhirdevatāṃ devavarṇinīm ||

हिंदी अर्थ

उन्होंने उन्हें सफेद रेशम पहने, व्रतों से दुबली, देवता को जल अर्पित करते, देवी जैसी तेजस्वी देखा।

English meaning

He saw her, clad in white silk, thin from her vows, offering water to the deity, radiant as a goddess.

20 2.20.20

सा चिरस्यात्मजं दृष्ट्वा मातृनन्दनमागतम् ।
अभिचक्राम संहृष्टा किशोरं बडबा यथा ॥

sā cirasyātmajaṃ dṛṣṭvā mātṛnandanamāgatam |
abhicakrāma saṃhṛṣṭā kiśoraṃ baḍabā yathā ||

हिंदी अर्थ

बहुत समय बाद माता को आनंद देने वाले पुत्र को आया देखकर वे प्रसन्न होकर उनकी ओर ऐसे बढ़ीं जैसे घोड़ी अपने बछेड़े की ओर।

English meaning

Seeing after a long time her son, the joy of his mother, come to her, she went towards him delighted, as a mare to her colt.

21 2.20.21

स मातरमभिक्रान्तामुपसंगृह्य राघवः ।
परिष्वक्तश्च बाहुभ्यामुपाघ्रातश्च मूर्धनि ॥

sa mātaramabhikrāntāmupasaṃgṛhya rāghavaḥ |
pariṣvaktaśca bāhubhyāmupāghrātaśca mūrdhani ||

हिंदी अर्थ

राघव ने पास आई माता के चरण पकड़े, और उन्होंने उन्हें बाहों में भरकर उनका सिर सूँघा।

English meaning

Raghava clasped the feet of his mother as she came, and she embraced him in her arms and kissed his head.

22 2.20.22

तमुवाच दुराधर्षं राघवं सुतमात्मनः ।
कौशल्या पुत्रवात्सल्यादिदं प्रियहितं वचः ॥

tamuvāca durādharṣaṃ rāghavaṃ sutamātmanaḥ |
kauśalyā putravātsalyādidaṃ priyahitaṃ vacaḥ ||

हिंदी अर्थ

पुत्र के प्रेम से कौसल्या ने अपने अजेय पुत्र राघव से ये प्रिय और हितकर वचन कहे:

English meaning

Out of a mother's love Kausalya spoke these dear and well meaning words to her invincible son Raghava:

23 2.20.23

वृद्धानां धर्मशीलानां राजर्षीणां महात्मनाम् ।
प्राप्नुह्यायुश्च कीर्तिं च धर्मं चोपहितं कुले ॥

vṛddhānāṃ dharmaśīlānāṃ rājarṣīṇāṃ mahātmanām |
prāpnuhyāyuśca kīrtiṃ ca dharmaṃ copahitaṃ kule ||

हिंदी अर्थ

तुम्हें अपने कुल के वृद्ध, धर्मशील, महात्मा राजर्षियों जैसी आयु, कीर्ति और धर्म मिले।

English meaning

May you gain the long life, fame and dharma of the aged, righteous, great souled royal sages of your line.

24 2.20.24

सत्यप्रतिज्ञं पितरं राजानं पश्य राघव ।
अद्यैव हि त्वां धर्मात्मा यौवराज्येऽभिषेक्ष्यति ॥

satyapratijñaṃ pitaraṃ rājānaṃ paśya rāghava |
adyaiva hi tvāṃ dharmātmā yauvarājye'bhiṣekṣyati ||

हिंदी अर्थ

राघव, अपने सत्यप्रतिज्ञ पिता राजा से मिलो। आज ही वे धर्मात्मा तुम्हारा युवराज अभिषेक करेंगे।

English meaning

Raghava, go and see your father the king, true to his word. This very day the righteous one will consecrate you as prince regent.

25 2.20.25

दत्तमासनमालभ्य भोजनेन निमन्त्रितः ।
मातरं राघवः किञ्चिद्व्रीडात्प्रसार्याञ्जलिमब्रवीत् ॥

dattamāsanamālabhya bhojanena nimantritaḥ |
mātaraṃ rāghavaḥ kiñcidvrīḍātprasāryāñjalimabravīt ||

हिंदी अर्थ

आसन दिए जाने और भोजन के लिए बुलाए जाने पर राघव ने केवल आसन छुआ और थोड़ा संकोच से हाथ जोड़कर माता से बोले।

English meaning

Offered a seat and invited to eat, Raghava only touched the seat and, a little embarrassed, stretched out his joined hands to his mother and spoke.

26 2.20.26

स स्वभावविनीतश्च गौरवाच्च तदा नतः ।
प्रस्थितो दण्डकारण्यमाप्रष्टुमुपचक्रमे ॥

sa svabhāvavinītaśca gauravācca tadā nataḥ |
prasthito daṇḍakāraṇyamāpraṣṭumupacakrame ||

हिंदी अर्थ

स्वभाव से विनम्र और आदर से झुके, दंडकारण्य जाने वाले वे विदा माँगने लगे।

English meaning

Humble by nature and bowed with reverence, about to leave for the Dandaka forest, he began to take her leave.

27 2.20.27

देवि नूनं न जानीषे महद्भयमुपस्थितम् ।
इदं तव च दुःखाय वैदेह्या लक्ष्मणस्य च ॥

devi nūnaṃ na jānīṣe mahadbhayamupasthitam |
idaṃ tava ca duḥkhāya vaidehyā lakṣmaṇasya ca ||

हिंदी अर्थ

देवी, निश्चय ही आप नहीं जानतीं कि एक बड़ा भय आ पड़ा है, जो आपको, वैदेही को और लक्ष्मण को दुख देगा।

English meaning

Queen, surely you do not know that a great danger has come, which will bring grief to you, to Vaidehi and to Lakshmana.

28 2.20.28

गमिष्ये दण्डकारण्यं किमनेनासनेन मे ।
विष्टरासनयोग्यो हि कालोऽयं मामुपस्थितः ॥

gamiṣye daṇḍakāraṇyaṃ kimanenāsanena me |
viṣṭarāsanayogyo hi kālo'yaṃ māmupasthitaḥ ||

हिंदी अर्थ

मैं दंडकारण्य जा रहा हूँ। मुझे इस आसन से क्या? मेरे लिए घास की चटाई पर बैठने का समय आ गया है।

English meaning

I am going to the Dandaka forest. What use is this seat to me? The time has come for me to sit on a mat of grass.

29 2.20.29

चतुर्दश हि वर्षाणि वत्स्यामि विजने वने ।
मधुमूलफलैर्जीवन्हित्वा मुनिवदामिषम् ॥

caturdaśa hi varṣāṇi vatsyāmi vijane vane |
madhumūlaphalairjīvanhitvā munivadāmiṣam ||

हिंदी अर्थ

चौदह वर्ष मैं निर्जन वन में रहूँगा, मुनि की तरह मांस छोड़कर, मधु, कंद और फल खाकर।

English meaning

For fourteen years I shall live in the lonely forest, giving up meat like a sage, living on honey, roots and fruit.

30 2.20.30

भरताय महाराजो यौवराज्यं प्रयच्छति ।
मां पुनर्दण्डकारण्ये विवासयति तापसम् ॥

bharatāya mahārājo yauvarājyaṃ prayacchati |
māṃ punardaṇḍakāraṇye vivāsayati tāpasam ||

हिंदी अर्थ

महाराज युवराज पद भरत को दे रहे हैं, और मुझे तपस्वी बनाकर दंडकारण्य भेज रहे हैं।

English meaning

The great king gives the office of prince regent to Bharata, and banishes me as an ascetic to the Dandaka forest.

31 2.20.31

स षट्चाष्टौ च वर्षाणि वत्स्यामि विजने वने ।
आसेवमानो वन्यानि फलमूलैश्च वर्तयन् ॥

sa ṣaṭcāṣṭau ca varṣāṇi vatsyāmi vijane vane |
āsevamāno vanyāni phalamūlaiśca vartayan ||

हिंदी अर्थ

छह और आठ वर्ष मैं निर्जन वन में रहूँगा, वन की वस्तुओं का उपयोग करते और फल तथा कंद खाकर।

English meaning

For six years and eight I shall live in the lonely forest, using forest things and living on fruit and roots.

32 2.20.32

सा निकृत्तेव सालस्य यष्टिः परशुना वने ।
पपात सहसा देवी देवतेव दिवश्च्युता ॥

sā nikṛtteva sālasya yaṣṭiḥ paraśunā vane |
papāta sahasā devī devateva divaścyutā ||

हिंदी अर्थ

रानी सहसा गिर पड़ीं, जैसे वन में कुल्हाड़ी से कटी साल की डाल, जैसे स्वर्ग से गिरी देवी।

English meaning

The queen fell suddenly, like a branch of a sal tree cut by an axe in the forest, like a goddess fallen from heaven.

33 2.20.33

तामदुःखोचितां दृष्ट्वा पतितां कदलीमिव ।
रामस्तूत्थापयामास मातरं गतचेतसम् ॥

tāmaduḥkhocitāṃ dṛṣṭvā patitāṃ kadalīmiva |
rāmastūtthāpayāmāsa mātaraṃ gatacetasam ||

हिंदी अर्थ

दुख की अनभ्यस्त अपनी माता को केले के पेड़ की तरह गिरी और अचेत देखकर राम ने उन्हें उठाया।

English meaning

Seeing his mother, unused to sorrow, fallen like a plantain tree and senseless, Rama raised her up.

34 2.20.34

उपावृत्त्योत्थितां दीनां बडबामिव वाहिताम् ।
पांसुकुण्ठितसर्वाङ्गीं विममर्श च पाणिना ॥

upāvṛttyotthitāṃ dīnāṃ baḍabāmiva vāhitām |
pāṃsukuṇṭhitasarvāṅgīṃ vimamarśa ca pāṇinā ||

हिंदी अर्थ

बोझ ढोकर लोटकर उठी घोड़ी की तरह दीन होकर उठीं, धूल से सने उनके पूरे शरीर को उन्होंने हाथ से सहलाया।

English meaning

He stroked with his hand her whole body covered in dust, as she rose wretched like a mare that has rolled after carrying a load.

35 2.20.35

सा राघवमुपासीनमसुखार्ता सुखोचिता ।
उवाच पुरुषव्याघ्रमुपशृण्वति लक्ष्मणे ॥

sā rāghavamupāsīnamasukhārtā sukhocitā |
uvāca puruṣavyāghramupaśṛṇvati lakṣmaṇe ||

हिंदी अर्थ

सुख की अभ्यस्त और अब दुख से पीड़ित उन्होंने पास बैठे पुरुषव्याघ्र राघव से, लक्ष्मण के सुनते हुए, कहा:

English meaning

She, used to happiness and now stricken with sorrow, said to Raghava, tiger among men, seated near her, as Lakshmana listened:

36 2.20.36

यदि पुत्र न जायेथा मम शोकाय राघव ।
न स्म दुःखमतो भूयः पश्येयमहमप्रजाः ॥

yadi putra na jāyethā mama śokāya rāghava |
na sma duḥkhamato bhūyaḥ paśyeyamahamaprajāḥ ||

हिंदी अर्थ

राघव, पुत्र, यदि तुम मुझे शोक देने के लिए न जन्मे होते, तो संतानहीन होकर मुझे इससे अधिक दुख न देखना पड़ता।

English meaning

Raghava, my son, if you had not been born to cause me grief, I, being childless, would not have to see more sorrow than this.

37 2.20.37

एक एव हि वन्ध्याया श्शोको भवति मानसः ।
अप्रजाऽस्मीति सन्तापो न ह्यन्यः पुत्र विद्यते ॥

eka eva hi vandhyāyā śśoko bhavati mānasaḥ |
aprajā'smīti santāpo na hyanyaḥ putra vidyate ||

हिंदी अर्थ

बाँझ स्त्री के मन में केवल एक शोक होता है, यह सोचने का दुख कि मेरी संतान नहीं। पुत्र, दूसरा कोई नहीं होता।

English meaning

A barren woman has only one grief in her mind, the pain of thinking: I have no child. There is no other, my son.

38 2.20.38

न दृष्टपूर्वं कल्याणं सुखं वा पतिपौरुषे ।
अपि पुत्रे ऽपि पश्येयमिति रामाऽस्थितं मया ॥

na dṛṣṭapūrvaṃ kalyāṇaṃ sukhaṃ vā patipauruṣe |
api putre 'pi paśyeyamiti rāmā'sthitaṃ mayā ||

हिंदी अर्थ

राम, मैंने पति के प्रभाव से कभी कोई कल्याण या सुख नहीं देखा। मैंने आशा रखी थी कि कम से कम पुत्र से देखूँगी।

English meaning

Rama, I never saw any good or happiness through my husband's power. I hoped I would see it at least through my son.

39 2.20.39

सा बहून्यमनोज्ञानि वाक्यानि हृदयच्छिदाम् ।
अहं श्रोष्ये सपत्नीनामवराणां वरा सती ॥

sā bahūnyamanojñāni vākyāni hṛdayacchidām |
ahaṃ śroṣye sapatnīnāmavarāṇāṃ varā satī ||

हिंदी अर्थ

ज्येष्ठ होकर भी मुझे छोटी सौतों के अनेक अप्रिय और हृदय भेदने वाले वचन सुनने होंगे।

English meaning

Though the eldest, I shall hear many unkind, heart piercing words from my younger co wives.

40 2.20.40

अतो दुःखतरं किं नु प्रमदानां भविष्यति ।
मम शोको विलापश्च यादृशोऽयमनन्तकः ॥

ato duḥkhataraṃ kiṃ nu pramadānāṃ bhaviṣyati |
mama śoko vilāpaśca yādṛśo'yamanantakaḥ ||

हिंदी अर्थ

स्त्रियों के लिए इससे अधिक दुखदायी क्या होगा? मेरा शोक और विलाप ऐसा ही अंतहीन है।

English meaning

What could be more painful for women than this? Such is my grief and lament, endless.

41 2.20.41

त्वयि सन्निहितेऽप्येवमहमासं निराकृता ।
किं पुनः प्रोषिते तात ध्रुवं मरणमेव मे ॥

tvayi sannihite'pyevamahamāsaṃ nirākṛtā |
kiṃ punaḥ proṣite tāta dhruvaṃ maraṇameva me ||

हिंदी अर्थ

तुम्हारे पास रहते भी मेरा तिरस्कार होता था; तुम्हारे जाने पर तो क्या होगा, पुत्र। निश्चय ही मेरी मृत्यु ही होगी।

English meaning

Even with you near me I was treated with contempt; how much more when you are gone, my son. Surely death alone awaits me.

42 2.20.42

अत्यन्तनिगृहीतास्मि भर्तुर्नित्यमतन्त्रिता ।
परिवारेण कैकेय्या स्समा वाप्यथवाऽवरा ॥

atyantanigṛhītāsmi bharturnityamatantritā |
parivāreṇa kaikeyyā ssamā vāpyathavā'varā ||

हिंदी अर्थ

सदा पति के प्रति सावधान रहकर भी मैं पूरी तरह दबाई गई, कैकेयी की सेविकाओं के समान या उनसे भी नीचे समझी गई।

English meaning

Always attentive to my husband, I have been utterly suppressed, treated like Kaikeyi's attendants or even lower.

43 2.20.43

योऽहि मां सेवते कश्चिदथवाप्यनुवर्तते ।
कैकेय्याः पुत्रमन्वीक्ष्य स्वश्चि जनो नाभिभाषते ॥

yo'hi māṃ sevate kaścidathavāpyanuvartate |
kaikeyyāḥ putramanvīkṣya svaści jano nābhibhāṣate ||

हिंदी अर्थ

जो कोई मेरी सेवा या अनुसरण करता है, वह भी कैकेयी के पुत्र को देखकर, अपना होकर भी, मुझसे बात नहीं करेगा।

English meaning

Anyone who serves or follows me, seeing Kaikeyi's son, will not even speak to me, though one of my own.

44 2.20.44

नित्यक्रोधतया तस्याः कथं नु खरवादितत् ।
कैकेय्या वदनं द्रष्टुं पुत्र शक्ष्यामि दुर्गता ॥

nityakrodhatayā tasyāḥ kathaṃ nu kharavāditat |
kaikeyyā vadanaṃ draṣṭuṃ putra śakṣyāmi durgatā ||

हिंदी अर्थ

पुत्र, मैं दीन सदा क्रोधित और कठोर बोलने वाली कैकेयी का मुख कैसे देख सकूँगी?

English meaning

My son, wretched as I am, how shall I bear to see Kaikeyi's face, always angry and harsh in speech?

45 2.20.45

दश सप्त च वर्षाणि जातस्य तव राघव अतितानि प्रकाङ्क्षन्त्या मया दुःखपरिक्षयम् ॥

daśa sapta ca varṣāṇi jātasya tava rāghava atitāni prakāṅkṣantyā mayā duḥkhaparikṣayam ||

हिंदी अर्थ

राघव, तुम्हारे जन्म के बाद सत्रह वर्ष बीत गए, और मैं अपने दुखों के अंत की आशा करती रही।

English meaning

Raghava, seventeen years have passed since you were born, while I hoped for an end to my sorrows.

46 2.20.46

तदक्षयं महद्दुःखं नोत्सहे सहितुं चिरम् ।
विप्रकारं सपत्नीनामेवं जीर्णाऽपि राघव ॥

tadakṣayaṃ mahadduḥkhaṃ notsahe sahituṃ ciram |
viprakāraṃ sapatnīnāmevaṃ jīrṇā'pi rāghava ||

हिंदी अर्थ

राघव, बूढ़ी होकर मैं यह महान, अंतहीन दुख और सौतों का अपमान लंबे समय तक नहीं सह सकती।

English meaning

Raghava, old as I am, I cannot bear for long this great, unending sorrow and the insults of my co wives.

47 2.20.47

अपश्यन्ती तव मुखं परिपूर्णशशिप्रभम् ।
कृपणा वर्तयिष्यामि कथं कृपणजीविकाम् ॥

apaśyantī tava mukhaṃ paripūrṇaśaśiprabham |
kṛpaṇā vartayiṣyāmi kathaṃ kṛpaṇajīvikām ||

हिंदी अर्थ

पूर्णचंद्र जैसी प्रभा वाले तुम्हारे मुख को न देखकर मैं दीन कैसे दीन जीवन जिऊँगी?

English meaning

Not seeing your face, bright as the full moon, how shall I, wretched, live a wretched life?

48 2.20.48

उपवासैश्च योगैश्च बहुभिश्च परिश्रमैः ।
दुःखं संवर्धितो मोघं त्वं हि दुर्गतया मया ॥

upavāsaiśca yogaiśca bahubhiśca pariśramaiḥ |
duḥkhaṃ saṃvardhito moghaṃ tvaṃ hi durgatayā mayā ||

हिंदी अर्थ

उपवासों, योगों और अनेक परिश्रमों से मुझ अभागिन ने तुम्हें व्यर्थ ही पाला।

English meaning

With fasts, meditations and many labours I raised you in vain, unfortunate that I am.

49 2.20.49

स्थिरं तु हृदयं मन्ये ममेदं यन्न दीर्यते ।
प्रावृषीव महानद्या स्पृष्टं कूलं नवाम्भसा ॥

sthiraṃ tu hṛdayaṃ manye mamedaṃ yanna dīryate |
prāvṛṣīva mahānadyā spṛṣṭaṃ kūlaṃ navāmbhasā ||

हिंदी अर्थ

मुझे लगता है मेरा हृदय कठोर है, क्योंकि वह वर्षा में नए जल से टकराए नदी के किनारे की तरह फटता नहीं।

English meaning

I think my heart must be hard, since it does not break, like a riverbank struck by fresh water in the rains.

50 2.20.50

ममैव नूनं मरणं न विद्यते न चावकाऽशोस्ति यमक्षयेऽमम ।
यदन्तकोऽद्यैव न मां जिहीर्षति ।
प्रसह्य सिंहो रुदतीं मृगीमिव ॥

mamaiva nūnaṃ maraṇaṃ na vidyate na cāvakā'śosti yamakṣaye'mama |
yadantako'dyaiva na māṃ jihīrṣati |
prasahya siṃho rudatīṃ mṛgīmiva ||

हिंदी अर्थ

निश्चय ही मेरी मृत्यु नहीं है, और यमलोक में मेरे लिए स्थान नहीं, क्योंकि मृत्यु आज मुझे बलपूर्वक नहीं ले जाती, जैसे सिंह रोती हिरनी को।

English meaning

Surely there is no death for me, and no room for me in Yama's abode, since Death does not carry me off today by force, as a lion a weeping doe.

51 2.20.51

स्थिरं हि नूनं हृदयं ममायसं न भिद्यते यद्भुवि नावदीर्यते ।
अनेन दुःखेन च देहमर्पितं ध्रुवं ह्यकाले मरणं न विद्यते ॥

sthiraṃ hi nūnaṃ hṛdayaṃ mamāyasaṃ na bhidyate yadbhuvi nāvadīryate |
anena duḥkhena ca dehamarpitaṃ dhruvaṃ hyakāle maraṇaṃ na vidyate ||

हिंदी अर्थ

निश्चय ही मेरा हृदय लोहे का है, क्योंकि इस दुख को शरीर सौंपकर भी वह भूमि पर फटता या टूटता नहीं। निश्चय ही असमय मृत्यु नहीं होती।

English meaning

Surely my heart is of iron, since it does not split or break on the ground though my body is given over to this grief. Surely there is no death before its time.

52 2.20.52

इदं हि दुःखं यदनर्थकानि मे व्रतानि दानानि च संयमाश्च हि ।
तपश्च तप्तं यदपत्यकारणा त्सुनिष्फलं बीजमिवोप्तमूषरे ॥

idaṃ hi duḥkhaṃ yadanarthakāni me vratāni dānāni ca saṃyamāśca hi |
tapaśca taptaṃ yadapatyakāraṇā tsuniṣphalaṃ bījamivoptamūṣare ||

हिंदी अर्थ

यही दुख है: संतान के लिए किए मेरे व्रत, दान, संयम और तप ऊसर भूमि में बोए बीज की तरह निष्फल हो गए।

English meaning

This is the sorrow: my vows, gifts, restraints and austerities practised for a child have been fruitless, like seed sown on barren soil.

53 2.20.53

यदि ह्यकाले मरणं स्वयेच्छया लभेत कश्चिद्गुरुदुःखकर्शितः ।
गताहमद्यैव परेतसंसदं विना त्वया धेनुरिवात्मजेन वै ॥

yadi hyakāle maraṇaṃ svayecchayā labheta kaścidguruduḥkhakarśitaḥ |
gatāhamadyaiva paretasaṃsadaṃ vinā tvayā dhenurivātmajena vai ||

हिंदी अर्थ

यदि बड़े दुख से दुर्बल कोई अपनी इच्छा से असमय मृत्यु पा सके, तो मैं आज ही तुम्हारे बिना प्रेतों की सभा में चली जाऊँ, जैसे बछड़े के बिना गाय।

English meaning

If anyone worn by great grief could die by choice before his time, I would go today to the assembly of the dead without you, like a cow without her calf.

54 2.20.54

अथापि किं जीवितमद्य मे वृथा त्वया विना चन्द्रनिभाननप्रभ ।
अनुव्रजिष्यामि वनं त्वयैव गौ स्सुदुर्बला वत्समिवानुकाङ्क्षया ॥

athāpi kiṃ jīvitamadya me vṛthā tvayā vinā candranibhānanaprabha |
anuvrajiṣyāmi vanaṃ tvayaiva gau ssudurbalā vatsamivānukāṅkṣayā ||

हिंदी अर्थ

चंद्रमा जैसे मुख वाले तुम्हारे बिना आज मेरा जीवन व्यर्थ है। मैं तुम्हारे साथ वन चलूँगी, जैसे अत्यंत दुर्बल गाय लालसा से अपने बछड़े के पीछे चलती है।

English meaning

What use is my life today without you, whose face shines like the moon? I shall follow you to the forest, as a very weak cow follows her calf out of longing.

55 2.20.55

भृशमसुखममर्षिता तदा बहु विललाप समीक्ष्य राघवम् ।
व्यसनमुपनिशम्य सा मह त्सुतमिव बद्धमवेक्ष्य किन्नरी ॥

bhṛśamasukhamamarṣitā tadā bahu vilalāpa samīkṣya rāghavam |
vyasanamupaniśamya sā maha tsutamiva baddhamavekṣya kinnarī ||

हिंदी अर्थ

इतना बड़ा दुख सहन न कर पाकर, राघव को देखकर और विपत्ति सुनकर उन्होंने बहुत विलाप किया, जैसे अपने बच्चे को बँधा देखकर किन्नरी।

English meaning

Unable to bear such great misery, she lamented much, looking at Raghava and hearing of the calamity, like a kinnari seeing her child bound.

Next sarga · Ayodhya Kanda 21Lakshmana's AngerLakshmana urges Rama to seize the kingdom by force and offers to fight anyone in his way. Rama calms him and Kausalya, saying a father's command…

Characters in this sarga

All characters

Retold as a story