युद्धकांड, सर्ग 80: राम द्वारा लक्ष्मण को रोकना
मकराक्षंहतंश्रुत्वारावणस्समितिञ्जयः ।
रोषेणमहताविष्टोदन्ताङ्कटकटाय्य च ।
कोपितश्चतदातत्रकिंकार्यमितिचिन्तयन् ।
आदिदेशाथसङ्क्रुद्धोरणायेजितंसुतम् ॥
makarākṣaṃhataṃśrutvārāvaṇassamitiñjayaḥ |
roṣeṇamahatāviṣṭodantāṅkaṭakaṭāyya ca |
kopitaścatadātatrakiṃkāryamiticintayan |
ādideśāthasaṅkruddhoraṇāyejitaṃsutam ||
जहिवीर महावीर्यौभ्रातरौरामलक्ष्मणौ ।
अदृश्योदृश्यमानोवासर्वथात्वंबलाधिकः ॥
jahivīra mahāvīryaubhrātaraurāmalakṣmaṇau |
adṛśyodṛśyamānovāsarvathātvaṃbalādhikaḥ ||
त्वमप्रतिमकर्माणमिन्द्रंजयसिसंयुगे ।
किंपुनर्मानुषौदृष्टवा न वधिष्यसिसंयुगे ॥
tvamapratimakarmāṇamindraṃjayasisaṃyuge |
kiṃpunarmānuṣaudṛṣṭavā na vadhiṣyasisaṃyuge ||
तथोक्तोराक्षसेन्द्रेणप्रतिगृह्यपितुर्वचः ।
यज्ञभूमौ स विधिवत् पावकंजुहवेन्द्रजित् ॥
tathoktorākṣasendreṇapratigṛhyapiturvacaḥ |
yajñabhūmau sa vidhivat pāvakaṃjuhavendrajit ||
जुह्वतश्चापितत्राग्निंरक्तोष्णीषधरास्त्रिरियः ।
आजग्मुस्तत्रसम्भ्रान्ताराक्षस्योयत्ररावणिः ॥
juhvataścāpitatrāgniṃraktoṣṇīṣadharāstririyaḥ |
ājagmustatrasambhrāntārākṣasyoyatrarāvaṇiḥ ||
शस्त्राणिशरपत्राणिसमिधोऽथविभीतकाः ।
लोहितानि च वासांहिस्रुवंकार्ष्णायसंतथा ॥
śastrāṇiśarapatrāṇisamidho'thavibhītakāḥ |
lohitāni ca vāsāṃhisruvaṃkārṣṇāyasaṃtathā ||
सर्वतोऽग्निंसमास्तीर्यशरपत्रैस्सतोमरैः ।
छागस्यसर्वकृष्णस्यगळंजग्राहजीवतः ॥
sarvato'gniṃsamāstīryaśarapatraissatomaraiḥ |
chāgasyasarvakṛṣṇasyagaḷaṃjagrāhajīvataḥ ||
सकृदेवसमिद्धस्यविधूमस्यमहार्चिषः ।
बभूवुस्तानिलिङ्गानिविजयंदर्शयन्ति च ॥
sakṛdevasamiddhasyavidhūmasyamahārciṣaḥ |
babhūvustāniliṅgānivijayaṃdarśayanti ca ||
प्रदक्षिणावर्तशिखस्तप्तहाटकसन्निभः ।
हविस्तत्प्रतिजग्राहपावकस्स्वयमुत्थितः ॥
pradakṣiṇāvartaśikhastaptahāṭakasannibhaḥ |
havistatpratijagrāhapāvakassvayamutthitaḥ ||
हुत्वाग्निंतर्पयित्वाथदेवदानवराक्षसान् ।
आरुरोहरथश्रेष्ठमन्तर्थानगतंशुभम् ॥
hutvāgniṃtarpayitvāthadevadānavarākṣasān |
āruroharathaśreṣṭhamantarthānagataṃśubham ||
स वाजिभिश्चतुर्भिस्तुबाणैश्चनिशितैर्युतः ।
आरोपितमहाचापश्शुशुभेस्यन्दनोत्तमः ॥
sa vājibhiścaturbhistubāṇaiścaniśitairyutaḥ |
āropitamahācāpaśśuśubhesyandanottamaḥ ||
जाज्वल्यमानोवपुषातपनीयपरिच्छदः ।
मृगैश्चन्द्रार्धचन्द्रैश्च स रथस्समलङ्कृतः ॥
jājvalyamānovapuṣātapanīyaparicchadaḥ |
mṛgaiścandrārdhacandraiśca sa rathassamalaṅkṛtaḥ ||
जाम्बूनदमहाकम्बुर्दीप्तपावकसन्निभः ।
बभूवेन्द्रजितःकेतुर्वैदूर्यसमलङ्कृतः ॥
jāmbūnadamahākamburdīptapāvakasannibhaḥ |
babhūvendrajitaḥketurvaidūryasamalaṅkṛtaḥ ||
तेनचादित्यकल्पेनब्रह्मास्त्रण च पालितः ।
स बभूवदुराधर्षोरावणिस्सुमहाबलः ॥
tenacādityakalpenabrahmāstraṇa ca pālitaḥ |
sa babhūvadurādharṣorāvaṇissumahābalaḥ ||
सोऽभिनिर्यायनगरादिन्द्रजित्समितिञ्जयः ।
हत्वाग्निंराक्षसैर्मन्त्रैरन्तर्धानगतोऽब्रवीत् ॥
so'bhiniryāyanagarādindrajitsamitiñjayaḥ |
hatvāgniṃrākṣasairmantrairantardhānagato'bravīt ||
अद्यहत्वारणेयौतौमिथ्याप्रव्रजितौवने ।
जयंपित्रेप्रदास्यामिरावणायरणार्जितम् ॥
adyahatvāraṇeyautaumithyāpravrajitauvane |
jayaṃpitrepradāsyāmirāvaṇāyaraṇārjitam ||
अद्यनिर्वानरमुर्वींहत्वारामंसलक्ष्मणम् ।
करिष्येपरमांप्रीतिमित्युक्त्वान्तरधीयत ॥
adyanirvānaramurvīṃhatvārāmaṃsalakṣmaṇam |
kariṣyeparamāṃprītimityuktvāntaradhīyata ||
आपपातथसङ्कृद्धोदशग्रीवेणचोदितः ।
तीक्षणकार्मुकनाराचैस्तीक्षणस्त्विन्द्ररिपूरणे ॥
āpapātathasaṅkṛddhodaśagrīveṇacoditaḥ |
tīkṣaṇakārmukanārācaistīkṣaṇastvindraripūraṇe ||
स ददर्शमहावीर्यौनागौत्रिशिरसानिव ।
सृजन्ताविषुजालानिवीरौवानरमध्यगौ ॥
sa dadarśamahāvīryaunāgautriśirasāniva |
sṛjantāviṣujālānivīrauvānaramadhyagau ||
इमौतावितिसञ्चिन्त्यसज्जंकृत्वा च कार्मुकम् ।
सन्ततानेषुधाराभिःपर्जन्यइववृष्टिमान् ॥
imautāvitisañcintyasajjaṃkṛtvā ca kārmukam |
santatāneṣudhārābhiḥparjanyaivavṛṣṭimān ||
तुवैहायसंप्राप्यसरथोरामलक्ष्मणौ ।
आचक्षुर्विषयेतिष्ठवनिव्याधनिशितैश्शरैः ॥
tuvaihāyasaṃprāpyasarathorāmalakṣmaṇau |
ācakṣurviṣayetiṣṭhavanivyādhaniśitaiśśaraiḥ ||
तौतस्यशरवेगेनपरीतौरामलक्ष्मणौ ।
धनुषीसशरेकृत्वादिव्यमस्त्रंप्रचक्रतुः ॥
tautasyaśaravegenaparītaurāmalakṣmaṇau |
dhanuṣīsaśarekṛtvādivyamastraṃpracakratuḥ ||
प्रच्छादयन्तौगगनंशरजालैर्महाबलौ ।
तमस्त्रःसूर्यसङ्काशैर्नैवपस्पृशतुश्शरैः ॥
pracchādayantaugaganaṃśarajālairmahābalau |
tamastraḥsūryasaṅkāśairnaivapaspṛśatuśśaraiḥ ||
स हिधूमान्धकारं च चक्रेप्रच्चादयन्नभः ।
दिशश्चान्तर्दधेश्रीमान्नीहारतमसावृताः ॥
sa hidhūmāndhakāraṃ ca cakrepraccādayannabhaḥ |
diśaścāntardadheśrīmānnīhāratamasāvṛtāḥ ||
नैवज्यातलनिर्घोषा न च नेमिखुरस्वनः ।
शुश्रुवेचरतस्तस्य न च रूपंप्रकाशते ॥
naivajyātalanirghoṣā na ca nemikhurasvanaḥ |
śuśruvecaratastasya na ca rūpaṃprakāśate ||
घनान्धकारेतिमिरेशरावर्षमिवाद्भुतम् ।
स ववर्षमहाबाहुर्नाराचशरवृष्टिभिः ॥
ghanāndhakāretimireśarāvarṣamivādbhutam |
sa vavarṣamahābāhurnārācaśaravṛṣṭibhiḥ ||
स रामंसूर्यसङ्काशैश्शरैर्धत्तवरोर्भृशम् ।
विव्याधसमरेक्रुद्धःसर्वगात्रेषुरावणिः ॥
sa rāmaṃsūryasaṅkāśaiśśarairdhattavarorbhṛśam |
vivyādhasamarekruddhaḥsarvagātreṣurāvaṇiḥ ||
तौहन्यमानौनाराचैर्धाराभिरिवपर्वतौ ।
हेमपुङ्खान्नरव्याघ्रौतिग्मान्मुमुचतुःशरान् ॥
tauhanyamānaunārācairdhārābhirivaparvatau |
hemapuṅkhānnaravyāghrautigmānmumucatuḥśarān ||
अन्तरिक्षेसमासाद्यरावणिंकङ्कपत्रिणः ।
निकृत्यपतगाभूमौसेतुस्तेशोणितोक्षिताः ॥
antarikṣesamāsādyarāvaṇiṃkaṅkapatriṇaḥ |
nikṛtyapatagābhūmausetusteśoṇitokṣitāḥ ||
अतिमात्रंशरौघेणपीड्यमानौनरोत्तमौ ।
तानिषून्पततोभल्लैरनेकैर्विचकर्ततुः ॥
atimātraṃśaraugheṇapīḍyamānaunarottamau |
tāniṣūnpatatobhallairanekairvicakartatuḥ ||
यतोहिददृशातेतौशरान् निपतितान्शितान् ।
ततस्तुतौदाशरथीससृजातेऽस्त्रमुत्तमम् ॥
yatohidadṛśātetauśarān nipatitānśitān |
tatastutaudāśarathīsasṛjāte'stramuttamam ||
रावणिस्तुदिशस्सर्वारथेनातिरथोऽपतत् ।
विव्याधतौदाशरथीलघ्वस्त्रनिशितैःशरैः ॥
rāvaṇistudiśassarvārathenātiratho'patat |
vivyādhataudāśarathīlaghvastraniśitaiḥśaraiḥ ||
तेनातिविद्धौतौवीरौरुक्मपुङ्खैःसुसम्हतैः ।
बभूवतुर्धाशरथीपुष्पितामिवकिंशुकौ ॥
tenātividdhautauvīraurukmapuṅkhaiḥsusamhataiḥ |
babhūvaturdhāśarathīpuṣpitāmivakiṃśukau ||
नास्यवेगगतिंकचशिन्न च रूपंधनुश्शरान् ।
न चान्यद्विदितंकिञ्चित्सूर्यस्येवाभ्रसम्प्लवे ॥
nāsyavegagatiṃkacaśinna ca rūpaṃdhanuśśarān |
na cānyadviditaṃkiñcitsūryasyevābhrasamplave ||
तेनविद्धाश्चहरयोनिहताश्चगतासवः ।
बभूवुःशतशस्तत्रपतिताधरणीतले ॥
tenaviddhāścaharayonihatāścagatāsavaḥ |
babhūvuḥśataśastatrapatitādharaṇītale ||
लक्ष्मणस्तुततस्सुङ्क्रृद्धोभ्रातरंवाक्यमब्रवीत् ।
ब्राह्ममस्त्रंप्रयोक्ष्यामिवधार्थंसर्वरक्षसाम् ॥
lakṣmaṇastutatassuṅkrṛddhobhrātaraṃvākyamabravīt |
brāhmamastraṃprayokṣyāmivadhārthaṃsarvarakṣasām ||
तमुवाचततोरामोलक्ष्मणंशुभलक्षणम् ।
नैकस्यहेतोरक्षांसिपृथिव्यांहन्तुमर्हसि ॥
tamuvācatatorāmolakṣmaṇaṃśubhalakṣaṇam |
naikasyahetorakṣāṃsipṛthivyāṃhantumarhasi ||
अयुध्यमानंप्रच्छन्नंप्राञ्जलिंशरणागतम् ।
पलायमानंमत्तंवा न हन्तुंत्वमिहार्हसि ॥
ayudhyamānaṃpracchannaṃprāñjaliṃśaraṇāgatam |
palāyamānaṃmattaṃvā na hantuṃtvamihārhasi ||
अस्यैवतुवधेयत्नंकरिष्यावोमहाभुज ।
आदेक्ष्यावोमहावेगावस्त्रानाशीविषोपमान् ॥
asyaivatuvadheyatnaṃkariṣyāvomahābhuja |
ādekṣyāvomahāvegāvastrānāśīviṣopamān ||
तमेनंमायिनंक्षुद्रमन्तर्हितरथंबलात् ।
राक्षसंनिहनिष्यन्तिदृष्टवावानरयूथपाः ॥
tamenaṃmāyinaṃkṣudramantarhitarathaṃbalāt |
rākṣasaṃnihaniṣyantidṛṣṭavāvānarayūthapāḥ ||
यद्येषभूमिंविशतेदिवंवारसातलंवापिनभस्स्थलंवा ।
एवंनिगूढोऽममास्त्रदग्धःपतिष्यतेभूमितलेगतासुः ॥
yadyeṣabhūmiṃviśatedivaṃvārasātalaṃvāpinabhassthalaṃvā |
evaṃnigūḍho'mamāstradagdhaḥpatiṣyatebhūmitalegatāsuḥ ||
