Skip to content
Ayodhya Kanda Sarga 119 of 119 22 shlokas
Valmiki Ramayana · Ayodhya Kanda · Sarga 119

Into the Dandaka Forest

अयोध्याकांड, सर्ग 119: दंडक वन में प्रवेश

Taking leave of Atri and Anasuya, Rama, Sita and Lakshmana enter the great Dandaka forest.

अत्रि और अनसूया से विदा लेकर राम, सीता और लक्ष्मण विशाल दंडक वन में प्रवेश करते हैं।

1 2.119.1

अनसूया तु धर्मज्ञा श्रुत्वा तां महतीं कथाम् ।
पर्यष्वजत बाहुभ्यां शिरस्याघ्राय मैथिलीम् ॥

anasūyā tu dharmajñā śrutvā tāṃ mahatīṃ kathām |
paryaṣvajata bāhubhyāṃ śirasyāghrāya maithilīm ||

हिंदी अर्थ

धर्मज्ञ अनसूया ने वह महान कथा सुनकर मैथिली को बाहों में भर लिया और उनका सिर सूँघा।

English meaning

Righteous Anasuya, having heard that great story, embraced Maithili in her arms and smelled her head.

2 2.119.2

व्यक्ताक्षरपदं चित्रं भाषितं मधुरं त्वया ।
यथा स्वयंवरं वृत्तं तत्सर्वं हि श्रुतं मया ।
रमेऽहं कथया ते तु दृढं मधुरभाषिणि ॥

vyaktākṣarapadaṃ citraṃ bhāṣitaṃ madhuraṃ tvayā |
yathā svayaṃvaraṃ vṛttaṃ tatsarvaṃ hi śrutaṃ mayā |
rame'haṃ kathayā te tu dṛḍhaṃ madhurabhāṣiṇi ||

हिंदी अर्थ

'तुमने स्पष्ट अक्षरों और पदों में मधुर और सुंदर ढंग से कहा। स्वयंवर जैसे हुआ, वह सब मैंने सुन लिया। मधुरभाषिणी, तुम्हारी कथा से मुझे बड़ा आनंद मिला।'

English meaning

'You have told it sweetly and vividly, every syllable and word clear. I have heard everything about how the svayamvara took place. Sweet-spoken one, I delight greatly in your story.'

3-4 2.119.3-4

रविरस्तङ्गतश्श्रीमानुपोह्य रजनीं शिवाम् ।
दिवसं प्रतिकीर्णानामाहारार्थं पतत्रिणाम् ।
सन्ध्याकाले निलीनानां निद्रार्थं श्रूयते ध्वनिः ॥

ravirastaṅgataśśrīmānupohya rajanīṃ śivām |
divasaṃ pratikīrṇānāmāhārārthaṃ patatriṇām |
sandhyākāle nilīnānāṃ nidrārthaṃ śrūyate dhvaniḥ ||

हिंदी अर्थ

'श्रीमान सूर्य अस्त हो गए हैं और शुभ रात्रि आ गई है। दिन में भोजन के लिए बिखरे पक्षियों का स्वर सुनाई दे रहा है, जो संध्या के समय सोने के लिए लौट रहे हैं।'

English meaning

'The glorious sun has set, bringing on the auspicious night. The sound is heard of birds that scattered by day in search of food, now settling at twilight to sleep.'

5 2.119.5

एते चाप्यभिषेकार्द्रा मुनयः कलशोद्यताः ।
सहिता उपवर्तन्ते सलिलाप्लुतवल्कलाः ॥

ete cāpyabhiṣekārdrā munayaḥ kalaśodyatāḥ |
sahitā upavartante salilāplutavalkalāḥ ||

हिंदी अर्थ

'और ये मुनि, स्नान से भीगे हुए और कलश उठाए, जल से तर वल्कल पहने एक साथ लौट रहे हैं।'

English meaning

'And these sages, wet from bathing and carrying water pots, are coming back together, their bark garments soaked with water.'

6 2.119.6

ऋषीणामग्निहोत्रेषु हुतेषु विधिपूर्वकम् ।
कपोताङ्गारुणो धूमो दृश्यते पवनोद्धतः ॥

ṛṣīṇāmagnihotreṣu huteṣu vidhipūrvakam |
kapotāṅgāruṇo dhūmo dṛśyate pavanoddhataḥ ||

हिंदी अर्थ

'ऋषियों के विधिपूर्वक अग्निहोत्र करने पर कबूतर के पंख जैसा धूमिल-लाल धुआँ वायु से उड़ता दिखाई दे रहा है।'

English meaning

'Now that the sages' fire offerings have been made as prescribed, smoke grey-red like a pigeon's wing is seen, stirred by the wind.'

7 2.119.7

अल्पपर्णा हि तरवो घनीभूतास्समन्ततः ।
विप्रकृष्टेन्द्रिये देशेऽस्मिन्न प्रकाशन्ति वै दिशः ॥

alpaparṇā hi taravo ghanībhūtāssamantataḥ |
viprakṛṣṭendriye deśe'sminna prakāśanti vai diśaḥ ||

हिंदी अर्थ

'थोड़े पत्तों वाले वृक्ष भी चारों ओर घने हो गए हैं; जहाँ दृष्टि दूर तक नहीं जाती, उस इस स्थान में दिशाएँ दिखाई नहीं दे रहीं।'

English meaning

'The trees, though thin of leaf, have grown dense all around; in this place where the eye cannot reach far, the directions are not visible.'

8 2.119.8

रजनीचरसत्त्वानि प्रचरन्ति समन्ततः ।
तपोवनमृगा ह्येते वेदितीर्थेषु शेरते ॥

rajanīcarasattvāni pracaranti samantataḥ |
tapovanamṛgā hyete veditīrtheṣu śerate ||

हिंदी अर्थ

'रात में घूमने वाले प्राणी चारों ओर विचर रहे हैं, और तपोवन के ये हिरण वेदियों और घाटों पर लेट रहे हैं।'

English meaning

'Creatures that roam at night are moving all around, and these deer of the ascetics' grove are lying down by the altars and bathing places.'

9 2.119.9

सम्प्रवृत्तानिशा सीते नक्षत्रसमलङ्कृता ।
ज्योत्स्नाप्रावरणश्चन्द्रो दृश्यतेऽभ्युदितोऽम्बरे ॥

sampravṛttāniśā sīte nakṣatrasamalaṅkṛtā |
jyotsnāprāvaraṇaścandro dṛśyate'bhyudito'mbare ||

हिंदी अर्थ

'सीते, नक्षत्रों से सजी रात आ गई है, और चाँदनी का आवरण ओढ़े चंद्रमा आकाश में उदित दिखाई दे रहा है।'

English meaning

'Sita, night has come, adorned with stars, and the moon, veiled in moonlight, is seen risen in the sky.'

10 2.119.10

गम्यतामनुजानामि रामस्यानुचरी भव ।
कथायन्त्या हि मधुरं त्वयाऽहं परितोषिता ॥

gamyatāmanujānāmi rāmasyānucarī bhava |
kathāyantyā hi madhuraṃ tvayā'haṃ paritoṣitā ||

हिंदी अर्थ

'अब जाओ, मैं अनुमति देती हूँ; राम की सहचरी बनो। इतनी मधुर कथा सुनाकर तुमने मुझे प्रसन्न कर दिया।'

English meaning

'Go now, I give you leave; be Rama's companion. You have delighted me by speaking so sweetly.'

11 2.119.11

अलङ्कुरु च तावत्त्वं प्रत्यक्षं मम मैथिलि ।
प्रीतिं जनय मे वत्से दिव्यालङ्कारशोभिता ॥

alaṅkuru ca tāvattvaṃ pratyakṣaṃ mama maithili |
prītiṃ janaya me vatse divyālaṅkāraśobhitā ||

हिंदी अर्थ

'पर पहले, मैथिली, मेरे सामने शृंगार करो। वत्से, इन दिव्य आभूषणों से सजकर मुझे आनंद दो।'

English meaning

'But first, Maithili, adorn yourself before my eyes. Dear child, give me joy, shining with these divine ornaments.'

12 2.119.12

सा तथा समलङ्कृत्य सीता सुरसुतोपमा ।
प्रणम्य शिरसा तस्यै रामं त्वभिमुखी ययौ ॥

sā tathā samalaṅkṛtya sītā surasutopamā |
praṇamya śirasā tasyai rāmaṃ tvabhimukhī yayau ||

हिंदी अर्थ

इस प्रकार शृंगार करके देवकन्या के समान सीता ने उन्हें सिर झुकाकर प्रणाम किया और राम की ओर चल दीं।

English meaning

Adorning herself thus, Sita, like a daughter of the gods, bowed her head to her and went towards Rama.

13 2.119.13

तथा तु भूषितां सीतां ददर्श वदतां वरः ।
राघवः प्रीतिदानेन तपस्विन्या जहर्ष च ॥

tathā tu bhūṣitāṃ sītāṃ dadarśa vadatāṃ varaḥ |
rāghavaḥ prītidānena tapasvinyā jaharṣa ca ||

हिंदी अर्थ

वक्ताओं में श्रेष्ठ राघव ने सीता को इस प्रकार सजा देखा और तपस्विनी के प्रेम-उपहार से प्रसन्न हुए।

English meaning

Raghava, best of speakers, saw Sita adorned thus and rejoiced at the ascetic woman's gift of love.

14 2.119.14

न्यवेदयत्ततस्सर्वं सीता रामाय मैथिली ।
प्रीतिदानं तपस्विन्या वसनाभरणस्रजम् ॥

nyavedayattatassarvaṃ sītā rāmāya maithilī |
prītidānaṃ tapasvinyā vasanābharaṇasrajam ||

हिंदी अर्थ

तब मैथिली सीता ने राम को तपस्विनी के प्रेम-उपहार वस्त्र, आभूषण और मालाओं के बारे में सब कुछ बताया।

English meaning

Then Sita, Maithili, told Rama all about the ascetic woman's gift of love: the garments, ornaments and garlands.

15 2.119.15

प्रहृष्टस्त्वभवद्रामो लक्ष्मणश्च महारथः ।
मैथिल्यास्सत्क्रियां दृष्ट्वा मानुषेषु सुदुर्लभाम् ॥

prahṛṣṭastvabhavadrāmo lakṣmaṇaśca mahārathaḥ |
maithilyāssatkriyāṃ dṛṣṭvā mānuṣeṣu sudurlabhām ||

हिंदी अर्थ

मैथिली का मनुष्यों में अत्यंत दुर्लभ सत्कार देखकर राम और महारथी लक्ष्मण बहुत प्रसन्न हुए।

English meaning

Rama and the great warrior Lakshmana were delighted to see the honour shown to Maithili, so rare among humans.

16 2.119.16

ततस्तां शर्वरीं प्रीतः पुण्यां शशिनिभाननः ।
अर्चितस्तापसै स्सिद्धैरुवास रघुनन्दनः ॥

tatastāṃ śarvarīṃ prītaḥ puṇyāṃ śaśinibhānanaḥ |
arcitastāpasai ssiddhairuvāsa raghunandanaḥ ||

हिंदी अर्थ

तब चंद्रमा जैसे मुख वाले रघुनंदन ने तपस्वियों और सिद्धों से पूजित होकर वह पवित्र रात वहाँ प्रसन्नता से बिताई।

English meaning

Then the moon-faced joy of the Raghus, honoured by the ascetics and perfected ones, happily spent that holy night there.

17 2.119.17

तस्यां रात्र्यां व्यतीतायामभिषिच्य हुताग्निकान् ।
आपृच्छेतां नरव्याघ्रौ तापसान्वनगोचरान् ॥

tasyāṃ rātryāṃ vyatītāyāmabhiṣicya hutāgnikān |
āpṛcchetāṃ naravyāghrau tāpasānvanagocarān ||

हिंदी अर्थ

वह रात बीतने पर दोनों पुरुषसिंहों ने स्नान और अग्निहोत्र कर चुके वनवासी तपस्वियों से विदा माँगी।

English meaning

When that night had passed, the two tigers among men took leave of the forest-dwelling ascetics, who had bathed and made their fire offerings.

18 2.119.18

तावूचुस्ते वनचरास्तापसा धर्मचारिणः ।
वनस्य तस्य सञ्चारं राक्षसैस्समभिप्लुतम् ॥

tāvūcuste vanacarāstāpasā dharmacāriṇaḥ |
vanasya tasya sañcāraṃ rākṣasaissamabhiplutam ||

हिंदी अर्थ

धर्माचारी वनवासी तपस्वियों ने उन्हें बताया कि उस वन के मार्ग राक्षसों से भरे हुए हैं।

English meaning

The righteous forest-dwelling ascetics told them that the paths of that forest were overrun by rakshasas.

19 2.119.19

रक्षांसि पुरुषादानि नानारूपाणि राघव ।
वसन्त्यस्मिन्महारण्ये व्यालाश्च रुधिराशनाः ॥

rakṣāṃsi puruṣādāni nānārūpāṇi rāghava |
vasantyasminmahāraṇye vyālāśca rudhirāśanāḥ ||

हिंदी अर्थ

'राघव, इस महावन में अनेक रूपों वाले नरभक्षी राक्षस और रक्त पीने वाले हिंसक पशु रहते हैं।'

English meaning

'Raghava, man-eating rakshasas of many forms live in this great forest, and so do blood-drinking beasts of prey.'

20 2.119.20

उच्छिष्टं वा प्रमत्तं वा तापसं धर्मचारिणम् ।
अदन्त्यस्मिन्महारण्ये तान्निवारय राघव ॥

ucchiṣṭaṃ vā pramattaṃ vā tāpasaṃ dharmacāriṇam |
adantyasminmahāraṇye tānnivāraya rāghava ||

हिंदी अर्थ

'इस महावन में वे अशुचि या असावधान धर्माचारी तपस्वी को खा जाते हैं। राघव, आप उन्हें रोकिए।'

English meaning

'In this great forest they devour any righteous ascetic who is impure or off guard. Restrain them, Raghava.'

21 2.119.21

एष पन्था महर्षीणां फलान्याहरतां वने ।
अनेन तु वनं दुर्गं गन्तुं राघव ते क्षमम् ॥

eṣa panthā maharṣīṇāṃ phalānyāharatāṃ vane |
anena tu vanaṃ durgaṃ gantuṃ rāghava te kṣamam ||

हिंदी अर्थ

'यह वन में फल लाने वाले महर्षियों का मार्ग है। राघव, इसी से आप दुर्गम वन में जा सकते हैं।'

English meaning

'This is the path of the great sages who gather fruits in the forest. By this way, Raghava, you can enter the impassable forest.'

22 2.119.22

इतीव तैः प्राञ्जलिभिस्तपस्विभिर्द्विजैः कृतस्वस्त्ययनः परन्तपः ।
वनं सभार्यः प्रविवेश राघवस्सलक्ष्मणस्सूर्य इवाभ्रमण्डलम् ॥

itīva taiḥ prāñjalibhistapasvibhirdvijaiḥ kṛtasvastyayanaḥ parantapaḥ |
vanaṃ sabhāryaḥ praviveśa rāghavassalakṣmaṇassūrya ivābhramaṇḍalam ||

हिंदी अर्थ

हाथ जोड़े उन तपस्वी ब्राह्मणों से यात्रा का आशीर्वाद पाकर शत्रुओं को तपाने वाले राघव पत्नी और लक्ष्मण सहित वन में वैसे ही प्रविष्ट हुए जैसे सूर्य मेघमंडल में।

English meaning

Blessed for the journey by those brahmin ascetics with folded hands, Raghava, scorcher of foes, entered the forest with his wife and Lakshmana, like the sun entering a ring of clouds.

Next sarga · Aranya Kanda 1Welcomed by the Sages of DandakaRama, Sita and Lakshmana enter the Dandaka forest and find a circle of hermitages. The sages welcome Rama as their king and protector and ask him…

Characters in this sarga

All characters