Skip to content
Yuddha Kanda Sarga 26 of 131 48 shlokas Journey stop 23
Valmiki Ramayana · Yuddha Kanda · Sarga 26

Sarana Names the Chiefs

युद्धकांड, सर्ग 26: सारण द्वारा सरदारों का परिचय

From his tower Ravana surveys the army as Sarana points out its leaders one by one.

अपनी अटारी से रावण सेना देखता है और सारण एक एक कर उसके सरदारों का परिचय देता है।

Meanings for this sarga are being writtenThe Sanskrit text and its transliteration are complete. The Hindi and English meaning of each shloka will appear here as they are added, Kanda by Kanda. इस सर्ग के श्लोकों का हिंदी और अंग्रेज़ी अर्थ जल्द जोड़ा जाएगा।
1 6.26.1

तद्वचःपथ्यमक्लीबंसारणेनाभिभाषितम् ।
निशम्यरावणोराजाप्रत्यभाषतसारणम् ॥

tadvacaḥpathyamaklībaṃsāraṇenābhibhāṣitam |
niśamyarāvaṇorājāpratyabhāṣatasāraṇam ||

2 6.26.2

यदिमामभियुञ्जीरन्देवगन्धर्वदानवाः ।
नैवसीतांप्रदास्यामिसर्वलोकभयादपि ॥

yadimāmabhiyuñjīrandevagandharvadānavāḥ |
naivasītāṃpradāsyāmisarvalokabhayādapi ||

3 6.26.3

त्वंतुसौम्यपरित्रस्तोहरिभिर्निर्जितोभृशम् ।
प्रतिप्रदानमद्यैवसीतायास्साधुमन्यसे ॥

tvaṃtusaumyaparitrastoharibhirnirjitobhṛśam |
pratipradānamadyaivasītāyāssādhumanyase ||

4-5 6.26.4-5

कोहिनामसपत्नोमांसमरेजेतुमर्हति ।
इत्युक्त्वापरुषंवाक्यंरावणोराक्षसाधिपः ।
आरुरोहततश्रशीमान् प्रासादंहिमपाण्डुरम् ।
बहुतालसमुत्सेधंरावणोऽथदिदृक्ष्या ॥

kohināmasapatnomāṃsamarejetumarhati |
ityuktvāparuṣaṃvākyaṃrāvaṇorākṣasādhipaḥ |
ārurohatataśraśīmān prāsādaṃhimapāṇḍuram |
bahutālasamutsedhaṃrāvaṇo'thadidṛkṣyā ||

6 6.26.6

ताभ्यांचराभ्यांसहितोरावणःक्रोधमूर्छितः ।
पश्यमानस्समुद्रंचपर्वतांश्चवनानिच ।
ददर्शपृथिवीदेशंसुसम्पूर्णंप्लवङ्गमैः ॥

tābhyāṃcarābhyāṃsahitorāvaṇaḥkrodhamūrchitaḥ |
paśyamānassamudraṃcaparvatāṃścavanānica |
dadarśapṛthivīdeśaṃsusampūrṇaṃplavaṅgamaiḥ ||

7 6.26.7

तदपारमसंख्ख्येयंवानराणांमहद्बलं ।
अलोक्यरावणोराजापरिपप्रच्छसारणम् ॥

tadapāramasaṃkhkhyeyaṃvānarāṇāṃmahadbalaṃ |
alokyarāvaṇorājāparipapracchasāraṇam ||

8 6.26.8

एषांवानरमुख्यानांकेशूराःकेमहाबलाः ।
केपूर्वमभिवर्तन्तेमहोत्साहास्समन्ततः ॥

eṣāṃvānaramukhyānāṃkeśūrāḥkemahābalāḥ |
kepūrvamabhivartantemahotsāhāssamantataḥ ||

9 6.26.9

केषांशृणोतिसुग्रीवःकेवायूथपयूथपाः ।
सारणाचक्ष्वतत्त्वेनकेप्रधानाःप्लवङ्गमाः ॥

keṣāṃśṛṇotisugrīvaḥkevāyūthapayūthapāḥ |
sāraṇācakṣvatattvenakepradhānāḥplavaṅgamāḥ ||

10 6.26.10

सारणोराक्षसेन्द्रस्यवचनंपरिपृच्छतः ।
आचचक्षेऽथमुख्यज्ञोमुख्यांस्तांस्तुवनौकसः ॥

sāraṇorākṣasendrasyavacanaṃparipṛcchataḥ |
ācacakṣe'thamukhyajñomukhyāṃstāṃstuvanaukasaḥ ||

11-13 6.26.11-13

एषयोऽभिमुखोलङ्कांनर्दंस्तिष्ठतिवानरः ।
यूथपानांसहस्राणांशतेनपरिवारितः ।
यस्यघोषेणमहतासप्राकारासतोरणा ।
लङ्काप्रवेपतेसर्वासशैलवनकानना ।
सर्वशाखामृगेन्द्रस्यसुग्रीवस्यमहात्मनः ।
बलाग्रेतिष्ठतेवीरोनीलोनामैषयूथपः ॥

eṣayo'bhimukholaṅkāṃnardaṃstiṣṭhativānaraḥ |
yūthapānāṃsahasrāṇāṃśatenaparivāritaḥ |
yasyaghoṣeṇamahatāsaprākārāsatoraṇā |
laṅkāpravepatesarvāsaśailavanakānanā |
sarvaśākhāmṛgendrasyasugrīvasyamahātmanaḥ |
balāgretiṣṭhatevīronīlonāmaiṣayūthapaḥ ||

14-17 6.26.14-17

बाहूप्रगृह्ययःपद् भ्यांमहींगच्छतिवीर्यवान् ।
लङ्कामभिमुखःक्रोधादभीक्ष्णंचविजृम्भते ।
गिरिशृङ्गप्रतीकाशःपद्मकिञ्जल्कसन्निभः ।
स्पोटयत्यभिसंरब्धोलाङ्गूलंचपुनःपुनः ।
यस्यलाङ्गूलशब्देनस्वनन्तिप्रदिशोदश ।
एषवानरराजेनसुग्रीवेणाभिषेचितः ।
यौवराज्येऽङ्गदोनामत्वामाह्वयतिसंयुगे ॥

bāhūpragṛhyayaḥpad bhyāṃmahīṃgacchativīryavān |
laṅkāmabhimukhaḥkrodhādabhīkṣṇaṃcavijṛmbhate |
giriśṛṅgapratīkāśaḥpadmakiñjalkasannibhaḥ |
spoṭayatyabhisaṃrabdholāṅgūlaṃcapunaḥpunaḥ |
yasyalāṅgūlaśabdenasvanantipradiśodaśa |
eṣavānararājenasugrīveṇābhiṣecitaḥ |
yauvarājye'ṅgadonāmatvāmāhvayatisaṃyuge ||

18 6.26.18

वालिनस्सदृशःपुत्रस्सुग्रीवस्यसदाप्रियः ।
राघवार्थेपराक्रान्तश्शक्रार्थेवरुणोयथा ॥

vālinassadṛśaḥputrassugrīvasyasadāpriyaḥ |
rāghavārtheparākrāntaśśakrārthevaruṇoyathā ||

19 6.26.19

एतस्यसामतिस्सर्वायद्दृष्टाजनकात्मजा ।
हनूमतावेगवताराघवस्यहितैषिणा ॥

etasyasāmatissarvāyaddṛṣṭājanakātmajā |
hanūmatāvegavatārāghavasyahitaiṣiṇā ||

20 6.26.20

बहूनिवानरेन्द्राणामेषयूथानिवीर्यवान् ।
परिगृह्याभियातित्वांस्वेनानीकेनमर्दितुम् ॥

bahūnivānarendrāṇāmeṣayūthānivīryavān |
parigṛhyābhiyātitvāṃsvenānīkenamarditum ||

21 6.26.21

अनुवालिसुतस्यापिबलेनमहताऽवृतः ।
वीरस्तिष्ठतिसङ्ग्रामेसेतुहेतुरयंनलः ॥

anuvālisutasyāpibalenamahatā'vṛtaḥ |
vīrastiṣṭhatisaṅgrāmesetuheturayaṃnalaḥ ||

22-24 6.26.22-24

येतुविष्टभ्यगात्राणिक्ष्वेलयन्तिनदन्तिच ।
उत्थायचविजृम्भन्तेक्रोधेनहरिपुङ्गवाः ।
एतेदुष्प्रसहाघोराश्चण्डाश्चण्डपराक्रमाः ।
अष्टौशतसहस्राणिदशकोटिशतानिच ।
यएनमनुगच्छन्तिवीराश्चन्दनवासिनः ।
एषैवाशंसतेलङ्कांस्वेनानीकेनमर्दितुम् ॥

yetuviṣṭabhyagātrāṇikṣvelayantinadantica |
utthāyacavijṛmbhantekrodhenaharipuṅgavāḥ |
eteduṣprasahāghorāścaṇḍāścaṇḍaparākramāḥ |
aṣṭauśatasahasrāṇidaśakoṭiśatānica |
yaenamanugacchantivīrāścandanavāsinaḥ |
eṣaivāśaṃsatelaṅkāṃsvenānīkenamarditum ||

25-26 6.26.25-26

श्वेतोरजतसङ्काशश्चपलोभीमविक्रमः ।
बुद्धिमान्वानरश्शूरस्त्रिषुलोकेषुविश्रुतः ।
तूर्णंसुग्रीवमागम्यपुनर्गच्छतिसत्वरः ।
विभजन्वानरींसेनामनीकानिप्रहर्षयन् ॥

śvetorajatasaṅkāśaścapalobhīmavikramaḥ |
buddhimānvānaraśśūrastriṣulokeṣuviśrutaḥ |
tūrṇaṃsugrīvamāgamyapunargacchatisatvaraḥ |
vibhajanvānarīṃsenāmanīkānipraharṣayan ||

27-30 6.26.27-30

यःपुरागोमतीतीरेरम्यंपर्येतिपर्वतम् ।
नाम्नासङ्कोचनोनामनानानगयुतोगिरिः ।
तत्रराज्यंप्रशास्त्येषकुमुदोनामयूथपः ।
योऽसौशतसहस्राणिसहस्रंपरिकर्षति ।
यस्यवालाबहुव्यामादीर्घलाङ्गूलमाश्रिता ।
ताम्रापीतास्सीताश्श्वेताःप्रकीर्णाघोरदर्शना ।
अदीनोरोषणश्चण्डस्सङ्ग्राममभिकाङ् क्षति ।
एषोऽप्याशंसतेलङ्कांस्वेनानीकेनमर्दितुम् ॥

yaḥpurāgomatītīreramyaṃparyetiparvatam |
nāmnāsaṅkocanonāmanānānagayutogiriḥ |
tatrarājyaṃpraśāstyeṣakumudonāmayūthapaḥ |
yo'sauśatasahasrāṇisahasraṃparikarṣati |
yasyavālābahuvyāmādīrghalāṅgūlamāśritā |
tāmrāpītāssītāśśvetāḥprakīrṇāghoradarśanā |
adīnoroṣaṇaścaṇḍassaṅgrāmamabhikāṅ kṣati |
eṣo'pyāśaṃsatelaṅkāṃsvenānīkenamarditum ||

31-33 6.26.31-33

यस्त्वेषसिंहसङ्काशःकपिलोदीर्घलोचनः ।
निभृतःप्रेक्षतेलङ्कांदिधक्षन्निवचक्षुषा ।
विन्ध्यंकृष्णगिरिंसह्यंपर्वतंचसुदर्शनम् ।
राजन्सततमध्यास्तेरम्भोनामयूथपः ।
शतंशतसहास्राणांत्रिंशच्चहरिपुङ्गवाः ।
यमेतेवानराश्शूराश्चण्डाश्चण्डपराक्रमाः ।
परिवार्यानुगच्छन्तिलङ्कांमर्दितुमोजसा ॥

yastveṣasiṃhasaṅkāśaḥkapilodīrghalocanaḥ |
nibhṛtaḥprekṣatelaṅkāṃdidhakṣannivacakṣuṣā |
vindhyaṃkṛṣṇagiriṃsahyaṃparvataṃcasudarśanam |
rājansatatamadhyāsterambhonāmayūthapaḥ |
śataṃśatasahāsrāṇāṃtriṃśaccaharipuṅgavāḥ |
yametevānarāśśūrāścaṇḍāścaṇḍaparākramāḥ |
parivāryānugacchantilaṅkāṃmarditumojasā ||

34-36 6.26.34-36

यस्तुकर्णौविवृणुतेजृम्बतेचपुनःपुनः ।
नचसंविजतेमृत्योर्नचयुद्धाद्विधावति ।
प्रकम्पतेचरोषेणतिर्यक्चपुनरीक्षते ।
पश्यन् लाङ्गूलमपिचक्ष्वेळतेचमहाबलः ।
महाजवोवीतभयोरम्यंसाल्वेयपर्वतम् ।
राजन्सततमध्यास्तेशरभोनामयूथपः ॥

yastukarṇauvivṛṇutejṛmbatecapunaḥpunaḥ |
nacasaṃvijatemṛtyornacayuddhādvidhāvati |
prakampatecaroṣeṇatiryakcapunarīkṣate |
paśyan lāṅgūlamapicakṣveḷatecamahābalaḥ |
mahājavovītabhayoramyaṃsālveyaparvatam |
rājansatatamadhyāsteśarabhonāmayūthapaḥ ||

37 6.26.37

एतस्यबलिनस्सर्वेविहारानामयूथपाः ।
राजन् शतसहस्राणिचत्वारिंशस्तथैवच ॥

etasyabalinassarvevihārānāmayūthapāḥ |
rājan śatasahasrāṇicatvāriṃśastathaivaca ||

38-40 6.26.38-40

यस्तुमेघइवाकाशंमहानावृत्यतिष्ठति ।
मध्येवानरवीराणांसूराणामिववासवः ।
भेरीणामिवसन्नादोयस्यैषश्रूयतेमहान् ।
घोषश्शाखामृगेन्द्राणांसङ्ग्राममभिकाङ्क्षिताम् ।
एषपर्वतमध्यास्तेपारियात्रमनुत्तमम् ।
युद्धेदुष्प्रसहोनित्यंपनसोनामयूथपः ॥

yastumeghaivākāśaṃmahānāvṛtyatiṣṭhati |
madhyevānaravīrāṇāṃsūrāṇāmivavāsavaḥ |
bherīṇāmivasannādoyasyaiṣaśrūyatemahān |
ghoṣaśśākhāmṛgendrāṇāṃsaṅgrāmamabhikāṅkṣitām |
eṣaparvatamadhyāstepāriyātramanuttamam |
yuddheduṣprasahonityaṃpanasonāmayūthapaḥ ||

41 6.26.41

एनंशतसहस्राणांशतार्धंपर्युपासते ।
यूथपायूथपश्रेष्ठंयेषांयूथानिभागशः ॥

enaṃśatasahasrāṇāṃśatārdhaṃparyupāsate |
yūthapāyūthapaśreṣṭhaṃyeṣāṃyūthānibhāgaśaḥ ||

42-44 6.26.42-44

यस्तुभीमांप्रवल्गन्तींचमूंतिष्ठतिशोभयन् ।
स्थितांतीरेसमुद्रस्यद्वितीयइवसागरः ।
एषदर्दरसङ्काशोविनतोनामयूथपः ।
पिबंश्चरतिपर्णासांनदीनामुत्तमांनदीम् ।
षष्टिश्शतसहस्राणिबलमस्यप्लवङ्गमाः ॥

yastubhīmāṃpravalgantīṃcamūṃtiṣṭhatiśobhayan |
sthitāṃtīresamudrasyadvitīyaivasāgaraḥ |
eṣadardarasaṅkāśovinatonāmayūthapaḥ |
pibaṃścaratiparṇāsāṃnadīnāmuttamāṃnadīm |
ṣaṣṭiśśatasahasrāṇibalamasyaplavaṅgamāḥ ||

45 6.26.45

त्वामाह्वयतियुद्धायक्रोधनोनामयूधपः ।
विक्रान्ताबलवन्तश्चयथायूथानिभागशः ॥

tvāmāhvayatiyuddhāyakrodhanonāmayūdhapaḥ |
vikrāntābalavantaścayathāyūthānibhāgaśaḥ ||

46 6.26.46

यस्तुगैरिकवर्णाभंवपुःपुष्यतिवानरः ।
अवमत्यसदासर्वान्वानरान्बलदर्पितान् ।
गवयोनामतेजस्वीत्वांक्रोधादभिवर्तते ॥

yastugairikavarṇābhaṃvapuḥpuṣyativānaraḥ |
avamatyasadāsarvānvānarānbaladarpitān |
gavayonāmatejasvītvāṃkrodhādabhivartate ||

47 6.26.47

एनंशतसहस्राणिसप्ततिःपर्युपासते ।
एषैवाशंसतेलङ्कांस्वेनानीकेनमर्दितुम् ॥

enaṃśatasahasrāṇisaptatiḥparyupāsate |
eṣaivāśaṃsatelaṅkāṃsvenānīkenamarditum ||

48 6.26.48

एतेदुष्प्रसहाघोराबलिनःकामरूपिणः ।
यूथपायूथपश्रेष्ठामेषांयूथानिभागशः ॥

eteduṣprasahāghorābalinaḥkāmarūpiṇaḥ |
yūthapāyūthapaśreṣṭhāmeṣāṃyūthānibhāgaśaḥ ||

Next sarga · Yuddha Kanda 27More Heroes of the ArmySarana describes still more vanara chiefs and their strength.

Characters in this sarga

All characters