Skip to content
Ayodhya Kanda Sarga 17 of 119 22 shlokas Journey stop 4
Valmiki Ramayana · Ayodhya Kanda · Sarga 17

Through the Royal Road

अयोध्याकांड, सर्ग 17: राजमार्ग पर राम

Rama passes along the decorated highway, hears his friends' good wishes and enters his father's palace.

राम सजे हुए राजमार्ग से गुज़रते हैं, मित्रों की शुभकामनाएँ सुनते हैं और पिता के महल में प्रवेश करते हैं।

1 2.17.1

स रामो रथमास्थाय सम्प्रहृष्टसुहृज्जनः ।
पताकाध्वजसम्पन्नं महार्हागरुधूपितम् ।
अपश्यन्नगरं श्रीमान्नानाजनसमाकुलम् ॥

sa rāmo rathamāsthāya samprahṛṣṭasuhṛjjanaḥ |
patākādhvajasampannaṃ mahārhāgarudhūpitam |
apaśyannagaraṃ śrīmānnānājanasamākulam ||

हिंदी अर्थ

रथ पर बैठे, प्रसन्न मित्रों के साथ श्रीमान राम ने ध्वजाओं और पताकाओं से सजा, मूल्यवान अगरु धूप से सुवासित, और अनेक प्रकार के लोगों से भरा नगर देखा।

English meaning

Mounted on his chariot, with his friends delighted, glorious Rama saw the city adorned with flags and banners, fragrant with costly aloe incense, and crowded with people of every kind.

2 2.17.2

स गृहैरभ्रसङ्काशैः पाण्डुरैरुपशोभितम् ।
राजमार्गं ययौ रामो मध्येनागरुधूपितम् ॥

sa gṛhairabhrasaṅkāśaiḥ pāṇḍurairupaśobhitam |
rājamārgaṃ yayau rāmo madhyenāgarudhūpitam ||

हिंदी अर्थ

राम बादलों जैसे सफेद भवनों से सुशोभित और अगरु से सुवासित राजमार्ग के बीच से चले।

English meaning

Rama went along the middle of the royal road, graced by white houses like clouds and fragrant with aloe.

3-5 2.17.3-5

चन्दनानां च मुख्यानामगरूणां च सञ्चयैः ।
उत्तमानां च गन्धानां क्षौमकोशाम्बरस्य च ।
अविद्धाभिश्च मुक्ताभिरुत्तमैस्स्फाटिकैरपि ।
शोभमानमसंबाधैस्तं राजपथमुत्तमम् ।
संवृतं विविधैःपुष्पैर्भक्ष्यैरुच्चावचैरपि ॥

candanānāṃ ca mukhyānāmagarūṇāṃ ca sañcayaiḥ |
uttamānāṃ ca gandhānāṃ kṣaumakośāmbarasya ca |
aviddhābhiśca muktābhiruttamaissphāṭikairapi |
śobhamānamasaṃbādhaistaṃ rājapathamuttamam |
saṃvṛtaṃ vividhaiḥpuṣpairbhakṣyairuccāvacairapi ||

हिंदी अर्थ

वह उत्तम, खुला राजमार्ग श्रेष्ठ चंदन और अगरु के ढेरों, उत्तम सुगंधियों, रेशमी और ऊनी वस्त्रों, बिना छिदे मोतियों और उत्तम स्फटिकों से शोभित था, और अनेक फूलों तथा तरह तरह के भोजनों से ढका था।

English meaning

That fine royal road, uncrowded, shone with heaps of the best sandal and aloe, of fine perfumes, of linen and silk cloth, with unpierced pearls and fine crystals, and was covered with many flowers and foods of every kind.

6 2.17.6

ददर्श तं राजपथं दिवि देवपथं यथा ।
दध्यक्षतहविर्लाजैर्धूपैरगरुचन्दनैः ।
नानामाल्योपगंधैश्च सदाऽभ्यर्चितचत्वरम् ॥

dadarśa taṃ rājapathaṃ divi devapathaṃ yathā |
dadhyakṣatahavirlājairdhūpairagarucandanaiḥ |
nānāmālyopagaṃdhaiśca sadā'bhyarcitacatvaram ||

हिंदी अर्थ

उन्होंने स्वर्ग में देवताओं के मार्ग जैसा वह राजमार्ग देखा, जिसके चौराहे दही, अक्षत, हवि, लावा, धूप, अगरु, चंदन और अनेक मालाओं तथा सुगंधियों से सदा पूजित थे।

English meaning

He saw that royal road like the path of the gods in heaven, its crossroads always worshipped with curd, unbroken rice, oblations, parched grain, incense, aloe, sandal and many garlands and perfumes.

7 2.17.7

अशीर्वादान्बहून् शृण्वन्सुहृद्भिस्समुदीरितान् ।
यथार्हं चापि सम्पूज्य सर्वानेव नरान्ययौ ॥

aśīrvādānbahūn śṛṇvansuhṛdbhissamudīritān |
yathārhaṃ cāpi sampūjya sarvāneva narānyayau ||

हिंदी अर्थ

मित्रों के कहे अनेक आशीर्वाद सुनते हुए और सब लोगों का यथायोग्य सम्मान करते हुए वे आगे बढ़े।

English meaning

Hearing many blessings spoken by his friends and honouring all the people as each deserved, he went on.

8 2.17.8

पितामहैराचरितं तथैव प्रपितामहैः ।
अद्योपादाय तं मार्गमभिषिक्तोऽनुपालय ॥

pitāmahairācaritaṃ tathaiva prapitāmahaiḥ |
adyopādāya taṃ mārgamabhiṣikto'nupālaya ||

हिंदी अर्थ

आज अभिषिक्त होकर अपने पितामहों और प्रपितामहों द्वारा चले गए मार्ग का अनुसरण और पालन करो।

English meaning

Consecrated today, follow and protect the path walked by your grandfathers and great grandfathers.

9 2.17.9

यथास्म पोषिताः पित्रा यथा सर्वैः पितामहैः ।
ततस्सुखतरं रामे वत्स्यामस्सति राजनि ॥

yathāsma poṣitāḥ pitrā yathā sarvaiḥ pitāmahaiḥ |
tatassukhataraṃ rāme vatsyāmassati rājani ||

हिंदी अर्थ

जैसे हमारा पालन तुम्हारे पिता और सब पूर्वजों ने किया, वैसे ही राम के राजा होने पर हम और अधिक सुख से रहेंगे।

English meaning

As we were cared for by your father and by all your forefathers, we shall live even more happily with Rama as king.

10 2.17.10

अलमद्य हि भुक्तेन परमार्थैरलं च नः ।
यदि पश्याम निर्यान्तं रामं राज्ये प्रतिष्ठितम् ॥

alamadya hi bhuktena paramārthairalaṃ ca naḥ |
yadi paśyāma niryāntaṃ rāmaṃ rājye pratiṣṭhitam ||

हिंदी अर्थ

आज हमें भोजन की आवश्यकता नहीं, परम धन की भी नहीं, यदि हम राम को राज्य पर प्रतिष्ठित होकर निकलते देखें।

English meaning

Enough of food for us today, enough of the highest goods, if we see Rama coming out established in the kingdom.

11 2.17.11

अतो हि नः प्रियतरं नान्यत्किञ्चिद्भविष्यति ।
यथाऽभिषेको रामस्य राज्येनामिततेजसः ॥

ato hi naḥ priyataraṃ nānyatkiñcidbhaviṣyati |
yathā'bhiṣeko rāmasya rājyenāmitatejasaḥ ||

हिंदी अर्थ

अपार तेजस्वी राम के राज्याभिषेक से अधिक प्रिय हमारे लिए कुछ नहीं होगा।

English meaning

Nothing will be dearer to us than the consecration of Rama of boundless radiance to the kingdom.

12 2.17.12

एताश्चान्याश्च सुहृदामुदासीनः कथाश्शुभाः ।
आत्मसम्पूजनीश्शृण्वन्ययौ रामो महापथम् ॥

etāścānyāśca suhṛdāmudāsīnaḥ kathāśśubhāḥ |
ātmasampūjanīśśṛṇvanyayau rāmo mahāpatham ||

हिंदी अर्थ

मित्रों के ये और अन्य शुभ प्रशंसा वचन सुनते हुए राम निर्लिप्त भाव से महामार्ग पर चले।

English meaning

Hearing these and other auspicious words of praise from his friends, Rama went along the great road unmoved.

13 2.17.13

न हि तस्मान्मनः कश्चिच्चक्षुषी वा नरोत्तमात् ।
नर श्शक्नोत्यपाक्रष्टुमतिक्रान्तेऽपि राघवे ॥

na hi tasmānmanaḥ kaściccakṣuṣī vā narottamāt |
nara śśaknotyapākraṣṭumatikrānte'pi rāghave ||

हिंदी अर्थ

राघव के आगे निकल जाने पर भी कोई मनुष्य उस पुरुषश्रेष्ठ से अपना मन या आँखें हटा नहीं सका।

English meaning

Even after Raghava had passed, no man could draw his mind or eyes away from that best of men.

14 2.17.14

यश्च रामं न पश्येत्तु यं च रामो न पश्यति ।
निन्दित स्सर्वल्लोकेषु स्वात्माऽप्येनं विगर्हते ॥

yaśca rāmaṃ na paśyettu yaṃ ca rāmo na paśyati |
nindita ssarvallokeṣu svātmā'pyenaṃ vigarhate ||

हिंदी अर्थ

जो राम को नहीं देखता, और जिसे राम नहीं देखते, वह सब लोकों में निंदित होता है; उसका अपना मन भी उसे धिक्कारता है।

English meaning

Whoever does not see Rama, and whom Rama does not see, is blamed in all the worlds; even his own self reproaches him.

15 2.17.15

सर्वेषु हि स धर्मात्मा वर्णानां कुरुते दयाम् ।
चतुर्णां हि वयः स्थानां तेन ते तमनुव्रताः ॥

sarveṣu hi sa dharmātmā varṇānāṃ kurute dayām |
caturṇāṃ hi vayaḥ sthānāṃ tena te tamanuvratāḥ ||

हिंदी अर्थ

क्योंकि वे धर्मात्मा चारों वर्णों और सब आयु के लोगों पर दया करते हैं, इसलिए वे उनके अनुरक्त हैं।

English meaning

For that righteous one shows compassion to people of all four varnas and all ages, and so they are devoted to him.

16 2.17.16

चतुष्पथान्देवपथांश्चैत्यान्यायतनानि च ।
प्रदक्षिणं परिहरन् जगाम नृपते स्सुतः ॥

catuṣpathāndevapathāṃścaityānyāyatanāni ca |
pradakṣiṇaṃ pariharan jagāma nṛpate ssutaḥ ||

हिंदी अर्थ

राजपुत्र चौराहों, देवमार्गों, चैत्यों और मंदिरों को दाहिनी ओर रखते हुए चले।

English meaning

The king's son went on, keeping crossroads, shrines, sacred trees and temples on his right.

17-19 2.17.17-19

स राजकुलमासाद्य मेघसङ्घोपमै श्शुभैः ।
प्रासादशृङ्गैर्विविधैःकैलास शिखरोपमैः ।
आवारयद्भिर्गगनं विमानैरिव पाण्डुरैः ।
वर्धमानगृहैश्चापि रत्नजालपरिष्कृतैः ।
तत्पृथिव्यां गृहवरं महेन्द्रसदनोपमम् ।
राजपुत्रः पितुर्वेश्म प्रविवेश श्रिया ज्वलन् ॥

sa rājakulamāsādya meghasaṅghopamai śśubhaiḥ |
prāsādaśṛṅgairvividhaiḥkailāsa śikharopamaiḥ |
āvārayadbhirgaganaṃ vimānairiva pāṇḍuraiḥ |
vardhamānagṛhaiścāpi ratnajālapariṣkṛtaiḥ |
tatpṛthivyāṃ gṛhavaraṃ mahendrasadanopamam |
rājaputraḥ piturveśma praviveśa śriyā jvalan ||

हिंदी अर्थ

राजकुल पहुँचकर, जिसके सुंदर भवन शिखर बादलों के समूह जैसे, कैलास शिखरों जैसे थे, जिसके सफेद बुर्ज विमानों की तरह आकाश को ढकते थे, और जिसके बहुमंजिले भवन रत्नों की जालियों से सजे थे, लक्ष्मी से दमकते राजकुमार ने पृथ्वी पर सर्वश्रेष्ठ, महेंद्र के भवन जैसे पिता के महल में प्रवेश किया।

English meaning

Reaching the royal quarter, with its lovely palace tops like masses of cloud, like peaks of Kailasa, its white towers shutting out the sky like celestial chariots, its many storeyed houses adorned with nets of gems, the prince, blazing with splendour, entered his father's house, the finest on earth, like the home of Mahendra.

20 2.17.20

स कक्ष्या धन्विभिर्गुप्तास्तिस्रोऽतिक्रम्य वाजिभिः ।
पदातिरपरे कक्ष्ये द्वे जगाम नरोत्तमः ॥

sa kakṣyā dhanvibhirguptāstisro'tikramya vājibhiḥ |
padātirapare kakṣye dve jagāma narottamaḥ ||

हिंदी अर्थ

पुरुषश्रेष्ठ धनुर्धरों से रक्षित तीन कक्षाएँ रथ से पार करके बाकी दो पैदल चले।

English meaning

The best of men passed three courts guarded by archers in his chariot, and went on foot through the other two.

21 2.17.21

स सर्वा स्समतिक्रम्य कक्ष्या दशरथात्मजः ।
सन्निवर्त्य जनं सर्वं शुद्धान्तः पुरमभ्यगात् ॥

sa sarvā ssamatikramya kakṣyā daśarathātmajaḥ |
sannivartya janaṃ sarvaṃ śuddhāntaḥ puramabhyagāt ||

हिंदी अर्थ

सब कक्षाएँ पार करके दशरथपुत्र ने सब लोगों को लौटा दिया और निजी अंतःपुर में गए।

English meaning

Having passed all the courts, the son of Dasharatha sent back all the people and went into the private inner apartments.

22 2.17.22

तस्मिन् प्रविष्टे पितुरन्तिकं तदा जन स्स सर्वो मुदितो नृपात्मजे ।
प्रतीक्षते तस्य पुनः स्म निर्गमं यथोदयं चन्द्रमसस्सरित्पतिः ॥

tasmin praviṣṭe piturantikaṃ tadā jana ssa sarvo mudito nṛpātmaje |
pratīkṣate tasya punaḥ sma nirgamaṃ yathodayaṃ candramasassaritpatiḥ ||

हिंदी अर्थ

जब राजपुत्र पिता के पास भीतर गए, तब सब लोग प्रसन्न होकर उनके फिर निकलने की प्रतीक्षा करने लगे, जैसे समुद्र चंद्रोदय की प्रतीक्षा करता है।

English meaning

When the king's son had gone in to his father, all the people waited joyfully for him to come out again, as the ocean waits for the moon to rise.

Next sarga · Ayodhya Kanda 18Kaikeyi Reveals the BoonsRama finds his father speechless with grief. Kaikeyi tells him of the two boons and asks him to keep his father's word by going to the…

Characters in this sarga

All characters

Retold as a story