Skip to content
Ayodhya Kanda Sarga 16 of 119 47 shlokas Journey stop 4
Valmiki Ramayana · Ayodhya Kanda · Sarga 16

Rama Answers the Summons

अयोध्याकांड, सर्ग 16: राम का पिता के पास जाना

Sumantra delivers the message. Rama takes leave of Sita and rides with Lakshmana through cheering crowds who praise him as their future king.

सुमंत्र संदेश देते हैं। राम सीता से विदा लेकर लक्ष्मण के साथ रथ पर जाते हैं, और भीड़ उन्हें भावी राजा मानकर जयकार करती है।

1-2 2.16.1-2

तदन्तःपुरद्वारं समतीत्य जनाकुलम् ।
प्रविविक्तां ततः कक्ष्यामाससाद पुराणवित् ।
प्रासकार्मुकबिभ्रद्भिर्युवभिर्मृष्टकुण्डलैः ।
अप्रमादिभिरेकाग्रै स्स्वनुरक्तैरधिष्ठिताम् ॥

tadantaḥpuradvāraṃ samatītya janākulam |
praviviktāṃ tataḥ kakṣyāmāsasāda purāṇavit |
prāsakārmukabibhradbhiryuvabhirmṛṣṭakuṇḍalaiḥ |
apramādibhirekāgrai ssvanuraktairadhiṣṭhitām ||

हिंदी अर्थ

अंतःपुर के उस भीड़ भरे द्वार को पार करके पुराने वृत्तांतों के ज्ञाता सुमंत्र एक एकांत कक्षा में पहुँचे, जिसकी रक्षा भाले और धनुष लिए, चमकते कुंडल पहने, सावधान, एकाग्र और अनुरक्त युवक कर रहे थे।

English meaning

Passing that crowded gateway of the inner palace, Sumantra, who knew the ancient lore, reached a secluded court guarded by young men with spears and bows, wearing polished earrings, watchful, attentive and devoted.

3 2.16.3

तत्र काषायिणो वृद्धान् वेत्रपाणीन् स्वलङ्कृतान् ।
ददर्श विष्ठितान् द्वारि स्त्र्यध्यक्षान्सुसमाहितान् ॥

tatra kāṣāyiṇo vṛddhān vetrapāṇīn svalaṅkṛtān |
dadarśa viṣṭhitān dvāri stryadhyakṣānsusamāhitān ||

हिंदी अर्थ

वहाँ द्वार पर उन्होंने गेरुए वस्त्र पहने, हाथ में बेंत लिए, सुसज्जित वृद्ध अंतःपुर रक्षकों को सावधान खड़े देखा।

English meaning

There at the door he saw aged, well adorned stewards of the women's quarters in ochre robes, canes in hand, standing alert.

4 2.16.4

ते समीक्ष्य समायान्तं रामप्रियचिकीर्षवः ।
सहसोत्पतितास्सर्वे स्वासनेभ्यस्ससम्भ्रमाः ॥

te samīkṣya samāyāntaṃ rāmapriyacikīrṣavaḥ |
sahasotpatitāssarve svāsanebhyassasambhramāḥ ||

हिंदी अर्थ

उन्हें आते देखकर राम का प्रिय करने के इच्छुक वे सब घबराकर अपने आसनों से उठ खड़े हुए।

English meaning

Seeing him come, all of them, eager to please Rama, sprang up from their seats in haste.

5 2.16.5

तानुवाच विनीतात्मा सूतपुत्रः प्रदक्षिणः ।
क्षिप्रमाख्यात रामाय सुमंन्त्रो द्वारि तिष्ठति ॥

tānuvāca vinītātmā sūtaputraḥ pradakṣiṇaḥ |
kṣipramākhyāta rāmāya sumaṃntro dvāri tiṣṭhati ||

हिंदी अर्थ

विनम्र और शिष्ट सूतपुत्र ने उनसे कहा: राम को शीघ्र बताओ कि सुमंत्र द्वार पर खड़े हैं।

English meaning

The courteous and humble charioteer's son said to them: Tell Rama quickly that Sumantra is at the door.

6 2.16.6

ते राममुपसङ्गम्य भर्तुः प्रियचिकीर्षवः ।
सहभार्याय रामाय क्षिप्रमेवाभिचक्षिरे ॥

te rāmamupasaṅgamya bhartuḥ priyacikīrṣavaḥ |
sahabhāryāya rāmāya kṣipramevābhicakṣire ||

हिंदी अर्थ

अपने स्वामी का प्रिय करने के इच्छुक वे राम के पास गए, जो पत्नी के साथ थे, और तुरंत उन्हें बताया।

English meaning

Eager to please their master, they went to Rama, who was with his wife, and told him at once.

7 2.16.7

प्रतिवेदितमाज्ञाय सूतमभ्यन्तरं पितुः ।
तत्रैवानाययामास राघवप्रियकाम्यया ॥

prativeditamājñāya sūtamabhyantaraṃ pituḥ |
tatraivānāyayāmāsa rāghavapriyakāmyayā ||

हिंदी अर्थ

समाचार सुनकर राम ने उन्हें प्रसन्न करने की इच्छा से पिता के अंतरंग सारथि को वहीं बुलवा लिया।

English meaning

Hearing the news, Rama, wishing to please him, had the charioteer, his father's close attendant, brought in there.

8-10 2.16.8-10

तं वैश्रवणसङ्काशमुपविष्टं स्वलङ्कृतम् ।
ददर्श सूतः पर्य्यङ्के सौवर्णे सोत्तरच्छदे ।
वराहरुधिराभेण शुचिना च सुगन्धिना ।
अनुलिप्तं परार्ध्येन चन्दनेन परन्तपम् ।
स्थितया पार्श्वतश्चापि वालव्यजनहस्तया ।
उपेतं सीतयाभूयश्चित्रया शशिनं यथा ॥

taṃ vaiśravaṇasaṅkāśamupaviṣṭaṃ svalaṅkṛtam |
dadarśa sūtaḥ paryyaṅke sauvarṇe sottaracchade |
varāharudhirābheṇa śucinā ca sugandhinā |
anuliptaṃ parārdhyena candanena parantapam |
sthitayā pārśvataścāpi vālavyajanahastayā |
upetaṃ sītayābhūyaścitrayā śaśinaṃ yathā ||

हिंदी अर्थ

सारथि ने वैश्रवण के समान उस शत्रुतापन को सजे हुए, सुंदर बिछौने वाले सोने के पलंग पर बैठे देखा, सूअर के रक्त जैसे लाल, पवित्र, सुगंधित, मूल्यवान चंदन से लिप्त, और पास खड़ी चँवर लिए सीता के साथ, जैसे चित्रा नक्षत्र के साथ चंद्रमा।

English meaning

The charioteer saw that scorcher of foes, like Vaishravana, adorned and seated on a golden couch with a fine coverlet, anointed with pure, fragrant, costly sandal paste red as boar's blood, and attended by Sita standing at his side with a yak tail fan, like the moon with the star Chitra.

11 2.16.11

तं तपन्तमिवादित्यमुपपन्नं स्वतेजसा ।
ववन्दे वरदं वन्दी विनयज्ञो विनीतवत् ॥

taṃ tapantamivādityamupapannaṃ svatejasā |
vavande varadaṃ vandī vinayajño vinītavat ||

हिंदी अर्थ

शिष्टता जानने वाले विनम्र वंदी ने अपने तेज से तपते सूर्य जैसे वरदाता को प्रणाम किया।

English meaning

The humble herald, who knew courtesy, saluted the giver of boons, shining like the blazing sun with his own radiance.

12 2.16.12

प्राञ्जलिस्सुमुखं दृष्ट्वा विहारशयनासने ।
राजपुत्रमुवाचेदं सुमन्त्रो राजसत्कृतः ॥

prāñjalissumukhaṃ dṛṣṭvā vihāraśayanāsane |
rājaputramuvācedaṃ sumantro rājasatkṛtaḥ ||

हिंदी अर्थ

हाथ जोड़कर, विश्राम के आसन पर राजकुमार का प्रसन्न मुख देखकर राजा द्वारा सम्मानित सुमंत्र ने कहा:

English meaning

With folded hands, seeing the prince's cheerful face on his couch of leisure, Sumantra, honoured by the king, said:

13 2.16.13

कौशल्यासुप्रजा राम पिता त्वां द्रष्टुमिच्छति ।
महिष्या सह कैकेय्या गम्यतां तत्र मा चिरम् ॥

kauśalyāsuprajā rāma pitā tvāṃ draṣṭumicchati |
mahiṣyā saha kaikeyyā gamyatāṃ tatra mā ciram ||

हिंदी अर्थ

हे राम, कौसल्या के श्रेष्ठ पुत्र, आपके पिता रानी कैकेयी के साथ आपको देखना चाहते हैं। वहाँ बिना देर जाइए।

English meaning

Rama, best son of Kausalya, your father wishes to see you, with Queen Kaikeyi. Go there without delay.

14 2.16.14

एवमुक्तस्तु संहृष्टो नरसिंहो महाद्युतिः ।
ततस्सम्मानयामास सीतामिदमुवाच ह ॥

evamuktastu saṃhṛṣṭo narasiṃho mahādyutiḥ |
tatassammānayāmāsa sītāmidamuvāca ha ||

हिंदी अर्थ

यह सुनकर महातेजस्वी नरसिंह प्रसन्न हुए और सीता का सम्मान करते हुए बोले:

English meaning

Told this, the radiant lion among men was delighted, and honouring Sita said:

15 2.16.15

देवि देवश्च देवी च समागम्य मदन्तरे ।
मन्त्रयेते धृवं किञ्चिदभिषेचनसंहितम् ॥

devi devaśca devī ca samāgamya madantare |
mantrayete dhṛvaṃ kiñcidabhiṣecanasaṃhitam ||

हिंदी अर्थ

देवी, राजा और रानी निश्चय ही मेरे अभिषेक से संबंधित किसी बात पर विचार करने मिले हैं।

English meaning

Queen, the king and the queen have surely met to consult about something concerning my consecration.

16 2.16.16

लक्षयित्वा ह्यभिप्रायं प्रियकामा सुदक्षिणा ।
सञ्चोदयति राजानं मदर्थमसितेक्षणा ॥

lakṣayitvā hyabhiprāyaṃ priyakāmā sudakṣiṇā |
sañcodayati rājānaṃ madarthamasitekṣaṇā ||

हिंदी अर्थ

श्याम नेत्रों वाली, उदार, मेरा भला चाहने वाली रानी ने उनका आशय समझकर मेरे लिए राजा को प्रेरित किया है।

English meaning

The dark eyed queen, generous and wishing me well, has read his intention and is urging the king on my behalf.

17 2.16.17

सा प्रहृष्टा महाराजं हितकामानुवर्तिनी ।
जननी चार्थकामा मे केकयाधिपतेस्सुता ॥

sā prahṛṣṭā mahārājaṃ hitakāmānuvartinī |
jananī cārthakāmā me kekayādhipatessutā ||

हिंदी अर्थ

प्रसन्न केकयराज की पुत्री, जो महाराज की इच्छा का अनुसरण करती हैं और मेरा भला चाहती हैं, मेरे लिए माता जैसी हैं।

English meaning

Delighted, the daughter of the Kekaya lord, who follows the great king's wishes and wants my good, is like a mother to me.

18 2.16.18

दिष्ट्या खलु महाराजो महिष्या प्रियया सह ।
सुमन्त्रं प्राहिणोद्दूतमर्थकामकरं मम ॥

diṣṭyā khalu mahārājo mahiṣyā priyayā saha |
sumantraṃ prāhiṇoddūtamarthakāmakaraṃ mama ||

हिंदी अर्थ

सौभाग्य से महाराज ने अपनी प्रिय रानी के साथ मेरी इच्छा पूरी करने के लिए सुमंत्र को दूत बनाकर भेजा है।

English meaning

Fortunately the great king, with his dear queen, has sent Sumantra as messenger to bring about what I wish.

19 2.16.19

यादृशी परिषत्तत्र तादृशो दूत आगतः ।
ध्रुवमद्यैव मां राजा यौवराज्येऽभिषेक्ष्यति ॥

yādṛśī pariṣattatra tādṛśo dūta āgataḥ |
dhruvamadyaiva māṃ rājā yauvarājye'bhiṣekṣyati ||

हिंदी अर्थ

जैसी वहाँ सभा है, वैसा ही दूत आया है। निश्चय ही राजा आज मेरा युवराज अभिषेक करेंगे।

English meaning

Such as the council there is, such a messenger has come. Surely the king will consecrate me as prince regent today.

20 2.16.20

हन्त शीघ्रमितो गत्वा द्रक्ष्यामि च महीपतिम् ।
सह त्वं परिवारेण सुखमास्व रमस्व च ॥

hanta śīghramito gatvā drakṣyāmi ca mahīpatim |
saha tvaṃ parivāreṇa sukhamāsva ramasva ca ||

हिंदी अर्थ

तो मैं यहाँ से शीघ्र जाकर पृथ्वीपति से मिलूँगा। तुम अपनी सखियों के साथ सुख से रहो और आनंद करो।

English meaning

Well, I shall go quickly from here and see the lord of the earth. You stay at ease with your attendants and enjoy yourself.

21 2.16.21

पतिसम्मानिता सीता भर्तारमसितेक्षणा ।
आद्वारमनुवव्राज मङ्गलान्यभिदध्युषी ॥

patisammānitā sītā bhartāramasitekṣaṇā |
ādvāramanuvavrāja maṅgalānyabhidadhyuṣī ||

हिंदी अर्थ

पति से सम्मानित श्याम नेत्रों वाली सीता मंगल कामना करती हुई उनके पीछे द्वार तक गईं:

English meaning

Honoured by her husband, dark eyed Sita followed him to the door, praying for blessings:

22 2.16.22

राज्यं द्विजातिभिर्जुष्टं राजसूयाभिषेचनम् ।
कर्तुमर्हति ते राजा वासवस्येव लोककृत् ॥

rājyaṃ dvijātibhirjuṣṭaṃ rājasūyābhiṣecanam |
kartumarhati te rājā vāsavasyeva lokakṛt ||

हिंदी अर्थ

राजा आपका राजसूय अभिषेक करें और द्विजों से सेवित राज्य आपको दें, जैसे लोकस्रष्टा ने इंद्र के लिए किया था।

English meaning

May the king perform for you the Rajasuya consecration and grant you the kingdom honoured by the twice born, as the creator of the world did for Vasava.

23 2.16.23

दीक्षितं व्रतसम्पन्नं वराजिनधरं शुचिम् ।
कुरङ्गशृङ्गपाणिं च पश्यन्ती त्वां भजाम्यहम् ॥

dīkṣitaṃ vratasampannaṃ varājinadharaṃ śucim |
kuraṅgaśṛṅgapāṇiṃ ca paśyantī tvāṃ bhajāmyaham ||

हिंदी अर्थ

मैं आपको दीक्षित, व्रतसंपन्न, उत्तम मृगचर्म धारण किए, पवित्र, हाथ में हिरण का सींग लिए देखकर आपकी सेवा करूँगी।

English meaning

I shall serve you, seeing you consecrated, rich in vows, wearing a fine deerskin, pure, with an antelope's horn in your hand.

24 2.16.24

पूर्वां दिशं वज्रधरो दक्षिणां पातु ते यमः ।
वरुणः पश्चिमामाशां धनेशस्तूत्तरां दिशम् ॥

pūrvāṃ diśaṃ vajradharo dakṣiṇāṃ pātu te yamaḥ |
varuṇaḥ paścimāmāśāṃ dhaneśastūttarāṃ diśam ||

हिंदी अर्थ

पूर्व में वज्रधारी, दक्षिण में यम, पश्चिम में वरुण और उत्तर में धनपति आपकी रक्षा करें।

English meaning

May the bearer of the thunderbolt guard you in the east, Yama in the south, Varuna in the west, and the lord of wealth in the north.

25 2.16.25

अथ सीतामनुज्ञाप्य कृतकौतुकमङ्गलः ।
निश्चक्राम सुमन्त्रेण सह रामो निवेशनात् ॥

atha sītāmanujñāpya kṛtakautukamaṅgalaḥ |
niścakrāma sumantreṇa saha rāmo niveśanāt ||

हिंदी अर्थ

फिर सीता से विदा लेकर, मंगल कर्म करके राम सुमंत्र के साथ भवन से निकले।

English meaning

Then, taking leave of Sita, Rama, having done the auspicious rites, left the house with Sumantra.

26 2.16.26

पर्वतादिव निष्क्रम्य सिंहो गिरिगुहाशयः ।
लक्ष्मणं द्वारिसोऽपश्यत्प्रह्वाञ्जलिपुटं स्थितम् ॥

parvatādiva niṣkramya siṃho giriguhāśayaḥ |
lakṣmaṇaṃ dvāriso'paśyatprahvāñjalipuṭaṃ sthitam ||

हिंदी अर्थ

पर्वत की गुफा से निकले सिंह की तरह बाहर आकर उन्होंने लक्ष्मण को द्वार पर झुके, हाथ जोड़े खड़े देखा।

English meaning

Coming out like a lion from its mountain cave, he saw Lakshmana standing at the door, bowed, with folded hands.

27-28 2.16.27-28

अथ मध्यमकक्ष्यायां समागच्छत्सुहृज्जनैः ।
स सर्वानर्थिनो दृष्ट्वा समेत्य प्रतिनन्द्य च ।
ततः पावकसङ्काशमारुरोह रथोत्तमम् ।
वैयाघ्रं पुरुषव्याघ्रो राजतं राजनन्दनः ॥

atha madhyamakakṣyāyāṃ samāgacchatsuhṛjjanaiḥ |
sa sarvānarthino dṛṣṭvā sametya pratinandya ca |
tataḥ pāvakasaṅkāśamāruroha rathottamam |
vaiyāghraṃ puruṣavyāghro rājataṃ rājanandanaḥ ||

हिंदी अर्थ

फिर मध्य कक्षा में वे मित्रों से मिले। सब याचकों को देखकर उनसे मिले और उनका स्वागत किया। फिर पुरुषव्याघ्र, राजा के आनंद, अग्नि जैसे चमकते, बाघचर्म से ढके चाँदी के उत्तम रथ पर चढ़े।

English meaning

Then in the middle court he met his friends. Seeing all who had requests, he greeted and welcomed them. Then the tiger among men, the king's delight, mounted his fine silver chariot, bright as fire and covered with tiger skin.

29-30 2.16.29-30

मेघनादमसम्बाधं मणिहेमविभूषितम् ।
मुष्णन्तमिव चक्षूंषि प्रभया सूर्यवर्चसम् ।
करेणुशिशुकल्पैश्च युक्तं परमवाजिभिः ।
हरियुक्तं सहस्राक्षो रथमिन्द्र इवाशुगम् ।
प्रययौ तूर्णमास्थाय राघवो ज्वलितश्श्रिया ॥

meghanādamasambādhaṃ maṇihemavibhūṣitam |
muṣṇantamiva cakṣūṃṣi prabhayā sūryavarcasam |
kareṇuśiśukalpaiśca yuktaṃ paramavājibhiḥ |
hariyuktaṃ sahasrākṣo rathamindra ivāśugam |
prayayau tūrṇamāsthāya rāghavo jvalitaśśriyā ||

हिंदी अर्थ

वह बादल जैसा गरजता, खुला, मणियों और सोने से सजा, सूर्य जैसी प्रभा से मानो आँखें चुराता, हाथी के बच्चों जैसे उत्तम घोड़ों से जुता था। उस पर बैठकर लक्ष्मी से दमकते राघव शीघ्र चल पड़े, जैसे हरे घोड़ों वाले तीव्र रथ में सहस्राक्ष इंद्र।

English meaning

It thundered like a cloud, was roomy, adorned with gems and gold, and seemed to steal the eyes with its sunlike brilliance, yoked to fine horses like young elephants. Mounting it, Raghava set off swiftly, blazing with splendour, like thousand eyed Indra in his swift chariot drawn by bay horses.

31 2.16.31

स पर्जन्य इवाकाशे स्वनवानभिनादयन् ।
निकेतान्निर्ययौ श्रीमान्महाभ्रादिव चन्द्रमाः ॥

sa parjanya ivākāśe svanavānabhinādayan |
niketānniryayau śrīmānmahābhrādiva candramāḥ ||

हिंदी अर्थ

वे श्रीमान आकाश में मेघ की तरह गूँज भरते हुए अपने भवन से निकले, जैसे बड़े बादल से चंद्रमा।

English meaning

The glorious one came out of his house making the air resound like a rain cloud in the sky, like the moon from a great cloud.

32 2.16.32

छत्रचामरपाणिस्तु लक्ष्मणो राघवानुजः ।
जुगोप भ्रातरं भ्राता रथमास्थाय पृष्ठतः ॥

chatracāmarapāṇistu lakṣmaṇo rāghavānujaḥ |
jugopa bhrātaraṃ bhrātā rathamāsthāya pṛṣṭhataḥ ||

हिंदी अर्थ

राघव के छोटे भाई लक्ष्मण छत्र और चँवर लिए रथ पर पीछे बैठकर भाई की रक्षा करने लगे।

English meaning

Lakshmana, Raghava's younger brother, holding the umbrella and yak tail, mounted the chariot behind and guarded his brother.

33 2.16.33

ततो हलहलाशब्दस्तुमुलस्समजायत ।
तस्य निष्क्रममाणस्य जनौघस्य समन्ततः ॥

tato halahalāśabdastumulassamajāyata |
tasya niṣkramamāṇasya janaughasya samantataḥ ||

हिंदी अर्थ

उनके निकलते ही चारों ओर की भीड़ से भारी कोलाहल उठा।

English meaning

Then a tumultuous roar arose from the crowds on every side as he came out.

34 2.16.34

ततो हयवरा मुख्या नागाश्च गिरिसन्निभाः ।
अनुजग्मुस्तदा रामं शतशोऽथ सहस्रशः ॥

tato hayavarā mukhyā nāgāśca girisannibhāḥ |
anujagmustadā rāmaṃ śataśo'tha sahasraśaḥ ||

हिंदी अर्थ

फिर उत्तम घोड़े और पर्वत जैसे हाथी सैकड़ों हजारों की संख्या में राम के पीछे चले।

English meaning

Then fine horses and elephants like mountains followed Rama by hundreds and thousands.

35 2.16.35

अग्रतश्चास्य सन्नद्धाश्चन्दनागरुभूषिताः ।
खड्गचापधराश्शूरा जग्मुराशंसवो जनाः ॥

agrataścāsya sannaddhāścandanāgarubhūṣitāḥ |
khaḍgacāpadharāśśūrā jagmurāśaṃsavo janāḥ ||

हिंदी अर्थ

उनके आगे कवच पहने, चंदन और अगरु से सजे, तलवार और धनुष लिए वीर आशीर्वाद देते चले।

English meaning

Ahead of him went brave men in armour, adorned with sandal and aloe, carrying swords and bows, calling out blessings.

36 2.16.36

ततो वादित्रशब्दाश्च स्तुतिशब्दाश्च वन्दिनाम् ।
सिंहनादाश्च शूराणां तदा शुश्रुविरे पथि ॥

tato vāditraśabdāśca stutiśabdāśca vandinām |
siṃhanādāśca śūrāṇāṃ tadā śuśruvire pathi ||

हिंदी अर्थ

फिर मार्ग में वाद्यों की ध्वनि, बंदीजनों की स्तुतियाँ और वीरों के सिंहनाद सुनाई दिए।

English meaning

Then the sound of instruments, the praises of bards and the lion roars of warriors were heard along the road.

37 2.16.37

हर्म्यवातायनस्थाभिर्भूषिताभिस्समन्ततः ।
कीर्यमाण स्सुपुष्पौघैर्ययौ स्त्रीभिररिन्दमः ॥

harmyavātāyanasthābhirbhūṣitābhissamantataḥ |
kīryamāṇa ssupuṣpaughairyayau strībhirarindamaḥ ||

हिंदी अर्थ

शत्रुदमन चारों ओर भवनों की खिड़कियों पर खड़ी सजी स्त्रियों द्वारा सुंदर फूलों की वर्षा पाते हुए चले।

English meaning

The subduer of foes went on, showered with masses of fine flowers by adorned women at the windows of the mansions on every side.

38 2.16.38

रामं सर्वानवद्याङ्ग्यो रामपिप्रीषया ततः ।
वचोभिरग्य्रैर्हर्म्यस्था क्षितिस्थाश्च ववन्दिरे ॥

rāmaṃ sarvānavadyāṅgyo rāmapiprīṣayā tataḥ |
vacobhiragyrairharmyasthā kṣitisthāśca vavandire ||

हिंदी अर्थ

फिर भवनों पर और भूमि पर खड़ी सब निर्दोष अंगों वाली स्त्रियों ने राम को प्रसन्न करने के लिए श्रेष्ठ वचनों से उनकी स्तुति की:

English meaning

Then all the women of flawless limbs, on the mansions and on the ground, to please Rama, praised him with the finest words:

39 2.16.39

नूनं नन्दति ते माता कौशल्यामातृनन्दन ।
पश्यन्ती सिद्धयात्रं त्वां पित्र्यं राज्यमवस्थितम् ॥

nūnaṃ nandati te mātā kauśalyāmātṛnandana |
paśyantī siddhayātraṃ tvāṃ pitryaṃ rājyamavasthitam ||

हिंदी अर्थ

हे माता के आनंद, निश्चय ही तुम्हारी माता कौसल्या तुम्हें सफल यात्रा पर पिता के राज्य की ओर जाते देखकर आनंदित हैं।

English meaning

Joy of your mother, surely your mother Kausalya rejoices, seeing you go forth successful to your father's kingdom.

40 2.16.40

सर्वसीमन्तिनीभ्यश्च सीतां सीमन्तिनी वराम् ।
अमन्यन्त हि ता नार्यो रामस्य हृदयप्रियाम् ॥

sarvasīmantinībhyaśca sītāṃ sīmantinī varām |
amanyanta hi tā nāryo rāmasya hṛdayapriyām ||

हिंदी अर्थ

उन स्त्रियों ने राम के हृदय की प्रिया सीता को सब सौभाग्यवती स्त्रियों में श्रेष्ठ माना।

English meaning

Those women thought Sita, beloved of Rama's heart, the best of all married women.

41 2.16.41

तया सुचरितं देव्या पुरा नूनं महत्तपः ।
रोहिणीव शशाङ्केन रामसंयोगमाप या ॥

tayā sucaritaṃ devyā purā nūnaṃ mahattapaḥ |
rohiṇīva śaśāṅkena rāmasaṃyogamāpa yā ||

हिंदी अर्थ

निश्चय ही उस देवी ने पहले बड़ा तप किया था, क्योंकि उन्हें राम का साथ मिला, जैसे रोहिणी को चंद्रमा का।

English meaning

Surely that queen performed great austerities long ago, since she has gained union with Rama, as Rohini with the moon.

42-43 2.16.42-43

इति प्रासादशृङ्गेषु प्रमदाभिर्नरोत्तमः ।
शुश्राव राजमार्गस्थः प्रिया वाच उदाहृताः ।
आत्मसंपूजनै शृण्वन् ययौ रामौ महापथम् ॥

iti prāsādaśṛṅgeṣu pramadābhirnarottamaḥ |
śuśrāva rājamārgasthaḥ priyā vāca udāhṛtāḥ |
ātmasaṃpūjanai śṛṇvan yayau rāmau mahāpatham ||

हिंदी अर्थ

इस प्रकार राजमार्ग पर पुरुषश्रेष्ठ ने भवनों की छतों पर स्त्रियों के मधुर वचन सुने। अपनी प्रशंसा सुनते हुए राम महामार्ग पर चले।

English meaning

So the best of men, on the royal road, heard sweet words spoken by women on the palace tops. Hearing his own praises, Rama went along the great road.

44 2.16.44

स राघवस्तत्र कथाप्रपञ्चान् शुश्राव लोकस्य समागतस्य ।
आत्माधिकारा विविधाश्च वाचः प्रहृष्टरूपस्य पुरो जनस्य ॥

sa rāghavastatra kathāprapañcān śuśrāva lokasya samāgatasya |
ātmādhikārā vividhāśca vācaḥ prahṛṣṭarūpasya puro janasya ||

हिंदी अर्थ

वहाँ राघव ने एकत्र लोगों की अनेक बातें और अपने विषय में तरह तरह के वचन सुने, जब सामने की भीड़ आनंदित हो रही थी।

English meaning

There Raghava heard the many stories of the gathered people, and their various words about himself, as the crowd before him rejoiced.

45 2.16.45

एष श्रियं गच्छति राघवोऽद्य राजप्रसादाद्विपुलां गमिष्यन् ।
एते वयं सर्व समृद्धकामा येषामयं नो भविता प्रशास्ता ॥

eṣa śriyaṃ gacchati rāghavo'dya rājaprasādādvipulāṃ gamiṣyan |
ete vayaṃ sarva samṛddhakāmā yeṣāmayaṃ no bhavitā praśāstā ||

हिंदी अर्थ

आज राघव राजा की कृपा से महान लक्ष्मी की ओर जा रहे हैं। हम सबकी इच्छाएँ पूरी होंगी, क्योंकि वे हमारे शासक होंगे।

English meaning

Today Raghava goes to great fortune by the king's grace. We shall all have our wishes, since he will be our ruler.

46 2.16.46

लाभो जनस्यास्य यदेष सर्वं प्रपत्स्यते राष्ट्रमिदं चिराय ।
न ह्यप्रियं किञ्चन जातु कश्चि त्पश्येन्न दुःखं मनुजाधिपेऽस्मिन् ॥

lābho janasyāsya yadeṣa sarvaṃ prapatsyate rāṣṭramidaṃ cirāya |
na hyapriyaṃ kiñcana jātu kaści tpaśyenna duḥkhaṃ manujādhipe'smin ||

हिंदी अर्थ

यह लोगों का लाभ है कि वे इस पूरे राष्ट्र को लंबे समय तक सँभालेंगे। उनके राजा रहते कोई कभी कुछ अप्रिय या दुख नहीं देखेगा।

English meaning

It is the people's gain that he will hold this whole realm for long. While he is king, no one will ever see anything unpleasant or any sorrow.

47 2.16.47

स घोषवद्भिश्च मतङ्गाजैर्ययैः पुरस्सरै स्स्वस्तिकसूतमागधैः ।
महीयमानः प्रवरैश्च वादकै रभिष्टुतो वैश्रवणो यथा ययौ ॥

sa ghoṣavadbhiśca mataṅgājairyayaiḥ purassarai ssvastikasūtamāgadhaiḥ |
mahīyamānaḥ pravaraiśca vādakai rabhiṣṭuto vaiśravaṇo yathā yayau ||

हिंदी अर्थ

वे वैश्रवण की तरह सम्मानित और स्तुत होकर चले, आगे चिंघाड़ते हाथी और घोड़े, स्वस्तिवाचक, सूत और मागध, और श्रेष्ठ वादक।

English meaning

He went on like Vaishravana, honoured and praised, with trumpeting elephants and horses ahead, with heralds, bards and panegyrists, and the best musicians.

Next sarga · Ayodhya Kanda 17Through the Royal RoadRama passes along the decorated highway, hears his friends' good wishes and enters his father's palace.

Characters in this sarga

All characters

Retold as a story