ततः कमलपत्राक्षः श्यामो निरुपमो महान् । उवाच राम स्तं सूतं पितुराख्याहि मामिति ॥
tataḥ kamalapatrākṣaḥ śyāmo nirupamo mahān | uvāca rāma staṃ sūtaṃ piturākhyāhi māmiti ||
हिंदी अर्थ तब कमलनयन, श्याम, अनुपम और महान राम ने सारथि से कहा: पिता को मेरे आने की सूचना दो।
English meaning Then lotus eyed Rama, dark, peerless and great, said to the charioteer: Announce me to my father.
स रामप्रेषितः क्षिप्रं सन्तापकलुषेन्द्रियः । प्रविश्य नृपतिं सूतो निश्वसन्तं ददर्श ह ॥
sa rāmapreṣitaḥ kṣipraṃ santāpakaluṣendriyaḥ | praviśya nṛpatiṃ sūto niśvasantaṃ dadarśa ha ||
हिंदी अर्थ राम द्वारा भेजे गए, दुख से धुँधली इंद्रियों वाले सारथि ने शीघ्र भीतर जाकर राजा को आहें भरते देखा।
English meaning Sent by Rama, the charioteer, his senses clouded with grief, quickly went in and saw the king sighing.
उपरक्तमिवादित्यं भस्मच्छन्नमिवानलम् । तटाकमिव निस्तोयमपश्यज्जगतीपतिम् ॥
uparaktamivādityaṃ bhasmacchannamivānalam | taṭākamiva nistoyamapaśyajjagatīpatim ||
हिंदी अर्थ उन्होंने पृथ्वीपति को ग्रहण लगे सूर्य जैसा, राख से ढकी अग्नि जैसा, बिना जल के तालाब जैसा देखा।
English meaning He saw the lord of the earth like the sun in eclipse, like fire covered with ash, like a pond without water.
आलोक्य तु महाप्राज्ञः परमाकुलचेतसम् । राममेवानुशोचन्तं सूतः प्राञ्जलिरासदत् ॥
ālokya tu mahāprājñaḥ paramākulacetasam | rāmamevānuśocantaṃ sūtaḥ prāñjalirāsadat ||
हिंदी अर्थ उन्हें अत्यंत व्याकुल और केवल राम के लिए शोक करते देखकर बुद्धिमान सारथि हाथ जोड़कर पास गए।
English meaning Seeing him so deeply troubled and grieving only for Rama, the wise charioteer approached with folded hands.
तं वर्धयित्वा राजानं पूर्वं सूतो जयाशिषा । भयविक्लबया वाचा मन्दया श्लक्ष्णमब्रवीत् ॥
taṃ vardhayitvā rājānaṃ pūrvaṃ sūto jayāśiṣā | bhayaviklabayā vācā mandayā ślakṣṇamabravīt ||
हिंदी अर्थ पहले राजा को जय का आशीर्वाद देकर सारथि ने भय से काँपती धीमी आवाज में कोमलता से कहा:
English meaning First wishing the king victory, the charioteer spoke gently in a low voice faltering with fear:
अयं स पुरुषव्याघ्रो द्वारि तिष्ठति ते सुतः । ब्राह्मणेभ्यो धनं दत्वा सर्वञ्चैवोपजीविनाम् ॥
ayaṃ sa puruṣavyāghro dvāri tiṣṭhati te sutaḥ | brāhmaṇebhyo dhanaṃ datvā sarvañcaivopajīvinām ||
हिंदी अर्थ आपके पुत्र, वे पुरुषव्याघ्र, अपना धन ब्राह्मणों और सब आश्रितों को देकर द्वार पर खड़े हैं।
English meaning Your son, that tiger among men, stands at the door, having given his wealth to brahmins and all his dependants.
स त्वा पश्यतु भद्रं ते रामस्सत्यपराक्रमः । सर्वान् सुहृद आपृच्छ्य त्वामिदानीं दिदृक्षते ॥
sa tvā paśyatu bhadraṃ te rāmassatyaparākramaḥ | sarvān suhṛda āpṛcchya tvāmidānīṃ didṛkṣate ||
हिंदी अर्थ आपका कल्याण हो; सत्यपराक्रमी राम आपके दर्शन करें। सब मित्रों से विदा लेकर अब वे आपसे मिलना चाहते हैं।
English meaning Bless you; let Rama, true in valour, see you. Having taken leave of all his friends, he now wishes to see you.
गमिष्यति महारण्यं तं पश्य जगतीपते । वृतं राजगुणै स्सर्वैरादित्यमिव रश्मिभिः ॥
gamiṣyati mahāraṇyaṃ taṃ paśya jagatīpate | vṛtaṃ rājaguṇai ssarvairādityamiva raśmibhiḥ ||
हिंदी अर्थ वे महावन जाएँगे। हे पृथ्वीपति, सब राजगुणों से युक्त, किरणों वाले सूर्य जैसे उन्हें देखिए।
English meaning He will go to the great forest. See him, lord of the earth, endowed with every kingly virtue, like the sun with its rays.
स सत्यवादी धर्मात्मा गाम्भीर्यात्सागरोपमः । आकाश इव निष्पङ्को नरेन्द्रः प्रत्युवाच तम् ॥
sa satyavādī dharmātmā gāmbhīryātsāgaropamaḥ | ākāśa iva niṣpaṅko narendraḥ pratyuvāca tam ||
हिंदी अर्थ सागर जैसे गंभीर और आकाश जैसे निर्मल सत्यवादी, धर्मात्मा राजा ने उनसे कहा:
English meaning The truthful, righteous king, like the ocean in depth and the sky in purity, replied to him:
सुमंन्त्रानय मे दारान् ये केचिदिह मामकाः । दारैः परिवृतस्सर्वैर्द्रष्टुमिच्छामि धार्मिकम् ॥
sumaṃntrānaya me dārān ye kecidiha māmakāḥ | dāraiḥ parivṛtassarvairdraṣṭumicchāmi dhārmikam ||
हिंदी अर्थ सुमंत्र, यहाँ जो मेरी पत्नियाँ हैं उन सबको ले आओ। सब पत्नियों से घिरकर मैं अपने धर्मात्मा पुत्र को देखना चाहता हूँ।
English meaning Sumantra, bring all my wives who are here. Surrounded by all my wives I wish to see my righteous son.
सोऽन्तःपुरमतीत्यैव स्त्रियस्ता वाक्यमब्रवीत् । आर्याह्वयति वो राजा गम्यतां तत्र मा चिरम् ॥
so'ntaḥpuramatītyaiva striyastā vākyamabravīt | āryāhvayati vo rājā gamyatāṃ tatra mā ciram ||
हिंदी अर्थ उन्होंने अंतःपुर में जाकर स्त्रियों से कहा: हे आर्याओ, राजा आपको बुलाते हैं। बिना देर वहाँ चलिए।
English meaning He went into the inner palace and said to the women: Noble ladies, the king calls you. Go there without delay.
एवमुक्ताः स्त्रिय स्सर्वाः सुमन्त्रेण नृपाज्ञया । प्रचक्रमु स्तद्भवनं भर्तुराज्ञाय शासनम् ॥
evamuktāḥ striya ssarvāḥ sumantreṇa nṛpājñayā | pracakramu stadbhavanaṃ bharturājñāya śāsanam ||
हिंदी अर्थ राजाज्ञा से सुमंत्र के ऐसा कहने पर सब स्त्रियाँ पति की आज्ञा जानकर उस भवन की ओर चलीं।
English meaning Told this by Sumantra at the king's command, all the women, knowing their husband's order, set out for that hall.
अर्धसप्तशतास्तास्तु प्रमदास्ताम्रलोचनाः । कौसल्यां परिवार्याथ शनैर्जग्मुर्धृतव्रताः ॥
ardhasaptaśatāstāstu pramadāstāmralocanāḥ | kausalyāṃ parivāryātha śanairjagmurdhṛtavratāḥ ||
हिंदी अर्थ तीन सौ पचास ताम्र नेत्रों वाली, व्रत धारण करने वाली स्त्रियाँ कौसल्या को घेरकर धीरे धीरे चलीं।
English meaning Three hundred and fifty women with coppery eyes, keeping their vows, surrounded Kausalya and slowly went.
आगतेषु च दारेषु समवेक्ष्य महीपतिः । उवाच राजा तं सूतं सुमन्त्राऽनय मे सुतम् ॥
āgateṣu ca dāreṣu samavekṣya mahīpatiḥ | uvāca rājā taṃ sūtaṃ sumantrā'naya me sutam ||
हिंदी अर्थ पत्नियों के आने पर राजा ने उन्हें देखकर सारथि से कहा: सुमंत्र, मेरे पुत्र को ले आओ।
English meaning When his wives had come, the king looked at them and said to the charioteer: Sumantra, bring my son.
स सूतो राममादाय लक्ष्मणं मैथिलीं तदा । जगामाभिमुखस्तूर्णं सकाशं जगतीपतेः ॥
sa sūto rāmamādāya lakṣmaṇaṃ maithilīṃ tadā | jagāmābhimukhastūrṇaṃ sakāśaṃ jagatīpateḥ ||
हिंदी अर्थ सारथि राम, लक्ष्मण और मैथिली को लेकर शीघ्र पृथ्वीपति के पास गए।
English meaning The charioteer, taking Rama, Lakshmana and Maithili, went quickly to the lord of the earth.
स राजा पुत्रमायान्तं दृष्ट्वा दूरात्कृताञ्जलिम् । उत्पपातासनात्तूर्णमार्त स्त्रीजनसंवृतः ॥
sa rājā putramāyāntaṃ dṛṣṭvā dūrātkṛtāñjalim | utpapātāsanāttūrṇamārta strījanasaṃvṛtaḥ ||
हिंदी अर्थ अपने पुत्र को दूर से हाथ जोड़े आते देखकर दुखी स्त्रियों से घिरे राजा तुरंत आसन से उठ खड़े हुए।
English meaning Seeing his son coming from afar with folded hands, the king, surrounded by grieving women, sprang up quickly from his seat.
सोऽभिदुद्राव वेगेन रामं दृष्ट्वा विशाम्पतिः । तमसंप्राप्य दुःखार्तः पपात भुवि मूर्छितः ॥
so'bhidudrāva vegena rāmaṃ dṛṣṭvā viśāmpatiḥ | tamasaṃprāpya duḥkhārtaḥ papāta bhuvi mūrchitaḥ ||
हिंदी अर्थ राम को देखकर प्रजापति उनकी ओर तेजी से दौड़े, पर दुख से पीड़ित होकर उनके पास पहुँचने से पहले ही मूर्च्छित होकर भूमि पर गिर पड़े।
English meaning Seeing Rama, the lord of the people rushed towards him, but stricken with grief fell fainting to the ground before reaching him.
तं रामोऽभ्यपतत् क्षिप्रं लक्ष्मणश्च महारथः । विसंज्ञमिव दुःखेन सशोकं नृपतिं तदा ॥
taṃ rāmo'bhyapatat kṣipraṃ lakṣmaṇaśca mahārathaḥ | visaṃjñamiva duḥkhena saśokaṃ nṛpatiṃ tadā ||
हिंदी अर्थ राम और महारथी लक्ष्मण दुख से लगभग अचेत, शोकाकुल राजा की ओर शीघ्र दौड़े।
English meaning Rama and the great chariot warrior Lakshmana quickly ran to the grieving king, almost senseless with sorrow.
स्त्रीसहस्रनिनादश्च संजज्ञे राजवेश्मनि । हा हा रामेति सहसा भूषणध्वनिमूर्छितः ॥
strīsahasraninādaśca saṃjajñe rājaveśmani | hā hā rāmeti sahasā bhūṣaṇadhvanimūrchitaḥ ||
हिंदी अर्थ राजमहल में अचानक हजार स्त्रियों का आर्तनाद उठा: हाय, हाय, राम! जिसमें उनके आभूषणों की ध्वनि मिली थी।
English meaning In the king's palace there arose suddenly the cry of a thousand women: Alas, alas, Rama! mixed with the sound of their ornaments.
तं परिष्वज्य बाहुभ्यां तावुभौ रामलक्ष्मणौ । पर्यंङ्के सीतया सार्धं रुदन्तः समवेशयन् ॥
taṃ pariṣvajya bāhubhyāṃ tāvubhau rāmalakṣmaṇau | paryaṃṅke sītayā sārdhaṃ rudantaḥ samaveśayan ||
हिंदी अर्थ राम और लक्ष्मण ने उन्हें बाहों में उठाया और रोते हुए सीता के साथ पलंग पर लिटाया।
English meaning Rama and Lakshmana took him in their arms and, weeping, laid him on the couch with Sita's help.
अथ रामो मुहूर्तेन लब्धसंज्ञं महीपतिम् । उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा शोकार्णवपरिप्लुतम् ॥
atha rāmo muhūrtena labdhasaṃjñaṃ mahīpatim | uvāca prāñjalirbhūtvā śokārṇavapariplutam ||
हिंदी अर्थ फिर क्षण भर बाद, शोकसागर में डूबे पृथ्वीपति के होश में आने पर राम ने हाथ जोड़कर कहा:
English meaning Then, after a moment, when the lord of the earth, drowned in an ocean of grief, regained his senses, Rama said with folded hands:
आपृच्छे त्वां महाराज सर्वेषामीश्वरोऽसि नः । प्रस्थितं दण्डकारण्यं पश्य त्वं कुशलेन माम् ॥
āpṛcche tvāṃ mahārāja sarveṣāmīśvaro'si naḥ | prasthitaṃ daṇḍakāraṇyaṃ paśya tvaṃ kuśalena mām ||
हिंदी अर्थ महाराज, मैं आपसे विदा लेता हूँ, क्योंकि आप हम सबके स्वामी हैं। दंडकारण्य के लिए निकलते हुए मुझे कृपा दृष्टि से देखिए।
English meaning Great king, I take leave of you, for you are lord of us all. Look kindly on me as I set out for the Dandaka forest.
लक्ष्मणं चानुजानीहि सीता चान्वेति मां वनम् । कारणैर्बहुभि स्तथ्यैर्वार्यमाणौ न चेच्छतः ॥
lakṣmaṇaṃ cānujānīhi sītā cānveti māṃ vanam | kāraṇairbahubhi stathyairvāryamāṇau na cecchataḥ ||
हिंदी अर्थ लक्ष्मण को भी अनुमति दीजिए; और सीता मेरे पीछे वन चल रही हैं। अनेक सच्चे कारणों से रोके जाने पर भी वे नहीं मानते।
English meaning Give leave to Lakshmana too; and Sita follows me to the forest. Held back with many true reasons, they will not agree.
अनुजानीहि सर्वान्नः शोकमुत्सृज्य मानद । लक्ष्मणं मां च सीतां च प्रजापतिरिव प्रजाः ॥
anujānīhi sarvānnaḥ śokamutsṛjya mānada | lakṣmaṇaṃ māṃ ca sītāṃ ca prajāpatiriva prajāḥ ||
हिंदी अर्थ हे मान देने वाले, शोक छोड़कर हम सबको, लक्ष्मण, मुझे और सीता को, वैसे अनुमति दीजिए जैसे प्रजापति अपनी प्रजा को।
English meaning Giver of honour, cast off grief and give leave to all of us, Lakshmana, me and Sita, as Prajapati to his creatures.
प्रतीक्षमाणमव्यग्रमनुज्ञां जगतीपतेः । उवाच राजा सम्प्रेक्ष्य वनवासाय राघवम् ॥
pratīkṣamāṇamavyagramanujñāṃ jagatīpateḥ | uvāca rājā samprekṣya vanavāsāya rāghavam ||
हिंदी अर्थ वन जाने के लिए शांति से राजा की अनुमति की प्रतीक्षा करते राघव को देखकर राजा ने कहा:
English meaning Looking at Raghava, who waited calmly for the king's leave to go to the forest, the king said:
अहं राघव कैकेय्या वरदानेन मोहितः । अयोध्यायास्त्वमेवाद्य भव राजा निगृह्य माम् ॥
ahaṃ rāghava kaikeyyā varadānena mohitaḥ | ayodhyāyāstvamevādya bhava rājā nigṛhya mām ||
हिंदी अर्थ राघव, कैकेयी को दिए वर से मैं मोहित हो गया हूँ। मुझे बंदी बनाकर आज स्वयं अयोध्या के राजा बन जाओ।
English meaning Raghava, I am deluded by the boon given to Kaikeyi. Imprison me and become king of Ayodhya yourself today.
एवमुक्तो नृपतिना रामो धर्मभृतां वरः । प्रत्युवाचाञ्जलिं कृत्वा पितरं वाक्यकोविदः ॥
evamukto nṛpatinā rāmo dharmabhṛtāṃ varaḥ | pratyuvācāñjaliṃ kṛtvā pitaraṃ vākyakovidaḥ ||
हिंदी अर्थ राजा के ऐसा कहने पर धर्मधारियों में श्रेष्ठ, वाक्पटु राम ने हाथ जोड़कर पिता को उत्तर दिया:
English meaning Told this by the king, Rama, best of those who uphold dharma and skilled in speech, replied to his father with folded hands:
भवान्वर्ष सहस्राय पृथिव्या नृपते पतिः । अहं त्वरण्येवत्स्यामि न मे कार्यं त्वयाऽनृतम् ॥
bhavānvarṣa sahasrāya pṛthivyā nṛpate patiḥ | ahaṃ tvaraṇyevatsyāmi na me kāryaṃ tvayā'nṛtam ||
हिंदी अर्थ राजन, आप हजार वर्ष पृथ्वी के स्वामी रहें। मैं वन में रहूँगा। मुझे आपको असत्यवादी बनाना नहीं है।
English meaning King, may you be lord of the earth for a thousand years. I shall live in the forest. I have no wish to make you untruthful.
नव पञ्च च वर्षाणि वनवासे विहृत्य ते । पुनःपादौ ग्रहीष्यामि प्रतिज्ञान्ते नराधिप ॥
nava pañca ca varṣāṇi vanavāse vihṛtya te | punaḥpādau grahīṣyāmi pratijñānte narādhipa ||
हिंदी अर्थ नौ और पाँच वर्ष वनवास में बिताकर, वचन पूरा होने पर, हे नरेश, मैं फिर आपके चरण पकड़ूँगा।
English meaning Having spent nine years and five in forest life, I shall clasp your feet again when the promise is fulfilled, lord of men.
रुदन्नार्तः प्रियं पुत्रं सत्यपाशेन संयतः । कैकेय्या चोद्यमानस्तु मिथो राजा तमब्रवीत् ॥
rudannārtaḥ priyaṃ putraṃ satyapāśena saṃyataḥ | kaikeyyā codyamānastu mitho rājā tamabravīt ||
हिंदी अर्थ रोते और पीड़ित, सत्य के पाश से बँधे, और कैकेयी द्वारा चुपके से प्रेरित राजा ने अपने प्रिय पुत्र से कहा:
English meaning Weeping and stricken, bound by the noose of truth and urged secretly by Kaikeyi, the king said to his dear son:
श्रेयसे वृद्धये तात पुनरागमनाय च । गच्छस्वारिष्टमव्यग्रः पन्थानमकुतोभयम् ॥
śreyase vṛddhaye tāta punarāgamanāya ca | gacchasvāriṣṭamavyagraḥ panthānamakutobhayam ||
हिंदी अर्थ पुत्र, अपने कल्याण, उन्नति और लौटने के लिए सुरक्षित और शांत होकर निर्भय मार्ग पर जाओ।
English meaning My son, go safely and calmly on a path free from fear, for your good, your growth and your return.
न हि सत्यात्मनस्तात धर्माभिमनस स्तव । विनिवर्तयितुं बुद्धिः शक्यते रघुनन्दन ॥
na hi satyātmanastāta dharmābhimanasa stava | vinivartayituṃ buddhiḥ śakyate raghunandana ||
हिंदी अर्थ हे रघुनंदन, तुम जैसे सत्यनिष्ठ और धर्म में मन लगाने वाले की बुद्धि को, पुत्र, लौटाया नहीं जा सकता।
English meaning Joy of the Raghus, the mind of one so true and devoted to dharma as you cannot be turned back, my son.
अद्य त्विदानीं रजनीं पुत्र मा गच्छ सर्वथा । एकाहदर्शनेनापि साधु तावच्चराम्यहम् ॥
adya tvidānīṃ rajanīṃ putra mā gaccha sarvathā | ekāhadarśanenāpi sādhu tāvaccarāmyaham ||
हिंदी अर्थ पर आज, इस रात, पुत्र, बिल्कुल मत जाओ। एक दिन और तुम्हें देखकर भी मेरा भला होगा।
English meaning But today, this night, my son, do not go at all. Even by seeing you for one more day I shall fare well.
मातरं मां च सम्पश्यन् वसेमामद्य शर्वरीम् । तर्पित स्सर्वकामैस्त्वं श्वः काले साधयिष्यसि ॥
mātaraṃ māṃ ca sampaśyan vasemāmadya śarvarīm | tarpita ssarvakāmaistvaṃ śvaḥ kāle sādhayiṣyasi ||
हिंदी अर्थ आज रात अपनी माता और मुझे देखते हुए रुको। सब इच्छाओं से तृप्त होकर कल उचित समय पर चले जाना।
English meaning Stay tonight seeing your mother and me. Satisfied with every pleasure, you can set out tomorrow at the proper time.
दुष्करं क्रियते पुत्र सर्वथा राघव त्वया । मत्प्रियार्थं प्रियांस्त्यक्त्वा यद्यासि विजनं वनम् ॥
duṣkaraṃ kriyate putra sarvathā rāghava tvayā | matpriyārthaṃ priyāṃstyaktvā yadyāsi vijanaṃ vanam ||
हिंदी अर्थ पुत्र राघव, तुम सचमुच कठिन कार्य कर रहे हो, यदि मेरे लिए अपने प्रियजनों को छोड़कर निर्जन वन जाते हो।
English meaning My son Raghava, you are doing something truly hard, if for my sake you leave your dear ones and go to the lonely forest.
न चैतन्मे प्रियं पुत्र शपे सत्येन राघव । छन्नया चलितस्त्वस्मि स्त्रिया छन्नाग्निकल्पया ॥
na caitanme priyaṃ putra śape satyena rāghava | channayā calitastvasmi striyā channāgnikalpayā ||
हिंदी अर्थ पुत्र, यह मेरी इच्छा नहीं है; राघव, मैं सत्य की शपथ लेता हूँ। मैं छिपे उद्देश्य वाली एक स्त्री से, छिपी आग जैसी, विचलित किया गया हूँ।
English meaning This is not what I want, my son; I swear by truth, Raghava. I have been moved by a woman of hidden aims, like a hidden fire.
वञ्चना या तु लब्धा मे तां त्वं निस्तर्तुमिच्छसि । अनया वृत्तसादिन्या कैकेय्याऽभिप्रचोदितः । . ॥
vañcanā yā tu labdhā me tāṃ tvaṃ nistartumicchasi | anayā vṛttasādinyā kaikeyyā'bhipracoditaḥ | . ||
हिंदी अर्थ सदाचार को नष्ट करने वाली कैकेयी द्वारा प्रेरित होकर तुम मुझे उस छल से उबारना चाहते हो जो मेरे साथ हुआ।
English meaning Urged by Kaikeyi, destroyer of good conduct, you wish to rescue me from the deceit I have met.
न चैतदाश्चर्यतमं यत्तज्येष्ठस्सुतो मम । अपानृतकथं पुत्र पितरं कर्तुमिच्छसि ॥
na caitadāścaryatamaṃ yattajyeṣṭhassuto mama | apānṛtakathaṃ putra pitaraṃ kartumicchasi ||
हिंदी अर्थ पुत्र, यह कोई बड़ा आश्चर्य नहीं कि तुम, मेरे ज्येष्ठ पुत्र, अपने पिता को असत्य से बचाना चाहते हो।
English meaning It is no great wonder, my son, that you, my eldest son, wish to keep your father from being untruthful.
अथ रामस्तथा श्रुत्वा पितुरार्तस्य भाषितम् । लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा दीनो वचनमब्रवीत् ॥
atha rāmastathā śrutvā piturārtasya bhāṣitam | lakṣmaṇena saha bhrātrā dīno vacanamabravīt ||
हिंदी अर्थ फिर राम ने अपने पीड़ित पिता के ये वचन सुनकर भाई लक्ष्मण के साथ उदास होकर कहा:
English meaning Then Rama, hearing these words of his stricken father, spoke sadly with his brother Lakshmana:
प्राप्स्यामि यानद्य गुणान्को मे श्वस्तान् प्रदास्यति । अपक्रमणमेवातः सर्वकामैरहं वृणे ॥
prāpsyāmi yānadya guṇānko me śvastān pradāsyati | apakramaṇamevātaḥ sarvakāmairahaṃ vṛṇe ||
हिंदी अर्थ आज जो सुख मुझे मिलेंगे, वे कल मुझे कौन देगा? इसलिए सब सुखों के बदले मैं प्रस्थान चुनता हूँ।
English meaning Who will give me tomorrow the good things I would gain today? So instead of all pleasures I choose to depart.
इयं सराष्ट्रा सजना धनधान्यसमाकुला । मया विसृष्टा वसुधा भरताय प्रदीयताम् ॥
iyaṃ sarāṣṭrā sajanā dhanadhānyasamākulā | mayā visṛṣṭā vasudhā bharatāya pradīyatām ||
हिंदी अर्थ मेरे द्वारा छोड़ी गई यह पृथ्वी, राष्ट्र और लोगों सहित, धन और धान्य से भरी, भरत को दी जाए।
English meaning Let this earth, with its kingdom and people, full of wealth and grain, given up by me, be given to Bharata.
वनवासकृता बुद्धिर्न च मेऽद्य चलिष्यति । यस्तुष्टेन वरो दत्तः कैकेय्यै वरद त्वया । दीयतां निखिलेनैव सत्यस्त्वं भव पार्थिव ॥
vanavāsakṛtā buddhirna ca me'dya caliṣyati | yastuṣṭena varo dattaḥ kaikeyyai varada tvayā | dīyatāṃ nikhilenaiva satyastvaṃ bhava pārthiva ||
हिंदी अर्थ वन में रहने का मेरा निश्चय आज नहीं डगमगाएगा। हे वरदाता, प्रसन्न होकर कैकेयी को आपने जो वर दिया, वह पूरा दिया जाए। राजन, सत्यवादी बनिए।
English meaning My resolve to live in the forest will not waver today. Giver of boons, let the boon you gave Kaikeyi when pleased be given in full. King, be true.
अहं निदेशं भवतो यथोक्तमनुपालयन् । चतुर्दश समा वत्स्ये वने वनचरैस्सह ॥
ahaṃ nideśaṃ bhavato yathoktamanupālayan | caturdaśa samā vatsye vane vanacaraissaha ||
हिंदी अर्थ आपकी आज्ञा को जैसा कहा गया वैसे निभाते हुए मैं चौदह वर्ष वनवासियों के साथ वन में रहूँगा।
English meaning Keeping your command as it was spoken, I shall live in the forest for fourteen years with the forest dwellers.
44-45
2.34.44-45
Copy link
मा विमर्शो वसुमती भरताय प्रदीयताम् । न हि मे काङ्क्षितं राज्यं सुखमात्मनि वा प्रियम् । यथानिदेशं कर्तुं वै तवैव रघुनन्दन ॥
mā vimarśo vasumatī bharatāya pradīyatām | na hi me kāṅkṣitaṃ rājyaṃ sukhamātmani vā priyam | yathānideśaṃ kartuṃ vai tavaiva raghunandana ||
हिंदी अर्थ संकोच मत कीजिए; पृथ्वी भरत को दी जाए। मुझे न राज्य चाहिए, न सुख, न अपने लिए प्रिय वस्तु, केवल आपकी आज्ञा का पालन करना, हे रघुनंदन।
English meaning Do not hesitate; let the earth be given to Bharata. I do not want the kingdom, or happiness, or what is dear to me, only to do as you command, joy of the Raghus.
अपगच्छतु ते दुःखं माभूर्बाष्पपरिप्लुतः । न हि क्षुभ्यति दुर्धर्षः समुद्रः सरितां पतिः ॥
apagacchatu te duḥkhaṃ mābhūrbāṣpapariplutaḥ | na hi kṣubhyati durdharṣaḥ samudraḥ saritāṃ patiḥ ||
हिंदी अर्थ आपका दुख दूर हो; आँसुओं में मत डूबिए। अजेय सागर, नदियों का स्वामी, कभी विचलित नहीं होता।
English meaning Let your grief go; do not be drowned in tears. The invincible ocean, lord of rivers, is never shaken.
नैवाहं राज्यमिच्छामि न सुखं न च मेदिनीम् । नैव सर्वानिमान् कामा न्नस्वर्गं नैव जीवितम् ॥
naivāhaṃ rājyamicchāmi na sukhaṃ na ca medinīm | naiva sarvānimān kāmā nnasvargaṃ naiva jīvitam ||
हिंदी अर्थ मुझे न राज्य चाहिए, न सुख, न पृथ्वी, न ये सब भोग, न स्वर्ग, न जीवन।
English meaning I want neither kingdom, nor happiness, nor the earth, nor all these pleasures, nor heaven, nor life.
त्वामहं सत्यमिच्छामि नानृतं पुरुषर्षभ । प्रत्यक्षं तव सत्येन सुकृतेन च ते शपे ॥
tvāmahaṃ satyamicchāmi nānṛtaṃ puruṣarṣabha | pratyakṣaṃ tava satyena sukṛtena ca te śape ||
हिंदी अर्थ हे पुरुषश्रेष्ठ, मैं चाहता हूँ कि आप सत्यवादी रहें, असत्यवादी नहीं। मैं आपके सामने सत्य और अपने पुण्यों की शपथ लेता हूँ।
English meaning Bull among men, I want you to be truthful, not false. I swear to you in your presence by truth and my good deeds.
न च शक्यं मया तात स्थातुं क्षणमपि प्रभो । स शोकं धारयस्वेमं न हि मेऽस्ति विपर्ययः ॥
na ca śakyaṃ mayā tāta sthātuṃ kṣaṇamapi prabho | sa śokaṃ dhārayasvemaṃ na hi me'sti viparyayaḥ ||
हिंदी अर्थ पिता, स्वामी, मैं एक क्षण भी नहीं रुक सकता। यह शोक सहिए; मेरे लिए लौटना नहीं है।
English meaning Father, my lord, I cannot stay even a moment. Bear this grief; there is no turning back for me.
अर्थितो ह्यस्मि कैकेय्या वनं गच्छेति राघव । मया चोक्तं व्रजामीति तत्सत्यमनुपालये ॥
arthito hyasmi kaikeyyā vanaṃ gaccheti rāghava | mayā coktaṃ vrajāmīti tatsatyamanupālaye ||
हिंदी अर्थ कैकेयी ने मुझसे कहा: राघव, वन जाओ। और मैंने कहा: जाता हूँ। मैं वह सत्य निभाऊँगा।
English meaning Kaikeyi asked me: Go to the forest, Raghava. And I said: I go. I shall keep that truth.
मा चोत्कण्ठां कृथा देव वने रंस्यामहे वयम् । प्रशान्तहरिणाकीर्णे नानाशकुनिनादिते ॥
mā cotkaṇṭhāṃ kṛthā deva vane raṃsyāmahe vayam | praśāntahariṇākīrṇe nānāśakuninādite ||
हिंदी अर्थ देव, उत्कंठित मत होइए। हम शांत हिरणों से भरे और अनेक पक्षियों से गूँजते वन में आनंद करेंगे।
English meaning Lord, do not pine. We shall enjoy ourselves in the forest, full of peaceful deer and echoing with many birds.
पिता हि दैवतं तात देवतानामपि स्मृतम् । तस्माद्दैवतमित्येव करिष्यामि पितुर्वचः ॥
pitā hi daivataṃ tāta devatānāmapi smṛtam | tasmāddaivatamityeva kariṣyāmi piturvacaḥ ||
हिंदी अर्थ पिता, पिता देवताओं में भी देवता माने गए हैं। इसलिए मैं पिता के वचन को देवता का वचन मानकर पूरा करूँगा।
English meaning Father, a father is held to be a god even among the gods. So I shall carry out my father's word as that of a god.
चतुर्दशसु वर्षेषु गतेषु नरसत्तम । पुनर्द्रक्ष्यसि मां प्राप्तं सन्तापोऽयं विमुच्यताम् ॥
caturdaśasu varṣeṣu gateṣu narasattama | punardrakṣyasi māṃ prāptaṃ santāpo'yaṃ vimucyatām ||
हिंदी अर्थ हे नरश्रेष्ठ, चौदह वर्ष बीतने पर आप मुझे फिर लौटा देखेंगे। यह दुख छोड़ दीजिए।
English meaning Best of men, when fourteen years have passed you will see me back again. Let this grief be put away.
येन संस्तम्भनीयोऽयं सर्वो बाष्पगलो जनः । स त्वं पुरुषशार्दूल किमर्थं विक्रियां गतः ॥
yena saṃstambhanīyo'yaṃ sarvo bāṣpagalo janaḥ | sa tvaṃ puruṣaśārdūla kimarthaṃ vikriyāṃ gataḥ ||
हिंदी अर्थ हे पुरुषसिंह, आपको इन सब आँसुओं से रुँधे गले वाले लोगों को सँभालना चाहिए, फिर आप स्वयं क्यों विचलित हो गए?
English meaning You who should steady all these people choked with tears, tiger among men, why have you given way?
पुरं च राष्ट्रं च मही च केवला मया निसृष्टा भरताय दीयताम् । अहं निदेशं भवतोऽनुपालयन् वनं गमिष्यामि चिराय सेवितुम् ॥
puraṃ ca rāṣṭraṃ ca mahī ca kevalā mayā nisṛṣṭā bharatāya dīyatām | ahaṃ nideśaṃ bhavato'nupālayan vanaṃ gamiṣyāmi cirāya sevitum ||
हिंदी अर्थ मेरे द्वारा छोड़े गए नगर, राष्ट्र और पूरी पृथ्वी भरत को दी जाए। आपकी आज्ञा का पालन करते हुए मैं लंबे समय रहने के लिए वन जाऊँगा।
English meaning Let the city, the kingdom and the whole earth, given up by me, be given to Bharata. Keeping your command, I shall go to the forest to live there a long time.
मया निसृष्टां भरतो महीमिमां सशैलषण्डां सपुरां सकाननाम् । शिवां सुसीमामनुशास्तु केवलं त्वया यदुक्तं नृपते तथास्तु तत् ॥
mayā nisṛṣṭāṃ bharato mahīmimāṃ saśailaṣaṇḍāṃ sapurāṃ sakānanām | śivāṃ susīmāmanuśāstu kevalaṃ tvayā yaduktaṃ nṛpate tathāstu tat ||
हिंदी अर्थ मेरे द्वारा छोड़ी गई पर्वत श्रेणियों, नगरों और वनों वाली, मंगलमय और सुसीमित इस पृथ्वी पर अकेले भरत शासन करें। राजन, आपने जो कहा वैसा ही हो।
English meaning Let Bharata rule alone this earth given up by me, with its mountain ranges, cities and forests, peaceful and well bounded. King, let what you have said be so.
न मे तथा पार्थिव धीयते मनो महत्सु कामेषु न चात्मनःप्रिये । यथा निदेशे तव शिष्टसम्मते व्यपैतु दुःखं तव मत्कृतेऽनघ ॥
na me tathā pārthiva dhīyate mano mahatsu kāmeṣu na cātmanaḥpriye | yathā nideśe tava śiṣṭasammate vyapaitu duḥkhaṃ tava matkṛte'nagha ||
हिंदी अर्थ राजन, मेरा मन बड़े भोगों या अपने प्रिय पर उतना नहीं टिका जितना शिष्टों द्वारा मान्य आपकी आज्ञा पर। हे निष्पाप, मेरे कारण आपका दुख दूर हो।
English meaning King, my mind is not set on great pleasures or what is dear to me so much as on your command, approved by the wise. Sinless one, let your sorrow for me pass.
तदद्य नैवानघ राज्यमव्ययं न सर्वकामान्न सुखं न मैथिलीम् । न जीवितं त्वामनृतेन योजयन् वृणीय सत्यं व्रतमस्तु ते तथा ॥
tadadya naivānagha rājyamavyayaṃ na sarvakāmānna sukhaṃ na maithilīm | na jīvitaṃ tvāmanṛtena yojayan vṛṇīya satyaṃ vratamastu te tathā ||
हिंदी अर्थ हे निष्पाप, आपको असत्य से जोड़कर मैं आज न अविनाशी राज्य चुनूँगा, न सब भोग, न सुख, न मैथिली, न जीवन। आपका व्रत सत्य हो।
English meaning Sinless one, I would not choose today the imperishable kingdom, nor all pleasures, nor happiness, nor Maithili, nor life, if it joined you to untruth. Let your vow be true.
फलानि मूलानि च भक्षयन्वने गिरींश्च पश्यन् सरितस्सरांसि च । वनं प्रविश्यैव विचित्रपादपम् सुखी भविष्यामि तवास्तु निर्वृतिः ॥
phalāni mūlāni ca bhakṣayanvane girīṃśca paśyan saritassarāṃsi ca | vanaṃ praviśyaiva vicitrapādapam sukhī bhaviṣyāmi tavāstu nirvṛtiḥ ||
हिंदी अर्थ वन में फल और कंद खाते, पर्वत, नदियाँ और सरोवर देखते, अनेक प्रकार के वृक्षों वाले वन में जाकर मैं सुखी रहूँगा। आपको शांति मिले।
English meaning Eating fruits and roots in the forest, seeing mountains, rivers and lakes, entering the forest of many kinds of trees, I shall be happy. May you be at peace.
एवं स राजा व्यसनाभिपन्नः शोकेन दुःखेन च ताम्यमानः । आलिङ्ग्य पुत्रं सुविनष्टसंज्ञो मोहं गतो नैव चिचेष्ट किंञ्चित् ॥
evaṃ sa rājā vyasanābhipannaḥ śokena duḥkhena ca tāmyamānaḥ | āliṅgya putraṃ suvinaṣṭasaṃjño mohaṃ gato naiva ciceṣṭa kiṃñcit ||
हिंदी अर्थ इस प्रकार विपत्ति से घिरे और शोक तथा दुख से पीड़ित राजा ने पुत्र को गले लगाया और होश खोकर मूर्च्छित हो गए, बिल्कुल नहीं हिले।
English meaning So the king, overcome by calamity and tormented by grief and pain, embraced his son and, losing his senses, fainted and did not move at all.
देव्यस्तत स्संरुरुदुस्समेता स्तां वर्जयित्वा नरदेवपत्नीम् । रुदन् सुमन्त्रोऽऽपि जगाम मूर्छां हाहाकृतं तत्र बभूव सर्वम् ॥
devyastata ssaṃrurudussametā stāṃ varjayitvā naradevapatnīm | rudan sumantro''pi jagāma mūrchāṃ hāhākṛtaṃ tatra babhūva sarvam ||
हिंदी अर्थ फिर राजा की उस एक पत्नी को छोड़कर सब रानियाँ मिलकर रोईं; सुमंत्र भी रोते हुए मूर्च्छित हो गए, और वहाँ सब ओर हाहाकार मच गया।
English meaning Then all the queens together wept, except that one wife of the king; Sumantra too, weeping, fainted, and everywhere there were cries of woe.