Skip to content
Ayodhya Kanda Sarga 33 of 119 31 shlokas Journey stop 4
Valmiki Ramayana · Ayodhya Kanda · Sarga 33

Walking to the King

अयोध्याकांड, सर्ग 33: राजा के पास पैदल

Rama, Sita and Lakshmana walk barefoot to Dasharatha's palace as citizens weep and condemn the injustice.

राम, सीता और लक्ष्मण नंगे पैर दशरथ के महल जाते हैं, और नागरिक रोते हुए इस अन्याय की निंदा करते हैं।

1 2.33.1

दत्त्वा तु सह वैदेह्या ब्राह्मणेभ्यो धनं बहु ।
जग्मतुः पितरं द्रष्टुं सीतया सह राघवौ ॥

dattvā tu saha vaidehyā brāhmaṇebhyo dhanaṃ bahu |
jagmatuḥ pitaraṃ draṣṭuṃ sītayā saha rāghavau ||

हिंदी अर्थ

वैदेही के साथ ब्राह्मणों को बहुत धन देकर दोनों राघव सीता के साथ पिता से मिलने चले।

English meaning

Having given much wealth to the brahmins with Vaidehi, the two Raghavas went with Sita to see their father.

2 2.33.2

ततो गृहीते दुष्प्रेक्षे त्वशोभेतां तदायुधे ।
मालादामभिराबद्धे सीतया समलङ्कृते ॥

tato gṛhīte duṣprekṣe tvaśobhetāṃ tadāyudhe |
mālādāmabhirābaddhe sītayā samalaṅkṛte ||

हिंदी अर्थ

उनके हाथों में भयानक दिखने वाले अस्त्र, मालाओं से बँधे और सीता द्वारा सजाए गए, शोभित हो रहे थे।

English meaning

The fearsome weapons they carried, bound with garlands and decorated by Sita, looked splendid.

3 2.33.3

ततः प्रासादहर्म्याणि विमानशिखराणि च ।
अधिरुह्य जनश्श्रीमानुदासीनो व्यलोकयत् ॥

tataḥ prāsādaharmyāṇi vimānaśikharāṇi ca |
adhiruhya janaśśrīmānudāsīno vyalokayat ||

हिंदी अर्थ

तब प्रतिष्ठित लोग महलों, भवनों और बुर्जों की छतों पर चढ़कर उदास होकर देखने लगे।

English meaning

Then people of standing climbed onto palaces, mansions and the tops of towers and looked on, dejected.

4 2.33.4

न हि रथ्याः स्म शक्यन्ते गन्तुं बहुजनाकुलाः ।
आरुह्य तस्मात्प्रासादान् दीनाः पश्यन्ति राघवम् ॥

na hi rathyāḥ sma śakyante gantuṃ bahujanākulāḥ |
āruhya tasmātprāsādān dīnāḥ paśyanti rāghavam ||

हिंदी अर्थ

लोगों से भरी गलियों में चलना संभव नहीं था, इसलिए वे महलों पर चढ़कर दुख से राघव को देखने लगे।

English meaning

The streets, crowded with people, could not be passed, so they climbed the palaces and gazed sadly at Raghava.

5 2.33.5

पदातिं वर्जितच्छत्रं रामं दृष्ट्वा जनास्तदा ।
ऊचुर्बहुविधा वाच श्शोकोपहतचेतसः ॥

padātiṃ varjitacchatraṃ rāmaṃ dṛṣṭvā janāstadā |
ūcurbahuvidhā vāca śśokopahatacetasaḥ ||

हिंदी अर्थ

राम को पैदल और बिना छत्र के देखकर, शोक से आहत मन वाले लोग तरह तरह की बातें कहने लगे:

English meaning

Seeing Rama on foot and without an umbrella, the people, their hearts struck by grief, said many things:

6 2.33.6

यं यान्तमनुयाति स्म चतुरङ्गबलं महत् ।
तमेकं सीतया सार्धमनुयाति स्म लक्ष्मणः ॥

yaṃ yāntamanuyāti sma caturaṅgabalaṃ mahat |
tamekaṃ sītayā sārdhamanuyāti sma lakṣmaṇaḥ ||

हिंदी अर्थ

जिनके पीछे चतुरंगिणी बड़ी सेना चलती थी, उनके पीछे आज केवल सीता के साथ लक्ष्मण चल रहे हैं।

English meaning

He whom a great army of four divisions used to follow is followed today only by Lakshmana with Sita.

7 2.33.7

ऐश्वर्यस्य रसज्ञः सन् कामिनां चैव कामदः ।
नेच्छत्येवानृतं कर्तुं पितरं धर्मगौरवात् ॥

aiśvaryasya rasajñaḥ san kāmināṃ caiva kāmadaḥ |
necchatyevānṛtaṃ kartuṃ pitaraṃ dharmagauravāt ||

हिंदी अर्थ

ऐश्वर्य का स्वाद जानते हुए और चाहने वालों की इच्छाएँ पूरी करते हुए भी वे धर्म के आदर से पिता को झूठा नहीं करना चाहते।

English meaning

Though he knows the taste of sovereignty and grants the wishes of those who desire, out of reverence for dharma he will not make his father a liar.

8 2.33.8

या न शक्या पुरा द्रष्टुं भूतैराकाशगैरपि ।
तामद्य सीतां पश्यन्ति राजमार्गगता जनाः ॥

yā na śakyā purā draṣṭuṃ bhūtairākāśagairapi |
tāmadya sītāṃ paśyanti rājamārgagatā janāḥ ||

हिंदी अर्थ

जिन सीता को पहले आकाश में चलने वाले प्राणी भी नहीं देख पाते थे, उन्हें आज राजमार्ग पर लोग देख रहे हैं।

English meaning

Sita, whom even beings moving in the sky could not see before, is now seen by people on the royal road.

9 2.33.9

अङ्गरागोचितां सीतां रक्तचन्दनसेविनीम् ।
वर्षमुष्णं च शीतं च नेष्यन्त्याशु विवर्णताम् ॥

aṅgarāgocitāṃ sītāṃ raktacandanasevinīm |
varṣamuṣṇaṃ ca śītaṃ ca neṣyantyāśu vivarṇatām ||

हिंदी अर्थ

अंगराग और लाल चंदन की अभ्यस्त सीता का रंग वर्षा, गर्मी और सर्दी में शीघ्र फीका पड़ जाएगा।

English meaning

Sita, used to cosmetics and red sandal paste, will soon lose her colour in rain, heat and cold.

10 2.33.10

अद्य नूनं दशरथस्सत्त्वमाविश्य भाषते ।
न हि राजा प्रियं पुत्रं विवासयितुमर्हति ॥

adya nūnaṃ daśarathassattvamāviśya bhāṣate |
na hi rājā priyaṃ putraṃ vivāsayitumarhati ||

हिंदी अर्थ

निश्चय ही आज दशरथ किसी प्रेत के आवेश में बोल रहे हैं; क्योंकि राजा को अपने प्रिय पुत्र को निर्वासित नहीं करना चाहिए।

English meaning

Surely today Dasharatha speaks possessed by some spirit; for a king should not exile his beloved son.

11 2.33.11

निर्गुणस्यापि पुत्रस्य कथं स्याद्विप्रवासनम् ।
किं पुनर्यस्य लोकोऽयं जितो वृत्तेन केवलम् ॥

nirguṇasyāpi putrasya kathaṃ syādvipravāsanam |
kiṃ punaryasya loko'yaṃ jito vṛttena kevalam ||

हिंदी अर्थ

गुणहीन पुत्र का भी निर्वासन कैसे हो सकता है? फिर उनका क्या जिन्होंने केवल अपने आचरण से यह संसार जीत लिया?

English meaning

How could even a son without virtues be exiled? How much less one who has won this world by his conduct alone?

12 2.33.12

अनृशंस्यमनुक्रोशः श्रुतं शीलं दमश्शमः ।
राघवं शोभयन्त्येते षड्गुणाः पुरुषोत्तमम् ॥

anṛśaṃsyamanukrośaḥ śrutaṃ śīlaṃ damaśśamaḥ |
rāghavaṃ śobhayantyete ṣaḍguṇāḥ puruṣottamam ||

हिंदी अर्थ

अक्रूरता, करुणा, विद्या, शील, दम और शम: ये छह गुण पुरुषोत्तम राघव को सुशोभित करते हैं।

English meaning

Kindness, compassion, learning, good character, self restraint and calm: these six virtues adorn Raghava, best of men.

13 2.33.13

तस्मात्तस्योपघातेन प्रजाः परमपीडिताः ।
औदकानीव सत्त्वानि ग्रीष्मे सलिलसङ्क्षयात् ॥

tasmāttasyopaghātena prajāḥ paramapīḍitāḥ |
audakānīva sattvāni grīṣme salilasaṅkṣayāt ||

हिंदी अर्थ

इसलिए उनके अहित से प्रजा अत्यंत पीड़ित है, जैसे गर्मी में जल सूखने पर जलजीव।

English meaning

So by the harm done to him the people are deeply pained, like water creatures in summer when the water dries up.

14 2.33.14

पीडया पीडितं सर्वं जगदस्य जगत्पतेः ।
मूलस्येवोपघातेन वृक्षः पुष्पफलोपगः ॥

pīḍayā pīḍitaṃ sarvaṃ jagadasya jagatpateḥ |
mūlasyevopaghātena vṛkṣaḥ puṣpaphalopagaḥ ||

हिंदी अर्थ

इस जगत्पति की पीड़ा से सारा संसार पीड़ित है, जैसे जड़ को चोट पहुँचने पर फूल फल वाला वृक्ष।

English meaning

The whole world is pained by the pain of this lord of the world, as a tree with flowers and fruit is harmed when its root is hurt.

15 2.33.15

मूलं ह्येष मनुष्याणां धर्मसारो महाद्युतिः ।
पुष्पं फलं च पत्रं च शाखाश्चास्येतरे जनाः ॥

mūlaṃ hyeṣa manuṣyāṇāṃ dharmasāro mahādyutiḥ |
puṣpaṃ phalaṃ ca patraṃ ca śākhāścāsyetare janāḥ ||

हिंदी अर्थ

क्योंकि वे मनुष्यों की जड़ हैं, धर्म का सार, महातेजस्वी; अन्य लोग उनके फूल, फल, पत्ते और शाखाएँ हैं।

English meaning

For he is the root of men, the essence of dharma, of great radiance; the other people are his flowers, fruit, leaves and branches.

16 2.33.16

ते लक्ष्मण इव क्षिप्रं सपत्न्य स्सहबान्धवाः ।
गच्छन्तमनुगच्छामो येन गच्छति राघवः ॥

te lakṣmaṇa iva kṣipraṃ sapatnya ssahabāndhavāḥ |
gacchantamanugacchāmo yena gacchati rāghavaḥ ||

हिंदी अर्थ

लक्ष्मण की तरह हम भी अपनी पत्नियों और बंधुओं के साथ तुरंत राघव के पीछे चलें जहाँ वे जाएँ।

English meaning

Like Lakshmana, let us at once follow Raghava wherever he goes, with our wives and kin.

17 2.33.17

उद्यानानि परित्यज्य क्षेत्राणि च गृहाणि च ।
एकदुःखसुखा राममनुगच्छाम धार्मिकम् ॥

udyānāni parityajya kṣetrāṇi ca gṛhāṇi ca |
ekaduḥkhasukhā rāmamanugacchāma dhārmikam ||

हिंदी अर्थ

अपने बगीचे, खेत और घर छोड़कर, एक ही दुख सुख बाँटते हुए, धर्मात्मा राम के पीछे चलें।

English meaning

Leaving our gardens, fields and houses, sharing one sorrow and joy, let us follow righteous Rama.

18-21 2.33.18-21

समुद्धृतनिधानानि परिध्वस्ताजिराणि च ।
उपात्त धनधान्यानि हृतसाराणि सर्वशः ।
रजसाभ्यवकीर्णानि परित्यक्तानि दैवतैः ।
मूषकैःपरिधावद्भिरुद्बिलैरावृतानि च ।
अपेतोदकधूमानि हीनसम्मार्जनानि च ।
प्रणष्टबलिकर्मेज्यामन्त्रहोमजपानि च ।
दुष्कालेनेव भग्नानि भिन्नभाजनवन्ति च ।
अस्मात्त्यक्तानि वेश्मानि कैकेयी प्रतिपद्यताम् ॥

samuddhṛtanidhānāni paridhvastājirāṇi ca |
upātta dhanadhānyāni hṛtasārāṇi sarvaśaḥ |
rajasābhyavakīrṇāni parityaktāni daivataiḥ |
mūṣakaiḥparidhāvadbhirudbilairāvṛtāni ca |
apetodakadhūmāni hīnasammārjanāni ca |
praṇaṣṭabalikarmejyāmantrahomajapāni ca |
duṣkāleneva bhagnāni bhinnabhājanavanti ca |
asmāttyaktāni veśmāni kaikeyī pratipadyatām ||

हिंदी अर्थ

हमारे छोड़े घर कैकेयी ले ले: जिनके गड़े खजाने निकाल लिए गए, आँगन उजड़ गए, धन और अनाज ले जाया गया, सब सार वस्तुएँ हटा दी गईं, धूल से ढके, देवताओं द्वारा त्यागे, बिलों से निकलकर दौड़ते चूहों से भरे, बिना जल और धुएँ के, बिना बुहारे, बलि, पूजा, मंत्र, हवन और जप से रहित, मानो अकाल से टूटे, टूटे बर्तनों से भरे।

English meaning

Let Kaikeyi take over the houses we abandon: their buried treasures dug up, their courtyards ruined, their wealth and grain carried off, stripped of everything of value, covered in dust, deserted by their gods, overrun by rats running out of their holes, without water or smoke, unswept, with offerings, worship, mantras, fire rites and prayers ended, broken as if by famine, full of broken pots.

22 2.33.22

वनं नगरमेवास्तु येन गच्छति राघवः ।
अस्माभिश्च परित्यक्तं पुरं सम्पद्यतां वनम् ॥

vanaṃ nagaramevāstu yena gacchati rāghavaḥ |
asmābhiśca parityaktaṃ puraṃ sampadyatāṃ vanam ||

हिंदी अर्थ

जिस वन में राघव जाएँ वह नगर बन जाए, और जिस नगर को हम छोड़ें वह वन बन जाए।

English meaning

Let the forest where Raghava goes become a city, and let the city we abandon become a forest.

23 2.33.23

बिलानि दंष्ट्रिण स्सर्वे सानूनि मृगपक्षिणः ।
त्यजन्त्वस्मद्भयाद्भीता गजास्सिंहा वनानि च ।
अस्मत्त्यक्तं प्रपद्यन्तां सेव्यमानं त्यजन्तु च ॥

bilāni daṃṣṭriṇa ssarve sānūni mṛgapakṣiṇaḥ |
tyajantvasmadbhayādbhītā gajāssiṃhā vanāni ca |
asmattyaktaṃ prapadyantāṃ sevyamānaṃ tyajantu ca ||

हिंदी अर्थ

सब दाँतों वाले जीव अपने बिल, हिरण और पक्षी पर्वत की ढलानें, हाथी और सिंह वन, हमसे डरकर छोड़ दें; जो हम छोड़ें उसे वे ले लें और जिसमें हम रहें उसे छोड़ दें।

English meaning

Let all fanged creatures leave their holes, deer and birds the mountain slopes, elephants and lions the forests, frightened of us; let them take what we abandon and leave what we occupy.

24-25 2.33.24-25

तृणमांस फलादानां देशं व्यालमृगद्विजम् ।
प्रपद्यतां हि कैकेयी सपुत्रा सह बान्धवैः ।
राघवेण वने सर्वे वयं वत्स्याम निर्वृताः ॥

tṛṇamāṃsa phalādānāṃ deśaṃ vyālamṛgadvijam |
prapadyatāṃ hi kaikeyī saputrā saha bāndhavaiḥ |
rāghaveṇa vane sarve vayaṃ vatsyāma nirvṛtāḥ ||

हिंदी अर्थ

कैकेयी अपने पुत्र और बंधुओं के साथ घास, मांस और फल खाने वालों, हिंसक पशुओं और पक्षियों का देश ले ले। हम सब राघव के साथ वन में संतोष से रहेंगे।

English meaning

Let Kaikeyi with her son and kin take a land of grass, flesh and fruit eaters, of beasts of prey and birds. All of us will live content in the forest with Raghava.

26 2.33.26

इत्येवं विविधा वाचो नानाजनसमीरिताः ।
शुश्राव रामः श्रुत्वा च न विचक्रेऽस्य मानसम् ॥

ityevaṃ vividhā vāco nānājanasamīritāḥ |
śuśrāva rāmaḥ śrutvā ca na vicakre'sya mānasam ||

हिंदी अर्थ

राम ने अनेक लोगों द्वारा कहे ये तरह तरह के वचन सुने, और सुनकर भी उनका मन विचलित नहीं हुआ।

English meaning

Rama heard these many different words spoken by all sorts of people, and having heard them, his mind did not change.

27 2.33.27

स तु वेश्म पितुर्दूरात्कैलासशिखरप्रभम् ।
अभिचक्राम धर्मात्मा मत्तमातङ्गविक्रमः ॥

sa tu veśma piturdūrātkailāsaśikharaprabham |
abhicakrāma dharmātmā mattamātaṅgavikramaḥ ||

हिंदी अर्थ

मत्त हाथी जैसी चाल वाले धर्मात्मा दूर से कैलास शिखर जैसे चमकते पिता के भवन की ओर बढ़े।

English meaning

The righteous one, walking like an elephant in rut, approached from afar his father's house, shining like a peak of Kailasa.

28 2.33.28

विनीतवीरपुरुषं प्रविश्य तु नृपालयम् ।
ददर्शावस्थितं दीनं सुमन्त्रमविदूरतः ॥

vinītavīrapuruṣaṃ praviśya tu nṛpālayam |
dadarśāvasthitaṃ dīnaṃ sumantramavidūrataḥ ||

हिंदी अर्थ

अनुशासित वीर रक्षकों वाले राजमहल में प्रवेश करके उन्होंने पास ही उदास खड़े सुमंत्र को देखा।

English meaning

Entering the king's palace with its disciplined guards, he saw Sumantra standing dejected not far off.

29 2.33.29

प्रतीक्षमाणोऽपि जनं तदार्त मनार्तरूपः प्रहसन्निवाथ ।
जगाम रामः पितरं दिदृक्षुः पितुर्निदेशं विधिवच्चिकीर्षुः ॥

pratīkṣamāṇo'pi janaṃ tadārta manārtarūpaḥ prahasannivātha |
jagāma rāmaḥ pitaraṃ didṛkṣuḥ piturnideśaṃ vidhivaccikīrṣuḥ ||

हिंदी अर्थ

लोगों को दुखी देखकर भी राम स्वयं दुखी न होकर, मानो मुस्कुराते हुए, पिता की आज्ञा का विधिवत पालन करने की इच्छा से पिता से मिलने चले।

English meaning

Though he saw the people in distress, Rama, not distressed himself, as if smiling, went on to see his father, wishing to carry out his father's command as it should be done.

30 2.33.30

तत्पूर्वमैक्ष्वाकसुतो महात्मा रामो गमिष्यन्वनमार्तरूपम् ।
व्यतिष्ठत प्रेक्ष्य तदा सुमन्त्रं पितुर्महात्मा प्रतिहारणार्थम् ॥

tatpūrvamaikṣvākasuto mahātmā rāmo gamiṣyanvanamārtarūpam |
vyatiṣṭhata prekṣya tadā sumantraṃ piturmahātmā pratihāraṇārtham ||

हिंदी अर्थ

इक्ष्वाकु राजा के महात्मा पुत्र राम, वन जाने वाले, व्यथित सुमंत्र को देखकर पिता को अपने आने की सूचना दिलाने वहाँ रुके।

English meaning

The great souled son of the Ikshvaku king, Rama, about to go to the forest, seeing the distressed Sumantra, stood there to have himself announced to his father.

31 2.33.31

पितुर्निदेशेन तु धर्मवत्सलः वनप्रवेशे कृतबुद्धिनिश्चयः ।
स राघवः प्रेक्ष्य सुमन्त्रमब्रवी न्निवेदयस्वागमनं नृपाय मे ॥

piturnideśena tu dharmavatsalaḥ vanapraveśe kṛtabuddhiniścayaḥ |
sa rāghavaḥ prekṣya sumantramabravī nnivedayasvāgamanaṃ nṛpāya me ||

हिंदी अर्थ

पिता की आज्ञा से वन जाने का निश्चय कर चुके धर्मप्रेमी राघव ने सुमंत्र को देखकर कहा: राजा को मेरे आने की सूचना दो।

English meaning

Raghava, lover of dharma, resolved by his father's command to enter the forest, seeing Sumantra, said: Tell the king that I have come.

Next sarga · Ayodhya Kanda 34Farewell to the FatherRama asks his father's leave. Dasharatha begs him to imprison him and take the throne, but Rama refuses, and the king faints.

Characters in this sarga

All characters

Retold as a story