Skip to content
Ayodhya Kanda Sarga 32 of 119 45 shlokas Journey stop 4
Valmiki Ramayana · Ayodhya Kanda · Sarga 32

Rama Gives Away His Wealth

अयोध्याकांड, सर्ग 32: राम का दान

Rama honours Suyajna and gives his riches to brahmins, servants and the poor. The old brahmin Trijata throws his staff and is given the cows it covers.

राम सुयज्ञ का सम्मान करते हैं और अपना धन ब्राह्मणों, सेवकों और निर्धनों को देते हैं। वृद्ध ब्राह्मण त्रिजट अपना दंड फेंकते हैं और जहाँ तक दंड गिरा उतनी गायें पाते हैं।

1 2.32.1

ततश्शासन माज्ञाय भ्रातु श्शुभतरं प्रियम् ।
गत्वा स प्रविवेशाशु सुयज्ञस्य निवेशनम् ॥

tataśśāsana mājñāya bhrātu śśubhataraṃ priyam |
gatvā sa praviveśāśu suyajñasya niveśanam ||

हिंदी अर्थ

भाई की अत्यंत शुभ और प्रिय आज्ञा पाकर वे शीघ्र सुयज्ञ के भवन में गए।

English meaning

Taking his brother's command, most welcome and dear, he went quickly into Suyajna's house.

2 2.32.2

तं विप्रमग्न्यगारस्थं वन्दित्वा लक्ष्मणोऽब्रवीत् ।
सखेऽभ्यागच्छ पश्य त्वं वेश्म दुष्करकारिणः ॥

taṃ vipramagnyagārasthaṃ vanditvā lakṣmaṇo'bravīt |
sakhe'bhyāgaccha paśya tvaṃ veśma duṣkarakāriṇaḥ ||

हिंदी अर्थ

अग्निशाला में बैठे उस ब्राह्मण को प्रणाम करके लक्ष्मण बोले: मित्र, आइए और कठिन कार्य करने वाले का भवन देखिए।

English meaning

Saluting that brahmin in his fire chamber, Lakshmana said: Friend, come and see the house of one who does what is hard to do.

3 2.32.3

ततस्सन्ध्यामुपास्याशु गत्वा सौमित्रिणा सह ।
जुष्टं तत्प्राविशल्लक्ष्म्या रम्यं रामनिवेशनम् ॥

tatassandhyāmupāsyāśu gatvā saumitriṇā saha |
juṣṭaṃ tatprāviśallakṣmyā ramyaṃ rāmaniveśanam ||

हिंदी अर्थ

शीघ्र संध्या उपासना करके वे सुमित्रानंदन के साथ गए और लक्ष्मी से भरे राम के सुंदर भवन में प्रवेश किया।

English meaning

Having quickly finished his twilight worship, he went with the son of Sumitra and entered Rama's lovely house, filled with splendour.

4 2.32.4

तमागतं वेदविदं प्राञ्जलिस्सीतया सह ।
सुयज्ञमभिचक्राम राघवोऽग्निमिवार्चितम् ॥

tamāgataṃ vedavidaṃ prāñjalissītayā saha |
suyajñamabhicakrāma rāghavo'gnimivārcitam ||

हिंदी अर्थ

राघव ने सीता के साथ हाथ जोड़कर वेदज्ञ सुयज्ञ का स्वागत किया, जैसे पूजित अग्नि के पास जाते हैं।

English meaning

Raghava, with Sita, went with folded hands to meet Suyajna, learned in the Vedas, as one goes to an honoured fire.

5-6 2.32.5-6

जातरूपमयैर्मुख्यैरङ्गदैः कुण्डलैः शुभैः ।
सहेमसूत्रैर्मणिभिः केयूरैर्वलयैरपि ।
अन्यैश्च रत्नैर्बहुभिः काकुत्स्थः प्रत्यपूजयत् ।
सुयज्ञं स तदोवाच रामस्सीता प्रचोदितः ॥

jātarūpamayairmukhyairaṅgadaiḥ kuṇḍalaiḥ śubhaiḥ |
sahemasūtrairmaṇibhiḥ keyūrairvalayairapi |
anyaiśca ratnairbahubhiḥ kākutsthaḥ pratyapūjayat |
suyajñaṃ sa tadovāca rāmassītā pracoditaḥ ||

हिंदी अर्थ

काकुत्स्थ ने सुयज्ञ का सोने के उत्तम अंगदों, सुंदर कुंडलों, सोने के धागों में पिरोई मणियों, बाजूबंदों और कंगनों, और अनेक अन्य रत्नों से सत्कार किया। फिर सीता की प्रेरणा से राम ने उनसे कहा:

English meaning

Kakutstha honoured Suyajna with fine armlets of gold, lovely earrings, gems on golden threads, bracelets and bangles, and many other jewels. Then Rama, urged by Sita, said to him:

7 2.32.7

हारं च हेमसूत्रं च भार्यायै सौम्य हारय ।
रशनां चाधुना सीता दातुमिच्छति ते सखे ॥

hāraṃ ca hemasūtraṃ ca bhāryāyai saumya hāraya |
raśanāṃ cādhunā sītā dātumicchati te sakhe ||

हिंदी अर्थ

सौम्य मित्र, यह हार और सोने की माला अपनी पत्नी के लिए ले जाइए। और मित्र, सीता अब आपको अपनी करधनी देना चाहती हैं।

English meaning

Gentle friend, take this necklace and golden chain for your wife. And Sita wishes to give you her girdle now, friend.

8 2.32.8

अङ्गदानि विचित्राणि केयूराणि शुभानि च ।
प्रयच्छति सखे तुभ्यं भार्यायै गच्छती वनम् ॥

aṅgadāni vicitrāṇi keyūrāṇi śubhāni ca |
prayacchati sakhe tubhyaṃ bhāryāyai gacchatī vanam ||

हिंदी अर्थ

मित्र, वन जाते हुए वे आपकी पत्नी के लिए अपने रंग बिरंगे अंगद और सुंदर बाजूबंद देती हैं।

English meaning

Friend, going to the forest, she gives you for your wife her colourful armlets and lovely bracelets.

9 2.32.9

पर्यङ्कमग्य्रास्तरणं नानारत्नविभूषितम् ।
तमपीच्छति वैदेही प्रतिष्ठापयितुं त्वयि ॥

paryaṅkamagyrāstaraṇaṃ nānāratnavibhūṣitam |
tamapīcchati vaidehī pratiṣṭhāpayituṃ tvayi ||

हिंदी अर्थ

वैदेही अनेक रत्नों से सजा, उत्तम बिछौने वाला अपना पलंग भी आपके पास रखना चाहती हैं।

English meaning

Vaidehi also wishes to leave with you her couch with its fine covering, adorned with many gems.

10 2.32.10

नाग श्शत्रुञ्जयो नाम मातुलोऽयं ददौ मम ।
तं ते गजसहस्रेण ददामि द्विजसत्तम ॥

nāga śśatruñjayo nāma mātulo'yaṃ dadau mama |
taṃ te gajasahasreṇa dadāmi dvijasattama ||

हिंदी अर्थ

हे द्विजश्रेष्ठ, मामा ने मुझे जो शत्रुंजय नाम का हाथी दिया था, उसे मैं हजार हाथियों सहित आपको देता हूँ।

English meaning

Best of brahmins, the elephant named Shatrunjaya that my uncle gave me, I give to you with a thousand elephants.

11 2.32.11

इत्युक्तस्स हि रामेण सुयज्ञः प्रतिगृहृयतत् ।
रामलक्ष्मणसीतानां प्रयुयोजाशिष श्शुभाः ॥

ityuktassa hi rāmeṇa suyajñaḥ pratigṛhṛyatat |
rāmalakṣmaṇasītānāṃ prayuyojāśiṣa śśubhāḥ ||

हिंदी अर्थ

राम के ऐसा कहने पर सुयज्ञ ने वह स्वीकार किया और राम, लक्ष्मण तथा सीता को शुभ आशीर्वाद दिए।

English meaning

Told this by Rama, Suyajna accepted it and pronounced auspicious blessings on Rama, Lakshmana and Sita.

12 2.32.12

अथ भ्रातरमव्यग्रं प्रियं रामः प्रियंवदः ।
सौमित्रिं तमुवाचेदं ब्रह्मेव त्रिदशेश्वरम् ॥

atha bhrātaramavyagraṃ priyaṃ rāmaḥ priyaṃvadaḥ |
saumitriṃ tamuvācedaṃ brahmeva tridaśeśvaram ||

हिंदी अर्थ

फिर प्रियभाषी राम ने अपने शांत और प्रिय भाई सुमित्रानंदन से वैसे कहा जैसे ब्रह्मा देवराज से कहते हैं:

English meaning

Then kind spoken Rama said this to his calm and dear brother, the son of Sumitra, as Brahma speaks to the lord of the gods:

13 2.32.13

अगस्त्यं कौशिकं चैव तावुभौ ब्राह्मणोत्तमौ ।
अर्चयाहूय सौमित्रे रत्नैस्सस्यमिवाम्बुभिः ॥

agastyaṃ kauśikaṃ caiva tāvubhau brāhmaṇottamau |
arcayāhūya saumitre ratnaissasyamivāmbubhiḥ ||

हिंदी अर्थ

सुमित्रानंदन, उन दोनों श्रेष्ठ ब्राह्मणों अगस्त्य और कौशिक को बुलाकर रत्नों से उनका वैसे सत्कार करो जैसे जल से फसल सींची जाती है।

English meaning

Son of Sumitra, invite Agastya and Kaushika, those two best of brahmins, and honour them with jewels, as one waters crops.

14 2.32.14

तर्पयस्व महाबाहो गोसहस्रैश्च मानद ।
सुवर्णै रजतैश्चैव मणिभिश्च महाधनैः ॥

tarpayasva mahābāho gosahasraiśca mānada |
suvarṇai rajataiścaiva maṇibhiśca mahādhanaiḥ ||

हिंदी अर्थ

हे महाबाहु, मान देने वाले, उन्हें हजारों गायों, सोने, चाँदी और मूल्यवान मणियों से तृप्त करो।

English meaning

Mighty armed giver of honour, satisfy them with thousands of cows, with gold, silver and costly gems.

15-16 2.32.15-16

कौसल्यां च य आशीर्भिर्भक्तः पर्युपतिष्ठति ।
आचार्यस्तैत्तिरीयाणामभिरूपश्च वेदवित् ।
तस्य यानं च दासीश्च सौमित्रे सम्प्रदापय ।
कौशेयानि च वस्त्राणि यावत्तुष्यति स द्विजः ॥

kausalyāṃ ca ya āśīrbhirbhaktaḥ paryupatiṣṭhati |
ācāryastaittirīyāṇāmabhirūpaśca vedavit |
tasya yānaṃ ca dāsīśca saumitre sampradāpaya |
kauśeyāni ca vastrāṇi yāvattuṣyati sa dvijaḥ ||

हिंदी अर्थ

सुमित्रानंदन, तैत्तिरीयों के विद्वान आचार्य, योग्य वेदज्ञ, जो भक्ति से आशीर्वादों के साथ कौसल्या की सेवा करते हैं, उन्हें वाहन, दासियाँ और रेशमी वस्त्र दो, जब तक वे ब्राह्मण संतुष्ट न हों।

English meaning

Son of Sumitra, to the learned teacher of the Taittiriyas, a worthy knower of the Veda, who devotedly attends Kausalya with blessings, give a carriage, servant women and silk garments, until that brahmin is content.

17 2.32.17

सूतश्चित्ररथश्चार्य सचिवस्सुचिरोषितः ।
तोषयैनं महार्हैश्च रत्नैर्वस्त्रैर्धनैस्तथा ।
पशुकाभिश्च सर्वाभिर्गवां दशशतेन च ॥

sūtaścitrarathaścārya sacivassuciroṣitaḥ |
toṣayainaṃ mahārhaiśca ratnairvastrairdhanaistathā |
paśukābhiśca sarvābhirgavāṃ daśaśatena ca ||

हिंदी अर्थ

चित्ररथ, जो आर्य सारथि और लंबे समय से सेवा करने वाले मंत्री हैं, उन्हें मूल्यवान रत्नों, वस्त्रों और धन से, सब प्रकार के छोटे पशुओं से, और हजार गायों से प्रसन्न करो।

English meaning

Chitraratha, the noble charioteer and minister who has served us long, please him with costly jewels, clothes and wealth, with all kinds of small cattle, and with a thousand cows.

18-20 2.32.18-20

ये चेमे कठकालापा बहवो दण्डमाणवाः ।
नित्यस्वाध्यायशीलत्वान्नान्यत्कुर्वन्ति किञ्चन ।
अलसा स्वादुकामाश्च महतां चापि सम्मताः ।
तेषामशीतियानानि रत्नपूर्णानि दापय ।
शालिवाहसहस्रं च द्वे शते भद्रकां स्तथा ।
व्यञ्जनार्थं च सौमित्रे गोसहस्रमुपाकुरु ॥

ye ceme kaṭhakālāpā bahavo daṇḍamāṇavāḥ |
nityasvādhyāyaśīlatvānnānyatkurvanti kiñcana |
alasā svādukāmāśca mahatāṃ cāpi sammatāḥ |
teṣāmaśītiyānāni ratnapūrṇāni dāpaya |
śālivāhasahasraṃ ca dve śate bhadrakāṃ stathā |
vyañjanārthaṃ ca saumitre gosahasramupākuru ||

हिंदी अर्थ

ये कठ और कलाप शाखाओं के अनेक दंडधारी विद्यार्थी, जो सदा स्वाध्याय में लगे रहकर और कुछ नहीं करते, जो काम में आलसी और स्वादिष्ट भोजन के प्रेमी हैं, और बड़ों से सम्मानित हैं: उन्हें रत्नों से भरे अस्सी वाहन, चावल ढोने वाले हजार बैल, दो सौ उत्तम बैल, और, सुमित्रानंदन, दूध दही के लिए हजार गायें दो।

English meaning

These many students carrying staffs, of the Katha and Kalapa schools, always devoted to Vedic study, who do nothing else, who are slow to work and fond of good food, and are respected by the great: give them eighty carriages loaded with jewels, a thousand bulls carrying rice, two hundred fine oxen, and, son of Sumitra, a thousand cows for curds and milk.

21 2.32.21

मेखलीनां महासङ्घः कौसल्यां समुपस्थितः ।
तेषां सहस्रं सौमित्रे प्रत्येकं सम्प्रदापय ॥

mekhalīnāṃ mahāsaṅghaḥ kausalyāṃ samupasthitaḥ |
teṣāṃ sahasraṃ saumitre pratyekaṃ sampradāpaya ||

हिंदी अर्थ

मेखला पहने ब्रह्मचारियों का बड़ा समूह कौसल्या के पास आया है। सुमित्रानंदन, उनमें से प्रत्येक को हजार दो।

English meaning

A great crowd of brahmin students wearing girdles has gathered at Kausalya's. Give each of them a thousand, son of Sumitra.

22 2.32.22

अम्बा यथा च सा नन्देत्कौसल्या मम दक्षिणाम् ।
तथा द्विजातीस्ता न्सर्वान् लक्ष्मणार्चय सर्वशः ॥

ambā yathā ca sā nandetkausalyā mama dakṣiṇām |
tathā dvijātīstā nsarvān lakṣmaṇārcaya sarvaśaḥ ||

हिंदी अर्थ

लक्ष्मण, उन सब ब्राह्मणों का हर प्रकार से सत्कार करो, ताकि मेरी माता कौसल्या मेरे दान से प्रसन्न हों।

English meaning

Lakshmana, honour all those brahmins in every way, so that my mother Kausalya may be glad at my gifts.

23 2.32.23

तत स्सपुरुषव्याघ्रस्तद्धनं लक्ष्मणः स्वयम् ।
यथोक्तं ब्राह्मणेन्द्राणांमददाद्धनदो यथा ॥

tata ssapuruṣavyāghrastaddhanaṃ lakṣmaṇaḥ svayam |
yathoktaṃ brāhmaṇendrāṇāṃmadadāddhanado yathā ||

हिंदी अर्थ

फिर पुरुषव्याघ्र लक्ष्मण ने स्वयं कहे अनुसार वह धन श्रेष्ठ ब्राह्मणों को कुबेर की तरह दिया।

English meaning

Then Lakshmana, tiger among men, himself gave that wealth to the best of brahmins as he had been told, like Kubera, giver of wealth.

24 2.32.24

अथाऽब्रवीद्बाष्पकलांस्तिष्ठतश्चोपजीविनः ।
सम्प्रदायबहुद्रव्यमेकैकस्योपजीवनम् ॥

athā'bravīdbāṣpakalāṃstiṣṭhataścopajīvinaḥ |
sampradāyabahudravyamekaikasyopajīvanam ||

हिंदी अर्थ

फिर उन्होंने वहाँ आँसू बहाते खड़े आश्रितों से कहा, और प्रत्येक को जीविका के लिए बहुत धन दिया:

English meaning

Then he spoke to the dependants standing there in tears, giving each of them ample wealth for their living:

25 2.32.25

लक्ष्मणस्य च यद्वेश्म गृहं च यदिदं मम ।
अशून्यं कार्यमेकैकं यावदागमनं मम ॥

lakṣmaṇasya ca yadveśma gṛhaṃ ca yadidaṃ mama |
aśūnyaṃ kāryamekaikaṃ yāvadāgamanaṃ mama ||

हिंदी अर्थ

लक्ष्मण का भवन और मेरा यह घर, तुममें से हर एक, मेरे लौटने तक सूना न रहने देना।

English meaning

Keep Lakshmana's house and this house of mine occupied, each one of you, until I return.

26 2.32.26

इत्युक्त्वा दुःखितं सर्वं जनं तमुपजीविनम् ।
उवाचेदं धनाध्यक्षं धनमानीयतामिति ॥

ityuktvā duḥkhitaṃ sarvaṃ janaṃ tamupajīvinam |
uvācedaṃ dhanādhyakṣaṃ dhanamānīyatāmiti ||

हिंदी अर्थ

उन सब दुखी आश्रितों से यह कहकर उन्होंने कोषाध्यक्ष से कहा: धन लाया जाए।

English meaning

Having said this to all those grieving dependants, he told the treasurer: Let the wealth be brought.

27 2.32.27

ततोऽस्य धनमाजह्रुस्सर्वमेवोपजीविनः ।
स राशिस्सुमहांस्तत्र दर्शनीयो ह्यदृश्यत ॥

tato'sya dhanamājahrussarvamevopajīvinaḥ |
sa rāśissumahāṃstatra darśanīyo hyadṛśyata ||

हिंदी अर्थ

फिर आश्रितों ने उनका सारा धन ला दिया, और वहाँ एक बहुत बड़ा, देखने योग्य ढेर दिखाई दिया।

English meaning

Then the dependants brought out all his wealth, and there it was seen, a great heap, worth seeing.

28 2.32.28

ततस्सपुरुषव्याघ्र स्तद्धनं सहलक्ष्मणः ।
द्विजेभ्यो बालवृद्धेभ्यः कृपणेभ्योऽह्यदापयत् ॥

tatassapuruṣavyāghra staddhanaṃ sahalakṣmaṇaḥ |
dvijebhyo bālavṛddhebhyaḥ kṛpaṇebhyo'hyadāpayat ||

हिंदी अर्थ

फिर उस पुरुषव्याघ्र ने लक्ष्मण के साथ वह धन ब्राह्मणों, बालकों और वृद्धों, और दीनों को दिलवाया।

English meaning

Then that tiger among men, with Lakshmana, gave that wealth to brahmins, to the young and old, and to the poor.

29 2.32.29

तत्रासीत्पिङ्गलो गार्ग्यस्त्रिजटो नाम वै द्विजः ।
क्षतवृत्तिर्वने नित्यं फालकुद्दाललाङ्गली ॥

tatrāsītpiṅgalo gārgyastrijaṭo nāma vai dvijaḥ |
kṣatavṛttirvane nityaṃ phālakuddālalāṅgalī ||

हिंदी अर्थ

वहाँ गर्ग वंश का त्रिजट नाम का पिंगल वर्ण का एक ब्राह्मण था, जो जीविका नष्ट होने से सदा वन में फाल, कुदाल और हल से खोदकर गुजारा करता था।

English meaning

There was a brahmin named Trijata, of the Garga line, tawny in colour, who lived always in the forest by digging, with ploughshare, spade and plough, having lost his livelihood.

30 2.32.30

तं वृद्धं तरुणी भार्या बालानादाय दारकान् ।
अब्रवीद्बाह्मणं वाक्यं दारिद्र्येणाभिपीडिता ॥

taṃ vṛddhaṃ taruṇī bhāryā bālānādāya dārakān |
abravīdbāhmaṇaṃ vākyaṃ dāridryeṇābhipīḍitā ||

हिंदी अर्थ

दरिद्रता से पीड़ित उसकी युवा पत्नी ने छोटे बच्चों को लेकर उस वृद्ध ब्राह्मण से कहा:

English meaning

His young wife, taking their small children, oppressed by poverty, said to the old brahmin:

31 2.32.31

अपास्य फालं कुद्दालं कुरुष्व वचनं मम ।
रामं दर्शय धर्मज्ञं यदि किञ्चिदवाप्स्यसि ॥

apāsya phālaṃ kuddālaṃ kuruṣva vacanaṃ mama |
rāmaṃ darśaya dharmajñaṃ yadi kiñcidavāpsyasi ||

हिंदी अर्थ

फाल और कुदाल फेंककर मेरी बात मानो। धर्मज्ञ राम से मिलो; शायद तुम्हें कुछ मिल जाए।

English meaning

Throw aside the ploughshare and spade and do as I say. Go and see righteous Rama; perhaps you will get something.

32 2.32.32

स भार्यावचनं श्रुत्वा शाटीमाच्छाद्य दुश्छदाम् ।
स प्रातिष्ठत पन्थानं यत्र रामनिवेशनम् ॥

sa bhāryāvacanaṃ śrutvā śāṭīmācchādya duśchadām |
sa prātiṣṭhata panthānaṃ yatra rāmaniveśanam ||

हिंदी अर्थ

पत्नी की बात सुनकर उसने कठिनाई से ढकने वाला वस्त्र लपेटा और राम के भवन की ओर चल पड़ा।

English meaning

Hearing his wife's words, he wrapped himself in a cloth that hardly covered him and set out on the road to Rama's house.

33 2.32.33

भृग्वङ्गिरसमं दीप्त्या त्रिजटं जनसंसदि ।
आपञ्चमायाः कक्ष्यायाः नैनं कश्चिदवारयत् ॥

bhṛgvaṅgirasamaṃ dīptyā trijaṭaṃ janasaṃsadi |
āpañcamāyāḥ kakṣyāyāḥ nainaṃ kaścidavārayat ||

हिंदी अर्थ

भृगु या अंगिरा के समान तेजस्वी त्रिजट को भीड़ में किसी ने पाँचवीं कक्षा तक नहीं रोका।

English meaning

No one in the crowd stopped Trijata, who shone like Bhrigu or Angiras, all the way to the fifth court.

34-35 2.32.34-35

स राजपुत्रमासाद्य त्रिजटो वाक्यमब्रवीत् ।
निर्धनो बहुपुत्रोऽस्मि राजपुत्र महायशः ।
उञ्छवृत्तिर्वने नित्यं प्रत्यवेक्षस्व मामिति ॥

sa rājaputramāsādya trijaṭo vākyamabravīt |
nirdhano bahuputro'smi rājaputra mahāyaśaḥ |
uñchavṛttirvane nityaṃ pratyavekṣasva māmiti ||

हिंदी अर्थ

राजकुमार के पास पहुँचकर त्रिजट ने कहा: यशस्वी राजकुमार, मैं निर्धन हूँ और मेरे बहुत पुत्र हैं। मैं सदा वन में दाने बीनकर रहता हूँ। मुझ पर दृष्टि डालिए।

English meaning

Reaching the prince, Trijata said: Renowned prince, I am poor and have many sons. I live always in the forest by gleaning. Look upon me.

36 2.32.36

तमुवाच ततो रामः परिहास समन्वितम् ।
गवां सहस्रमप्येकं न नु विश्राणितं मया ।
परिक्षिपसि दण्डेन यावत्तावदवाप्स्यसि ॥

tamuvāca tato rāmaḥ parihāsa samanvitam |
gavāṃ sahasramapyekaṃ na nu viśrāṇitaṃ mayā |
parikṣipasi daṇḍena yāvattāvadavāpsyasi ||

हिंदी अर्थ

तब राम ने उनसे परिहास में कहा: मैंने अभी एक हजार गायें भी नहीं बाँटीं। जहाँ तक तुम अपना डंडा फेंक सको, उतनी गायें तुम्हें मिलेंगी।

English meaning

Then Rama said to him in jest: I have not yet given away even one thousand cows. As far as you can throw your staff, so many you shall have.

37 2.32.37

स शाटीं त्वरितः कट्यां सम्भ्रान्तः परिवेष्ट्य ताम् ।
आविद्ध्य दण्डं चिक्षेप सर्वप्राणेन वेगितः ॥

sa śāṭīṃ tvaritaḥ kaṭyāṃ sambhrāntaḥ pariveṣṭya tām |
āviddhya daṇḍaṃ cikṣepa sarvaprāṇena vegitaḥ ||

हिंदी अर्थ

उसने घबराहट में जल्दी से वस्त्र कमर पर लपेटा, डंडा घुमाया और पूरी शक्ति से वेग से फेंका।

English meaning

In a flurry he quickly tied his cloth round his waist, swung his staff and hurled it with all his strength.

38 2.32.38

स तीर्त्वा सरयूपारं दण्डस्तस्य कराच्च्युतः ।
गोव्रजे बहुसाहस्रे पपातोक्षणसन्निधौ ॥

sa tīrtvā sarayūpāraṃ daṇḍastasya karāccyutaḥ |
govraje bahusāhasre papātokṣaṇasannidhau ||

हिंदी अर्थ

उसके हाथ से छूटकर सरयू पार करके वह डंडा हजारों गायों के झुंड में एक बैल के पास गिरा।

English meaning

Flying from his hand across the Sarayu, the staff fell near a bull in a herd of many thousand cows.

39 2.32.39

तं परिष्वज्य धर्मात्मा आतस्मात्सरयूतटात् ।
आनयामास ता गोपै स्त्रिजटायाश्रमं प्रति ॥

taṃ pariṣvajya dharmātmā ātasmātsarayūtaṭāt |
ānayāmāsa tā gopai strijaṭāyāśramaṃ prati ||

हिंदी अर्थ

धर्मात्मा राम ने उन्हें गले लगाया और ग्वालों से वहाँ से सरयू के तट तक की सब गायें त्रिजट के आश्रम भिजवा दीं।

English meaning

Righteous Rama embraced him and had the cowherds bring all the cows from there up to the bank of the Sarayu to Trijata's hermitage.

40 2.32.40

उवाच स ततो रामस्तं गार्ग्यमभिसान्त्वयन् ।
मन्युर्न खलु कर्तव्यः परिहासो ह्ययं मम ॥

uvāca sa tato rāmastaṃ gārgyamabhisāntvayan |
manyurna khalu kartavyaḥ parihāso hyayaṃ mama ||

हिंदी अर्थ

फिर राम ने उस गार्ग्य को सांत्वना देते हुए कहा: बुरा मत मानिए; यह मेरा परिहास था।

English meaning

Then Rama said, comforting that Gargya: Do not be offended; this was my jest.

41 2.32.41

इदं हि तेजस्तव यद्दुरत्ययं तदेव जिज्ञासितुमिच्छता मया ।
इमं भवानर्थमभि प्रचोदितो वृणीष्व किं चेदपरं व्यवस्यति ॥

idaṃ hi tejastava yadduratyayaṃ tadeva jijñāsitumicchatā mayā |
imaṃ bhavānarthamabhi pracodito vṛṇīṣva kiṃ cedaparaṃ vyavasyati ||

हिंदी अर्थ

मैंने आपकी दुर्जय शक्ति को परखने की इच्छा से ही आपको इसके लिए प्रेरित किया। यदि आप कुछ और चाहें, तो माँग लीजिए।

English meaning

I urged you to this wishing only to test your strength, which is hard to surpass. If you want anything more, ask for it.

42 2.32.42

ब्रवीमि सत्येन नतेऽस्ति यन्त्रणा धनं हि यद्यन्मम विप्रकारणात् ।
भवत्सु सम्यक्प्रतिपादनेन त न्मयार्जितं प्रीतियशस्करं भवेत् ॥

bravīmi satyena nate'sti yantraṇā dhanaṃ hi yadyanmama viprakāraṇāt |
bhavatsu samyakpratipādanena ta nmayārjitaṃ prītiyaśaskaraṃ bhavet ||

हिंदी अर्थ

मैं सच कहता हूँ, आपके लिए कोई रोक नहीं। मेरा जो भी धन है वह ब्राह्मणों के लिए है। आपको भलीभाँति देने से मेरा अर्जित धन मुझे आनंद और यश देगा।

English meaning

I tell you truly, there is no restraint for you. Whatever wealth is mine is for brahmins. Rightly given to you, what I have earned will bring me joy and fame.

43 2.32.43

तत स्सभार्य स्त्रिजटो महामुनि र्गवामनीकं प्रतिगृह्य मोदितः ।
यशोबलप्रीतिसुखोपबृंहणी स्तदाशिषः प्रत्यवदन्महात्मनः ॥

tata ssabhārya strijaṭo mahāmuni rgavāmanīkaṃ pratigṛhya moditaḥ |
yaśobalaprītisukhopabṛṃhaṇī stadāśiṣaḥ pratyavadanmahātmanaḥ ||

हिंदी अर्थ

फिर अपनी पत्नी सहित महामुनि त्रिजट ने गायों का झुंड पाकर प्रसन्न होकर उन महात्मा के यश, बल, आनंद और सुख की वृद्धि के आशीर्वाद दिए।

English meaning

Then the great sage Trijata with his wife, receiving the herd of cows, rejoiced and pronounced blessings on the great souled one for the growth of his fame, strength, joy and happiness.

44 2.32.44

स चापि रामः प्रतिपूर्णमानसो महद्धनं धर्मबलैरुपार्जितम् ।
नियोजयामास सुहृज्जनेऽचिरा द्यथार्हसम्मानवचः प्रचोदितः ॥

sa cāpi rāmaḥ pratipūrṇamānaso mahaddhanaṃ dharmabalairupārjitam |
niyojayāmāsa suhṛjjane'cirā dyathārhasammānavacaḥ pracoditaḥ ||

हिंदी अर्थ

और पूर्ण मन वाले राम ने उचित सम्मान के वचनों से प्रेरित होकर धर्म के बल से अर्जित महान धन शीघ्र अपने मित्रों में बाँट दिया।

English meaning

And Rama, his heart fulfilled, prompted by fitting words of honour, soon distributed among his friends the great wealth he had gained by the strength of dharma.

45 2.32.45

द्विज स्सुहृद्भृत्यजनोऽथवा तदा दरिद्रभिक्षाचरणश्च योऽभवत् ।
न तत्र कश्चिन्न बभूव तर्पितो यथार्हसम्मानन दान सम्भ्रमैः ॥

dvija ssuhṛdbhṛtyajano'thavā tadā daridrabhikṣācaraṇaśca yo'bhavat |
na tatra kaścinna babhūva tarpito yathārhasammānana dāna sambhramaiḥ ||

हिंदी अर्थ

ब्राह्मण, मित्र, सेवक, या दरिद्र भिक्षुक: वहाँ कोई ऐसा नहीं था जो यथायोग्य सम्मान और दान से तृप्त न हुआ हो।

English meaning

Brahmin, friend, servant, or poor beggar: there was no one there who was not satisfied by the gifts and honours given as each deserved.

Next sarga · Ayodhya Kanda 33Walking to the KingRama, Sita and Lakshmana walk barefoot to Dasharatha's palace as citizens weep and condemn the injustice.

Characters in this sarga

All characters

Retold as a story