Skip to content
Ayodhya Kanda Sarga 15 of 119 49 shlokas Journey stop 4
Valmiki Ramayana · Ayodhya Kanda · Sarga 15

Sumantra Is Sent for Rama

अयोध्याकांड, सर्ग 15: सुमंत्र का राम को बुलाना

Sumantra finds the king pale and silent. On Kaikeyi's instruction he goes to fetch Rama, while the waiting kings and citizens wonder at the delay.

सुमंत्र राजा को उदास और मौन पाते हैं। कैकेयी के कहने पर वे राम को लेने जाते हैं, जबकि प्रतीक्षा कर रहे राजा और नागरिक देरी पर चकित हैं।

1 2.15.1

ते तु तां रजनीमुष्य ब्राह्मणा वेदपारगाः ।
उपतस्थुरुपस्थानं सह राजपुरोहिताः ॥

te tu tāṃ rajanīmuṣya brāhmaṇā vedapāragāḥ |
upatasthurupasthānaṃ saha rājapurohitāḥ ||

हिंदी अर्थ

वह रात बिताकर वेदों में पारंगत ब्राह्मण राजपुरोहितों के साथ सभाभवन में आए।

English meaning

Having spent that night, the brahmins learned in the Vedas came to the audience hall with the royal priests.

2 2.15.2

अमात्या बलमुख्याश्च मुख्या ये निगमस्य च ।
राघवस्याभिषेकार्थे प्रियमाणास्तु संगताः ॥

amātyā balamukhyāśca mukhyā ye nigamasya ca |
rāghavasyābhiṣekārthe priyamāṇāstu saṃgatāḥ ||

हिंदी अर्थ

मंत्री, सेनापति और प्रमुख व्यापारी राघव के अभिषेक के लिए प्रसन्नता से एकत्र हुए।

English meaning

The ministers, the army chiefs and the leading merchants gathered gladly for Raghava's consecration.

3 2.15.3

उदिते विमले सूर्ये पुष्ये चाभ्यागतेऽहनि ।
लग्ने कर्कटके प्राप्ते जन्म रामस्य च स्थिते ।
अभिषेकाय रामस्य द्विजेन्द्रैरुपकल्पितम् ॥

udite vimale sūrye puṣye cābhyāgate'hani |
lagne karkaṭake prāpte janma rāmasya ca sthite |
abhiṣekāya rāmasya dvijendrairupakalpitam ||

हिंदी अर्थ

जब निर्मल सूर्य उदय हुआ और पुष्य का दिन आया, और राम की जन्म राशि कर्क लग्न में थी, तब श्रेष्ठ ब्राह्मणों ने राम के अभिषेक के लिए सब तैयार कर लिया।

English meaning

When the clear sun had risen and the day of Pushya had come, with Cancer rising, Rama's birth sign, the best of brahmins had everything ready for Rama's consecration.

4 2.15.4

काञ्चना जलकुम्भाश्च भद्रपीठं स्वलंकृतम् ।
., ।
रथः च सम्यगास्तीर्णो भास्वता व्याघ्रचर्मणा ॥

kāñcanā jalakumbhāśca bhadrapīṭhaṃ svalaṃkṛtam |
., |
rathaḥ ca samyagāstīrṇo bhāsvatā vyāghracarmaṇā ||

हिंदी अर्थ

सोने के जल कलश, अच्छी तरह सजा भद्रपीठ, और चमकते बाघचर्म से भलीभाँति ढका रथ।

English meaning

Golden water pots, a well adorned auspicious seat, and a chariot fittingly spread with a shining tiger skin.

5-6 2.15.5-6

गङ्गायमुनयोःपुण्यात्सङ्गमादाहृतं जलम् ।
याश्चान्या स्सरितः पुण्या ह्रदाः कूपा स्सरांसि च ।
प्राग्वाहाश्चोर्ध्ववाहाश्च तिर्यग्वाहा स्समाहिताः ।
ताभ्यश्चैवाहृतं तोयं समुद्रेभ्यश्च सर्वशः ॥

gaṅgāyamunayoḥpuṇyātsaṅgamādāhṛtaṃ jalam |
yāścānyā ssaritaḥ puṇyā hradāḥ kūpā ssarāṃsi ca |
prāgvāhāścordhvavāhāśca tiryagvāhā ssamāhitāḥ |
tābhyaścaivāhṛtaṃ toyaṃ samudrebhyaśca sarvaśaḥ ||

हिंदी अर्थ

गंगा और यमुना के पवित्र संगम से लाया जल, और अन्य पवित्र नदियों, सरोवरों, कुओं और तालाबों से, पूर्व की ओर, ऊपर की ओर और तिरछे बहने वाले स्रोतों से एकत्र किया जल, और सब समुद्रों से लाया जल।

English meaning

Water brought from the holy meeting of the Ganga and Yamuna, and from other holy rivers, lakes, wells and pools, streams flowing east, upward and sideways, gathered together, and water brought from all the seas.

7 2.15.7

सलाजाः क्षीरिभिश्छन्ना घटाः काञ्चनराजताः ।
पद्मोत्पलयुता भान्ति पूर्णाः परमवारिणा ॥

salājāḥ kṣīribhiśchannā ghaṭāḥ kāñcanarājatāḥ |
padmotpalayutā bhānti pūrṇāḥ paramavāriṇā ||

हिंदी अर्थ

दूध वाले वृक्षों के पत्तों से ढके, लावा और कमलों वाले सोने और चाँदी के घड़े उत्तम जल से भरे चमक रहे थे।

English meaning

Pots of gold and silver, covered with leaves of milky trees, holding parched grain and lotuses, shone full of the finest water.

8 2.15.8

क्षौद्रं दधि घृतं लाजा दर्भा स्सुमनसः पयः ।
वेश्याश्चैव शुभाचारा स्सर्वाभरणभूषिताः ॥

kṣaudraṃ dadhi ghṛtaṃ lājā darbhā ssumanasaḥ payaḥ |
veśyāścaiva śubhācārā ssarvābharaṇabhūṣitāḥ ||

हिंदी अर्थ

मधु, दही, घी, लावा, कुश, फूल और दूध, और सब आभूषणों से सजी सदाचारी गणिकाएँ।

English meaning

Honey, curd, ghee, parched grain, darbha grass, flowers and milk, and courtesans of good conduct adorned with every ornament.

9 2.15.9

चन्द्रांशुविकचप्रख्यं काञ्चनं रत्नभूषितम् ।
सज्जं तिष्ठति रामस्य वालव्यजनमुत्तमम् ॥

candrāṃśuvikacaprakhyaṃ kāñcanaṃ ratnabhūṣitam |
sajjaṃ tiṣṭhati rāmasya vālavyajanamuttamam ||

हिंदी अर्थ

चंद्रकिरणों जैसा उजला, रत्नजड़ित सोने का उत्तम चँवर राम के लिए तैयार रखा था।

English meaning

A fine golden yak tail fan, set with jewels and white as moonbeams, stood ready for Rama.

10 2.15.10

चन्द्रमण्डलसङ्काशमातपत्रं च पाण्डुरम् ।
सज्जं द्युतिकरं श्रीमदभिषेकपुरस्कृतम् ॥

candramaṇḍalasaṅkāśamātapatraṃ ca pāṇḍuram |
sajjaṃ dyutikaraṃ śrīmadabhiṣekapuraskṛtam ||

हिंदी अर्थ

चंद्रमंडल जैसा श्वेत छत्र तैयार था, दमकता और शोभायमान, अभिषेक में आगे रखा हुआ।

English meaning

A white umbrella like the disc of the moon stood ready, radiant and splendid, set at the head of the consecration.

11 2.15.11

पाण्डुरश्च वृषस्सज्जः पाण्डुरोऽश्वश्च सुस्थितः ।
प्रसृतश्च गजःश्रीमानौपवाह्यः प्रतीक्षते ॥

pāṇḍuraśca vṛṣassajjaḥ pāṇḍuro'śvaśca susthitaḥ |
prasṛtaśca gajaḥśrīmānaupavāhyaḥ pratīkṣate ||

हिंदी अर्थ

एक श्वेत बैल तैयार था, एक श्वेत घोड़ा अच्छी तरह खड़ा था, और सवारी के लिए एक शोभायमान हाथी प्रतीक्षा कर रहा था।

English meaning

A white bull stood ready, and a white horse well placed, and a splendid elephant for riding waited.

12 2.15.12

अष्टौ च कन्या माङ्गल्या स्सर्वाभरणभूषिताः ।
वादित्राणि च सर्वाणि वन्दिनश्च तथाऽपरे ॥

aṣṭau ca kanyā māṅgalyā ssarvābharaṇabhūṣitāḥ |
vāditrāṇi ca sarvāṇi vandinaśca tathā'pare ||

हिंदी अर्थ

सब आभूषणों से सजी आठ मंगल कन्याएँ, सब वाद्य, और बंदीजन तथा अन्य लोग भी।

English meaning

Eight auspicious maidens adorned with every ornament, all the musical instruments, and bards and others too.

13-15 2.15.13-15

इक्ष्वाकूणां यथा राज्ये संभ्रियेताभिषेचनम् ।
तथाजातीयमादाय राजपुत्राभिषेचनम् ।
ते राजवचनात्तत्र समवेतामहीपतिम् ।
अपश्यन्तोऽब्रुवन् को नु राज्ञो नः प्रतिवेदयेत् ।
न पश्यामश्च राजानमुदितश्च दिवाकरः ।
यौवराज्याभिषेकश्च सज्जो रामस्य धीमतः ॥

ikṣvākūṇāṃ yathā rājye saṃbhriyetābhiṣecanam |
tathājātīyamādāya rājaputrābhiṣecanam |
te rājavacanāttatra samavetāmahīpatim |
apaśyanto'bruvan ko nu rājño naḥ prativedayet |
na paśyāmaśca rājānamuditaśca divākaraḥ |
yauvarājyābhiṣekaśca sajjo rāmasya dhīmataḥ ||

हिंदी अर्थ

इक्ष्वाकुओं के राज्य में अभिषेक के लिए जैसी सामग्री जुटाई जाती है वैसी सब राजकुमार के अभिषेक के लिए लेकर, राजा की आज्ञा से वहाँ एकत्र लोग पृथ्वीपति को न देखकर बोले: हमारे आने की सूचना राजा को कौन देगा? हम राजा को नहीं देख रहे, सूर्य उदय हो चुका है, और बुद्धिमान राम का युवराज अभिषेक तैयार है।

English meaning

Taking all such things as are gathered for a consecration in the kingdom of the Ikshvakus, for the consecration of the prince, those assembled there at the king's command, not seeing the lord of the earth, said: Who will announce us to the king? We do not see the king, the sun has risen, and the consecration of wise Rama as prince regent is ready.

16 2.15.16

इति तेषु ब्रुवाणेषु सार्वभौमान् महीपतीन् ।
अब्रवीत्तानिदं सर्वान्सुमन्त्रो राजसत्कृतः ॥

iti teṣu bruvāṇeṣu sārvabhaumān mahīpatīn |
abravīttānidaṃ sarvānsumantro rājasatkṛtaḥ ||

हिंदी अर्थ

जब वे ऐसा कह रहे थे, तब राजा द्वारा सम्मानित सुमंत्र ने उन सब सार्वभौम राजाओं से कहा:

English meaning

As they were speaking, Sumantra, honoured by the king, said this to all those kings who ruled the earth:

17 2.15.17

रामं राज्ञो नियोगेन त्वरया प्रस्थितोऽस्म्यहम् ।
पूज्या राज्ञो भवन्तस्तु रामस्य च विशेषतः ॥

rāmaṃ rājño niyogena tvarayā prasthito'smyaham |
pūjyā rājño bhavantastu rāmasya ca viśeṣataḥ ||

हिंदी अर्थ

राजा की आज्ञा से मैं शीघ्र राम के लिए निकला हूँ। आप राजा के और विशेष रूप से राम के पूज्य हैं।

English meaning

At the king's command I set out in haste for Rama. You are worthy of honour from the king, and from Rama especially.

18 2.15.18

अयं पृच्छामि वचनात्सुखमायुष्मतामहम् ।
राज्ञः संप्रति बुद्धस्य यच्चागमनकारणम् ॥

ayaṃ pṛcchāmi vacanātsukhamāyuṣmatāmaham |
rājñaḥ saṃprati buddhasya yaccāgamanakāraṇam ||

हिंदी अर्थ

आपके कहने पर, हे दीर्घायु लोगो, मैं अब जागे हुए राजा से उनका कुशल पूछूँगा और यह भी कि आपको क्यों नहीं बुलाया गया।

English meaning

At your word, long lived ones, I shall ask the king, now awake, after his welfare, and why you have not been called in.

19 2.15.19

इत्युक्त्वाऽन्तः पुरद्वारमाजगाम पुराणवित् ।
सदाऽसक्तं च तद्वेश्म सुमन्त्रः प्रविवेश ह ॥

ityuktvā'ntaḥ puradvāramājagāma purāṇavit |
sadā'saktaṃ ca tadveśma sumantraḥ praviveśa ha ||

हिंदी अर्थ

यह कहकर पुरानी कथाओं के ज्ञाता सुमंत्र अंतःपुर के द्वार पर गए और उस भवन में प्रवेश किया, जो उनके लिए सदा खुला था।

English meaning

Saying this, Sumantra, who knew the ancient lore, went to the door of the inner palace and entered that house, which was always open to him.

20 2.15.20

तुष्टावास्य तदा वंशं प्रविश्य स विशांपतेः ।
शयनीयं नरेन्द्रस्य तदाऽऽसाद्य व्यतिष्ठत ॥

tuṣṭāvāsya tadā vaṃśaṃ praviśya sa viśāṃpateḥ |
śayanīyaṃ narendrasya tadā''sādya vyatiṣṭhata ||

हिंदी अर्थ

भीतर जाकर उन्होंने राजा के वंश की स्तुति की, फिर राजा की शय्या के पास जाकर खड़े हो गए।

English meaning

Entering, he praised the king's lineage, then approached the king's bed and stood there.

21 2.15.21

सोऽत्यासाद्य तु तद्वेश्म तिरस्करणिमन्तरा ।
आशीर्भिर्गुणयुक्ताभि रभितुष्टाव राघवम् ॥

so'tyāsādya tu tadveśma tiraskaraṇimantarā |
āśīrbhirguṇayuktābhi rabhituṣṭāva rāghavam ||

हिंदी अर्थ

कक्ष के निकट आकर, बीच में केवल एक परदा रखकर, उन्होंने गुणयुक्त आशीर्वादों से राघव की स्तुति की:

English meaning

Coming close to the room, with only a curtain between them, he praised Raghava with blessings full of virtue:

22 2.15.22

सोमसूर्यौ च काकुत्स्थ शिववैश्रवणावपि ।
वरुणश्चाग्निरिन्द्रश्च विजयं प्रदिशन्तु ते ॥

somasūryau ca kākutstha śivavaiśravaṇāvapi |
varuṇaścāgnirindraśca vijayaṃ pradiśantu te ||

हिंदी अर्थ

हे काकुत्स्थ, चंद्रमा और सूर्य, शिव और वैश्रवण, वरुण, अग्नि और इंद्र आपको विजय दें।

English meaning

Kakutstha, may the moon and sun, Shiva and Vaishravana, Varuna, Agni and Indra grant you victory.

23 2.15.23

गता भगवती रात्रिरहः शिवमुपस्थितम् ।
बुद्ध्यस्व नृपशार्दूल कुरु कार्यमनन्तरम् ॥

gatā bhagavatī rātrirahaḥ śivamupasthitam |
buddhyasva nṛpaśārdūla kuru kāryamanantaram ||

हिंदी अर्थ

पवित्र रात बीत गई है और शुभ दिन आया है। हे नृपश्रेष्ठ, जागिए और आगे का कार्य कीजिए।

English meaning

The holy night has passed and an auspicious day has come. Awake, tiger among kings, and do what is to be done next.

24 2.15.24

ब्राह्मणा बलमुख्याश्च नैगमाश्चागता नृप ।
दर्शनं तेऽभिकांक्षन्ते प्रतिबुध्यस्व राघव ॥

brāhmaṇā balamukhyāśca naigamāścāgatā nṛpa |
darśanaṃ te'bhikāṃkṣante pratibudhyasva rāghava ||

हिंदी अर्थ

राजन, ब्राह्मण, सेनापति और व्यापारी आए हैं और आपके दर्शन चाहते हैं। जागिए, राघव।

English meaning

King, the brahmins, the army chiefs and the merchants have come and long to see you. Awake, Raghava.

25 2.15.25

स्तुवन्तं तं तदा सूतं सुमन्त्रं मन्त्रकोविदम् ।
प्रतिबुध्य ततो राजा इदं वचनमब्रवीत् ॥

stuvantaṃ taṃ tadā sūtaṃ sumantraṃ mantrakovidam |
pratibudhya tato rājā idaṃ vacanamabravīt ||

हिंदी अर्थ

जागकर राजा ने अपनी स्तुति करते, मंत्रणा में कुशल सारथि सुमंत्र से कहा:

English meaning

Woken, the king then said to Sumantra the charioteer, skilled in counsel, as he praised him:

26 2.15.26

राममानय सूतेति यदस्यभिहितोऽनया ।
किमिदं कारणं येन ममाज्ञा प्रतिहन्यते ॥

rāmamānaya sūteti yadasyabhihito'nayā |
kimidaṃ kāraṇaṃ yena mamājñā pratihanyate ||

हिंदी अर्थ

सारथि, इसने तुमसे कहा था: राम को लाओ। क्या कारण है कि मेरी आज्ञा का उल्लंघन हो रहा है?

English meaning

Charioteer, she told you: Bring Rama. What is the reason my order is being disobeyed?

27 2.15.27

न चैव संप्रसुप्तोऽहमानयेहाशु राघवम् ।
इति राजा दशरथ स्सूतं तत्रान्वशात्पुनः ॥

na caiva saṃprasupto'hamānayehāśu rāghavam |
iti rājā daśaratha ssūtaṃ tatrānvaśātpunaḥ ||

हिंदी अर्थ

मैं सोया नहीं हूँ। राघव को शीघ्र यहाँ लाओ। इस प्रकार राजा दशरथ ने वहाँ सारथि को फिर आज्ञा दी।

English meaning

I am not asleep. Bring Raghava here quickly. So King Dasharatha again commanded the charioteer there.

28 2.15.28

स राजवचनं श्रुत्वा शिरसा प्रतिपूज्य तम् ।
निर्जगाम नृपावासान्मन्यमानः प्रियं महत् ॥

sa rājavacanaṃ śrutvā śirasā pratipūjya tam |
nirjagāma nṛpāvāsānmanyamānaḥ priyaṃ mahat ||

हिंदी अर्थ

राजा के वचन सुनकर और सिर झुकाकर उनका सम्मान करके वे इसे बड़ा शुभ समाचार मानते हुए राजा के निवास से निकले।

English meaning

Hearing the king's words and honouring them with a bow of his head, he left the king's dwelling, thinking it great good news.

29 2.15.29

प्रसन्नो राजमार्गं च पताकाध्वजशोभितम् ।
हृष्टः प्रमुदित स्सूतो जगामाशु विलोकयन् ॥

prasanno rājamārgaṃ ca patākādhvajaśobhitam |
hṛṣṭaḥ pramudita ssūto jagāmāśu vilokayan ||

हिंदी अर्थ

प्रसन्न, हर्षित और आनंदित सारथि पताकाओं और ध्वजाओं से सजे राजमार्ग पर इधर उधर देखते हुए शीघ्र चले।

English meaning

Pleased, glad and joyful, the charioteer went quickly along the royal road adorned with flags and banners, looking about him.

30 2.15.30

स सूतस्तत्र शुश्राव रामाधिकरणाः कथाः ।
अभिषेचनसंयुक्तास्सर्वलोकस्य हृष्टवत् ॥

sa sūtastatra śuśrāva rāmādhikaraṇāḥ kathāḥ |
abhiṣecanasaṃyuktāssarvalokasya hṛṣṭavat ||

हिंदी अर्थ

वहाँ सारथि ने सब लोगों की राम और उनके अभिषेक के विषय में प्रसन्नता भरी बातें सुनीं।

English meaning

There the charioteer heard the talk of all the people, joyful talk about Rama and his consecration.

31 2.15.31

ततो ददर्श रुचिरं कैलासशिखरप्रभम् ।
रामवेश्म सुमन्त्रस्तु शक्रवेश्मसमप्रभम् ॥

tato dadarśa ruciraṃ kailāsaśikharaprabham |
rāmaveśma sumantrastu śakraveśmasamaprabham ||

हिंदी अर्थ

फिर सुमंत्र ने कैलास शिखर जैसा चमकता, इंद्र के भवन जैसा दीप्त राम का सुंदर भवन देखा।

English meaning

Then Sumantra saw Rama's lovely house, shining like a peak of Kailasa, bright as the house of Shakra.

32-40 2.15.32-40

महाकवाटविहितं वितर्दिशतशोभितम् ।
काञ्चनप्रतिमैकाग्रं मणिविद्रुमतोरणम् ।
शारदाभ्रघनप्रख्यं दीप्तं मेरुगुहोपमम् ।
मणिभिर्वरमाल्यानां समुहद्भिरलंकृतम् ।
मुक्तामणिभिराकीर्णं चन्दनागरूधूपितम् ।
गन्धान्मनोज्ञान् विसृजद्दार्दुरं शिखरं यथा ।
सारसैश्च मयूरैश्च विनदद्भिर्विराजितम् ।
सुकृतेहामृगाकीर्णं सुकीर्णं भक्तिभिस्तथा ।
मनश्चक्षुश्च भूतानामाददत्तिग्मतेजसा ।
चन्द्रभास्करसङ्काशं कुबेरभवनोपमम् ।
महेन्द्रधामप्रतिमं नानापक्षिसमाकुलम् ।
मेरुशृङ्गसमं सूतो रामवेश्म ददर्श ह ।
उपस्थितैःसमाकीर्णं जनैरञ्जलिकारिभिः ।
उपादाय समाक्रान्तैस्तथा जानपदैर्जनैः ।
रामाभिषेकसुमुखैरुन्मुखैस्समलंकृतम् ।
महामेघसमप्रख्यमुदग्रं सुविभूषितम् ।
नानारत्नसमाकीर्णं कुब्जकैरातकावृतम् ॥

mahākavāṭavihitaṃ vitardiśataśobhitam |
kāñcanapratimaikāgraṃ maṇividrumatoraṇam |
śāradābhraghanaprakhyaṃ dīptaṃ meruguhopamam |
maṇibhirvaramālyānāṃ samuhadbhiralaṃkṛtam |
muktāmaṇibhirākīrṇaṃ candanāgarūdhūpitam |
gandhānmanojñān visṛjaddārduraṃ śikharaṃ yathā |
sārasaiśca mayūraiśca vinadadbhirvirājitam |
sukṛtehāmṛgākīrṇaṃ sukīrṇaṃ bhaktibhistathā |
manaścakṣuśca bhūtānāmādadattigmatejasā |
candrabhāskarasaṅkāśaṃ kuberabhavanopamam |
mahendradhāmapratimaṃ nānāpakṣisamākulam |
meruśṛṅgasamaṃ sūto rāmaveśma dadarśa ha |
upasthitaiḥsamākīrṇaṃ janairañjalikāribhiḥ |
upādāya samākrāntaistathā jānapadairjanaiḥ |
rāmābhiṣekasumukhairunmukhaissamalaṃkṛtam |
mahāmeghasamaprakhyamudagraṃ suvibhūṣitam |
nānāratnasamākīrṇaṃ kubjakairātakāvṛtam ||

हिंदी अर्थ

सारथि ने राम का भवन देखा: बड़े द्वारों से युक्त, सौ चबूतरों से सुशोभित, सोने की प्रतिमाओं वाले शिखरों वाला, मणियों और मूँगों के तोरणों वाला, शरद के बादलों के समूह जैसा, मेरु की गुफा जैसा चमकता, मणियों और उत्तम मालाओं के ढेरों से सजा, मोतियों से भरा और चंदन तथा अगरु से सुवासित, दर्दुर पर्वत के शिखर की तरह मनोहर सुगंध फैलाता, बोलते सारसों और मोरों से शोभित, भेड़ियों और अन्य आकृतियों की सुंदर नक्काशी से भरा, अपने तीव्र तेज से सब प्राणियों के मन और आँखें खींचता, चंद्रमा और सूर्य जैसा, कुबेर के भवन जैसा, महेंद्र के धाम जैसा, अनेक पक्षियों से भरा, मेरु शिखर जैसा, हाथ जोड़कर प्रतीक्षा करते लोगों से भरा, भेंट लेकर आए जनपद के लोगों से युक्त, राम के अभिषेक के लिए उत्सुक मुख वालों से सजा, महामेघ जैसा ऊँचा, सुंदर रूप से सजाया, अनेक रत्नों से भरा, और कुबड़े तथा किरात सेवकों से घिरा।

English meaning

The charioteer saw Rama's house: fitted with great doors, graced with a hundred terraces, its pinnacles set with golden images, its arches of gems and coral, like a mass of autumn cloud, shining like a cave of Meru, adorned with gems and heaps of fine garlands, strewn with pearls and fragrant with sandal and aloe, giving off lovely scents like a peak of the Dardura mountain, bright with crying cranes and peacocks, filled with well made carvings of wolves and other figures, drawing the minds and eyes of all beings with its fierce brilliance, like the moon and sun, like Kubera's palace, like the home of Mahendra, filled with many birds, like a peak of Meru, crowded with people waiting with folded hands, with country people who had come bearing gifts, eager faced for Rama's consecration, tall as a great cloud, finely decorated, strewn with many gems and attended by hunchbacked and Kirata servants.

41 2.15.41

स वाजियुक्तेन रथेन सारथिः नराकुलं राजकुलं विराजयन् ।
वरूथिना रामगृहाभिपातिना पुरस्य सर्वस्य मनांसि हर्षयन् ॥

sa vājiyuktena rathena sārathiḥ narākulaṃ rājakulaṃ virājayan |
varūthinā rāmagṛhābhipātinā purasya sarvasya manāṃsi harṣayan ||

हिंदी अर्थ

घोड़ों से जुते और रक्षा कवच वाले रथ में राम के भवन की ओर जाते सारथि ने लोगों से भरे राजकुल को शोभित किया और पूरे नगर के मन प्रसन्न किए।

English meaning

The charioteer, in his chariot drawn by horses and fitted with a guard rail, heading for Rama's house, lit up the royal quarter crowded with men and gladdened the hearts of all the city.

42 2.15.42

ततस्समासाद्य महाधनं महत् प्रहृष्टरोमा स बभूब सारथिः ।
मृर्गैर्मयूरैश्च समाकुलोल्बणं गृहं वरार्हस्य शचीपतेरिव ॥

tatassamāsādya mahādhanaṃ mahat prahṛṣṭaromā sa babhūba sārathiḥ |
mṛrgairmayūraiśca samākulolbaṇaṃ gṛhaṃ varārhasya śacīpateriva ||

हिंदी अर्थ

मृगों और मोरों से भरे, शचीपति के भवन जैसे, श्रेष्ठ के योग्य उस विशाल और समृद्ध भवन पहुँचकर सारथि के रोम हर्ष से खड़े हो गए।

English meaning

Reaching that great and rich house, crowded with deer and peacocks, like the home of Shachi's lord, worthy of the best, the charioteer's hair stood on end with joy.

43 2.15.43

स तत्र कैलासनिभास्स्वलंकृताः प्रविश्य कक्ष्यास्त्रिदशालयोपमाः ।
प्रियान्वरान् राममते स्थितान् बहून् व्यपोह्य शुद्धान्तमुपस्थितो रथी ॥

sa tatra kailāsanibhāssvalaṃkṛtāḥ praviśya kakṣyāstridaśālayopamāḥ |
priyānvarān rāmamate sthitān bahūn vyapohya śuddhāntamupasthito rathī ||

हिंदी अर्थ

कैलास जैसी सुंदर सजी और देवताओं के निवास जैसी कक्षाओं में प्रवेश करके, राम के प्रति समर्पित अनेक प्रिय और योग्य लोगों को पार करते हुए सारथि अंतःपुर तक पहुँचे।

English meaning

Entering its courts, well adorned like Kailasa and like the dwellings of the gods, and passing the many dear and worthy people devoted to Rama, the charioteer reached the inner quarters.

44 2.15.44

स तत्र शुश्राव च हर्षयुक्ताः रामाभिषेकार्थकृता जनानाम् ।
नरेन्द्रसूनोरभिमङ्गलार्थाः सर्वस्य लोकस्य गिरः प्रहृष्टः ॥

sa tatra śuśrāva ca harṣayuktāḥ rāmābhiṣekārthakṛtā janānām |
narendrasūnorabhimaṅgalārthāḥ sarvasya lokasya giraḥ prahṛṣṭaḥ ||

हिंदी अर्थ

वहाँ उन्होंने प्रसन्न होकर राम के अभिषेक के लिए कहे गए, राजपुत्र के मंगल की कामना करते सब लोगों के हर्षभरे वचन सुने।

English meaning

There, delighted, he heard the joyful words of all the people, spoken for Rama's consecration and wishing blessings on the king's son.

45 2.15.45

महेन्द्रसद्मप्रतिमं तु वेश्म रामस्य रम्यं मृगपक्षि जुष्टम् ।
ददर्श मेरोरिव श्रुङ्गमुच्चं विभ्राजमानं प्रभया सुमन्त्रः ॥

mahendrasadmapratimaṃ tu veśma rāmasya ramyaṃ mṛgapakṣi juṣṭam |
dadarśa meroriva śruṅgamuccaṃ vibhrājamānaṃ prabhayā sumantraḥ ||

हिंदी अर्थ

सुमंत्र ने महेंद्र के महल जैसा, मृगों और पक्षियों से भरा, मेरु शिखर जैसा ऊँचा और प्रभा से चमकता राम का सुंदर भवन देखा।

English meaning

Sumantra saw Rama's lovely house, like the palace of Mahendra, frequented by deer and birds, tall as a peak of Meru and shining with splendour.

46 2.15.46

उपस्थितैरञ्जलिकारकैश्च सोपायनैर्जानपदैर्जनैश्च ।
कोट्या परार्धैश्च विमुक्तयानैः समाकुलं द्वारपथं ददर्श ॥

upasthitairañjalikārakaiśca sopāyanairjānapadairjanaiśca |
koṭyā parārdhaiśca vimuktayānaiḥ samākulaṃ dvārapathaṃ dadarśa ||

हिंदी अर्थ

उन्होंने द्वार मार्ग को हाथ जोड़े प्रतीक्षा करते लोगों, भेंट लिए जनपद वासियों, और वाहनों से उतरे असंख्य अन्य लोगों से भरा देखा।

English meaning

He saw the doorway crowded with people waiting with folded hands, country folk with gifts, and countless others who had left their carriages.

47 2.15.47

ततो महामेघमहीधराभं प्रभिन्नमत्यङ्कुशमत्यसह्यम् ।
रामौपवाह्यं रुचिरं ददर्श शत्रुञ्जयं नागमुदग्रकायम् ॥

tato mahāmeghamahīdharābhaṃ prabhinnamatyaṅkuśamatyasahyam |
rāmaupavāhyaṃ ruciraṃ dadarśa śatruñjayaṃ nāgamudagrakāyam ||

हिंदी अर्थ

फिर उन्होंने राम का सुंदर सवारी का हाथी शत्रुंजय देखा, महामेघ या पर्वत जैसा, मदमस्त, अंकुश से परे, असह्य और ऊँचे शरीर वाला।

English meaning

Then he saw Rama's handsome riding elephant Shatrunjaya, like a great cloud or a mountain, in rut, beyond the goad, irresistible, with a towering body.

48 2.15.48

स्वलङ्कृतान् साश्वरथान् सकुञ्जरा नमात्य मुख्यांश्च ददर्श वल्लभान् ।
व्यपोह्य सूतस्सहितान् समन्ततः समृद्धमन्तःपुरमाविवेश ह ॥

svalaṅkṛtān sāśvarathān sakuñjarā namātya mukhyāṃśca dadarśa vallabhān |
vyapohya sūtassahitān samantataḥ samṛddhamantaḥpuramāviveśa ha ||

हिंदी अर्थ

उन्होंने सुंदर वस्त्र पहने प्रिय प्रमुख मंत्रियों को घोड़ों, रथों और हाथियों के साथ देखा; उन सबको चारों ओर से हटाते हुए सारथि समृद्ध अंतःपुर में गए।

English meaning

He saw the chief ministers, the favourites, finely dressed, with horses, chariots and elephants; making his way past them all on every side, the charioteer entered the rich inner apartments.

49 2.15.49

तदन्द्रिकूटाचलमेघसन्निभं महाविमानोपमवेश्मसंयुतम् ।
अवार्यमाणः प्रविवेश सारथिः प्रभूतरत्नं मकरो यथार्णवम् ॥

tadandrikūṭācalameghasannibhaṃ mahāvimānopamaveśmasaṃyutam |
avāryamāṇaḥ praviveśa sārathiḥ prabhūtaratnaṃ makaro yathārṇavam ||

हिंदी अर्थ

बिना रोके सारथि उस भवन में गए, जो पर्वत शिखर या बादल जैसा था, बड़े विमानों जैसे भवनों से जुड़ा और रत्नों से भरा, जैसे मगर रत्नों से भरे समुद्र में प्रवेश करता है।

English meaning

Unhindered, the charioteer entered that house, like a mountain peak or a cloud, joined with dwellings like great celestial palaces, full of treasure, as a makara enters the jewel filled ocean.

Next sarga · Ayodhya Kanda 16Rama Answers the SummonsSumantra delivers the message. Rama takes leave of Sita and rides with Lakshmana through cheering crowds who praise him as their future king.

Characters in this sarga

All characters

Retold as a story