तदप्रियममित्रघ्नो वचनं मरणोपमम् । श्रुत्वा न विव्यथे रामः कैकेयीं चेदमब्रवीत् ॥
tadapriyamamitraghno vacanaṃ maraṇopamam | śrutvā na vivyathe rāmaḥ kaikeyīṃ cedamabravīt ||
हिंदी अर्थ मृत्यु जैसे वे अप्रिय वचन सुनकर शत्रुनाशक राम व्यथित नहीं हुए, और कैकेयी से बोले:
English meaning Hearing those unwelcome words, like death itself, Rama, slayer of enemies, was not pained, and said to Kaikeyi:
एवमस्तु गमिष्यामि वनं वस्तुमहं त्वितः । जटाजिनधरो राज्ञः प्रतिज्ञामनुपालयन् ॥
evamastu gamiṣyāmi vanaṃ vastumahaṃ tvitaḥ | jaṭājinadharo rājñaḥ pratijñāmanupālayan ||
हिंदी अर्थ ऐसा ही हो। मैं राजा के वचन का पालन करते हुए जटा और मृगचर्म धारण करके यहाँ से वन में रहने जाऊँगा।
English meaning So be it. I shall go from here to live in the forest, wearing matted hair and deerskin, keeping the king's promise.
इदं तु ज्ञातुमिच्छामि किमर्थं मां महीपतिः । नाभिनन्दति दुर्धर्षो यथापूर्वमरिन्दमः ॥
idaṃ tu jñātumicchāmi kimarthaṃ māṃ mahīpatiḥ | nābhinandati durdharṣo yathāpūrvamarindamaḥ ||
हिंदी अर्थ पर मैं जानना चाहता हूँ कि अजेय, शत्रुदमन पृथ्वीपति पहले की तरह मेरा अभिनंदन क्यों नहीं करते।
English meaning But I wish to know why the invincible lord of the earth, subduer of foes, does not greet me as before.
मन्युर्न च त्वया कार्यो देवि ब्रूमि तवाग्रतः । यास्यामि भव सुप्रीता वनं चीरजटाधरः ॥
manyurna ca tvayā kāryo devi brūmi tavāgrataḥ | yāsyāmi bhava suprītā vanaṃ cīrajaṭādharaḥ ||
हिंदी अर्थ देवी, क्रोध न कीजिए; मैं आपके सामने कहता हूँ। मैं चीर और जटा धारण करके वन जाऊँगा। प्रसन्न रहिए।
English meaning Do not be angry, queen; I say it before you. I shall go to the forest wearing bark and matted hair. Be pleased.
हितेन गुरुणा पित्रा कृतज्ञेन नृपेण च । नियुज्यमानो विस्रब्धः किं न कुर्यामहं प्रियम् ॥
hitena guruṇā pitrā kṛtajñena nṛpeṇa ca | niyujyamāno visrabdhaḥ kiṃ na kuryāmahaṃ priyam ||
हिंदी अर्थ अपने हितैषी गुरु, कृतज्ञ पिता और राजा की आज्ञा मिलने पर मैं निःसंकोच कौन सा प्रिय कार्य न करूँ?
English meaning Commanded by my well wishing teacher, my grateful father and king, what pleasing thing would I not do without hesitation?
अलीकं मानसं त्वेकं हृदयं दहतीव मे । स्वयं यन्नाह मां राजा भरतस्याभिषेचनम् ॥
alīkaṃ mānasaṃ tvekaṃ hṛdayaṃ dahatīva me | svayaṃ yannāha māṃ rājā bharatasyābhiṣecanam ||
हिंदी अर्थ पर मेरे मन का एक दुख हृदय को जला रहा है: कि राजा ने स्वयं मुझसे भरत के अभिषेक की बात नहीं कही।
English meaning But one grief in my mind burns my heart: that the king himself did not tell me of Bharata's consecration.
अहं हि सीतां राज्यं च प्राणानिष्टान्धनानि च । हृष्टो भ्रात्रे स्वयं दद्यां भरतायाप्रचोदितः ॥
ahaṃ hi sītāṃ rājyaṃ ca prāṇāniṣṭāndhanāni ca | hṛṣṭo bhrātre svayaṃ dadyāṃ bharatāyāpracoditaḥ ||
हिंदी अर्थ क्योंकि मैं अपने भाई भरत को बिना माँगे प्रसन्नता से सीता, राज्य, प्रिय प्राण और धन सब दे दूँ।
English meaning For I would gladly give my brother Bharata, unasked, Sita and the kingdom, my dear life and my wealth.
किं पुनर्मनुजेन्द्रेण स्वयं पित्रा प्रचोदितः । तव च प्रियकामार्थं प्रतिज्ञामनुपालयन् ॥
kiṃ punarmanujendreṇa svayaṃ pitrā pracoditaḥ | tava ca priyakāmārthaṃ pratijñāmanupālayan ||
हिंदी अर्थ फिर स्वयं पिता राजा के कहने पर, उनका वचन निभाते हुए, और आपका प्रिय करने के लिए तो क्या कहना?
English meaning How much more when urged by my father the king himself, keeping his promise, and to do what pleases you?
तदाश्वासय हीमं त्वं किन्विदं यन्महीपतिः । वसुधासक्तनयनो मन्दमश्रूणि मुञ्चति ॥
tadāśvāsaya hīmaṃ tvaṃ kinvidaṃ yanmahīpatiḥ | vasudhāsaktanayano mandamaśrūṇi muñcati ||
हिंदी अर्थ इसलिए उन्हें धीरज दीजिए। पृथ्वीपति भूमि पर आँखें गड़ाए धीरे धीरे आँसू क्यों बहा रहे हैं?
English meaning So comfort him. Why does the lord of the earth, his eyes fixed on the ground, slowly shed tears?
गच्छन्तु चैवानयितुं दूताश्श्रीघ्रजवैर्हयैः । भरतं मातुलकुलादद्यैव नृपशासनात् ॥
gacchantu caivānayituṃ dūtāśśrīghrajavairhayaiḥ | bharataṃ mātulakulādadyaiva nṛpaśāsanāt ||
हिंदी अर्थ राजा की आज्ञा से आज ही तेज घोड़ों पर दूत भरत को मामा के घर से लाने जाएँ।
English meaning Let messengers on swift horses go today at the king's command to bring Bharata from his uncle's house.
दण्डकारण्यमेषोऽहमितो गच्छामि सत्वरः । अविचार्य पितुर्वाक्यं समा वस्तुं चतुर्दश ॥
daṇḍakāraṇyameṣo'hamito gacchāmi satvaraḥ | avicārya piturvākyaṃ samā vastuṃ caturdaśa ||
हिंदी अर्थ पिता के वचन पर विचार किए बिना मैं यहाँ से तुरंत चौदह वर्ष रहने के लिए दंडकारण्य जाता हूँ।
English meaning Without questioning my father's word, I go from here at once to the Dandaka forest to live for fourteen years.
सा हृष्टा तस्य तद्वाक्यं श्रुत्वा रामस्य कैकयी । प्रस्थानं श्रद्धधाना हि त्वरयामास राघवम् ॥
sā hṛṣṭā tasya tadvākyaṃ śrutvā rāmasya kaikayī | prasthānaṃ śraddhadhānā hi tvarayāmāsa rāghavam ||
हिंदी अर्थ राम के ये वचन सुनकर कैकेयी प्रसन्न हुईं, और उनके जाने का विश्वास करके राघव को जल्दी करवाने लगीं:
English meaning Hearing these words of Rama, Kaikeyi was delighted, and trusting that he would leave, she hurried Raghava:
एवं भवतु यास्यन्ति दूता श्शीघ्रजवैर्हयैः । भरतं मातुलकुलादुपावर्तयितुं नराः ॥
evaṃ bhavatu yāsyanti dūtā śśīghrajavairhayaiḥ | bharataṃ mātulakulādupāvartayituṃ narāḥ ||
हिंदी अर्थ ऐसा ही हो। दूत तेज घोड़ों पर भरत को मामा के घर से लौटा लाने जाएँगे।
English meaning So be it. Messengers will go on swift horses to bring Bharata back from his uncle's house.
तव त्वहं क्षमं मन्ये नोत्सुकस्य विलम्बनम् । राम तस्मादित श्शीघ्रं वनं त्वं गन्तुमर्हसि ॥
tava tvahaṃ kṣamaṃ manye notsukasya vilambanam | rāma tasmādita śśīghraṃ vanaṃ tvaṃ gantumarhasi ||
हिंदी अर्थ पर तुम उत्सुक हो, इसलिए मैं देर करना उचित नहीं समझती। अतः राम, तुम्हें यहाँ से शीघ्र वन जाना चाहिए।
English meaning But since you are eager, I do not think delay is fitting. So, Rama, you should go quickly from here to the forest.
व्रीडान्वित स्स्वयं यच्च नृपस्त्वां नाभिभाषते । नैतत्किञ्चिन्नरश्रेष्ठ मन्युरेषोऽपनीयताम् ॥
vrīḍānvita ssvayaṃ yacca nṛpastvāṃ nābhibhāṣate | naitatkiñcinnaraśreṣṭha manyureṣo'panīyatām ||
हिंदी अर्थ राजा लज्जा के कारण स्वयं तुमसे नहीं बोलते, यह कुछ नहीं है, हे नरश्रेष्ठ। यह दुख मन से हटा दो।
English meaning That the king, full of shame, does not speak to you himself is nothing, best of men. Put away this grief.
यावत्त्वं न वनं यातः पुरादस्मादभित्वरन् । पिता तावन्न ते राम स्नास्यते भोक्ष्यतेऽपि वा ॥
yāvattvaṃ na vanaṃ yātaḥ purādasmādabhitvaran | pitā tāvanna te rāma snāsyate bhokṣyate'pi vā ||
हिंदी अर्थ जब तक तुम शीघ्रता से इस नगर से वन नहीं चले जाते, राम, तब तक तुम्हारे पिता न स्नान करेंगे न भोजन।
English meaning Until you have gone in haste from this city to the forest, Rama, your father will neither bathe nor eat.
धिक्कष्टमिति निःश्वस्य राजा शोकपरिप्लुतः । मूर्छितो न्यपतत्तस्मिन्पर्यङ्के हेमभूषिते ॥
dhikkaṣṭamiti niḥśvasya rājā śokapariplutaḥ | mūrchito nyapatattasminparyaṅke hemabhūṣite ||
हिंदी अर्थ हाय, धिक्कार, कितना कष्ट! कहकर आह भरते, शोक में डूबे राजा मूर्च्छित होकर सोने से सजे पलंग पर गिर पड़े।
English meaning Sighing: Ah, shame, what pain! the king, overwhelmed with grief, fell fainting on the gold adorned couch.
रामोऽप्युत्थाप्य राजानं कैकेय्याभिप्रचोदितः । कशयेवाहतो वाजी वनं गन्तुं कृतत्वरः ॥
rāmo'pyutthāpya rājānaṃ kaikeyyābhipracoditaḥ | kaśayevāhato vājī vanaṃ gantuṃ kṛtatvaraḥ ||
हिंदी अर्थ राम ने राजा को उठाया, और कैकेयी द्वारा चाबुक से मारे घोड़े की तरह प्रेरित होकर वन जाने की शीघ्रता करने लगे।
English meaning Rama raised the king, and urged on by Kaikeyi like a horse struck with a whip, made haste to go to the forest.
तदप्रियमनार्याया वचनं दारुणोदयम् । श्रुत्वा गतव्यथो रामः कैकेयीं वाक्यमब्रवीत् ॥
tadapriyamanāryāyā vacanaṃ dāruṇodayam | śrutvā gatavyatho rāmaḥ kaikeyīṃ vākyamabravīt ||
हिंदी अर्थ उस अनार्या के भयानक परिणाम वाले अप्रिय वचन सुनकर निर्व्यथ राम ने कैकेयी से कहा:
English meaning Hearing those unwelcome words of the ignoble woman, so grim in their outcome, Rama, untroubled, said to Kaikeyi:
नाहमर्थपरो देवि लोकमावस्तुमुत्सहे । विद्धिमामृषिभिस्तुल्यं केवलं धर्ममास्थितम् ॥
nāhamarthaparo devi lokamāvastumutsahe | viddhimāmṛṣibhistulyaṃ kevalaṃ dharmamāsthitam ||
हिंदी अर्थ देवी, मैं धन के पीछे पड़कर संसार में रहना नहीं चाहता। मुझे ऋषियों के समान केवल धर्म में स्थित जानिए।
English meaning Queen, I do not wish to live in the world bent on wealth. Know me to be like the sages, devoted to dharma alone.
यदत्र भवतः किञ्चिच्छक्यं कर्तुं प्रियं मया । प्राणानपि परित्यज्य सर्वथा कृतमेव तत् ॥
yadatra bhavataḥ kiñcicchakyaṃ kartuṃ priyaṃ mayā | prāṇānapi parityajya sarvathā kṛtameva tat ||
हिंदी अर्थ पूज्य राजा का जो भी प्रिय मैं यहाँ कर सकूँ, प्राण त्यागकर भी, उसे हर प्रकार से हुआ ही समझिए।
English meaning Whatever pleasing thing I can do for the honoured king here, even giving up my life, consider it done in every way.
न ह्यतो धर्मचरणं किञ्चिदस्ति महत्तरम् । यथा पितरिशुश्रूषा तस्य वा वचनक्रिया ॥
na hyato dharmacaraṇaṃ kiñcidasti mahattaram | yathā pitariśuśrūṣā tasya vā vacanakriyā ||
हिंदी अर्थ पिता की सेवा या उनकी आज्ञा पालन से बढ़कर कोई धर्माचरण नहीं है।
English meaning There is no greater practice of dharma than serving one's father or doing his bidding.
अनुक्तोऽप्यत्रभवता भवत्या वचनादहम् । वने वत्स्यामि विजने वर्षाणीह चतुर्दश ॥
anukto'pyatrabhavatā bhavatyā vacanādaham | vane vatsyāmi vijane varṣāṇīha caturdaśa ||
हिंदी अर्थ उनके बिना कहे भी आपके कहने पर मैं यहाँ चौदह वर्ष निर्जन वन में रहूँगा।
English meaning Even without his telling me, at your word I shall live in the lonely forest here for fourteen years.
न नूनं मयि कैकयि किञ्चिदाशंससे गुणम् । यद्राजानमवोचस्त्वं ममेश्वरतरा सती ॥
na nūnaṃ mayi kaikayi kiñcidāśaṃsase guṇam | yadrājānamavocastvaṃ mameśvaratarā satī ||
हिंदी अर्थ निश्चय ही, कैकेयी, आप मुझमें कोई गुण नहीं देखतीं, क्योंकि मुझ पर अधिक अधिकार होते हुए भी आपने राजा से कहा।
English meaning Surely, Kaikeyi, you see no virtue in me, since you spoke to the king, though you have more authority over me.
यावन्मातरमाप्नच्छे सीतां चानुनयाम्यहम् । ततोऽद्यैव गमिष्यामि दण्डकानां महद्वनम् ॥
yāvanmātaramāpnacche sītāṃ cānunayāmyaham | tato'dyaiva gamiṣyāmi daṇḍakānāṃ mahadvanam ||
हिंदी अर्थ जैसे ही मैं माता से विदा ले लूँ और सीता को समझा लूँ, मैं आज ही दंडकों के महावन जाऊँगा।
English meaning As soon as I have taken leave of my mother and consoled Sita, I shall go today to the great Dandaka forest.
भरतः पालयेद्राज्यं शुश्रूषेच्च पितुर्यथा । तथा भवत्या कर्तव्यं स हि धर्म स्सनातनः ॥
bharataḥ pālayedrājyaṃ śuśrūṣecca pituryathā | tathā bhavatyā kartavyaṃ sa hi dharma ssanātanaḥ ||
हिंदी अर्थ आपको देखना है कि भरत राज्य का पालन करें और पिता की सेवा करें; क्योंकि यही सनातन धर्म है।
English meaning You must see that Bharata rules the kingdom and serves our father; for that is the eternal dharma.
स रामस्य वचश्श्रृत्वा भृशं दुःखहतः पिता । शोकादशक्नुवन्वकतुं प्ररुरोद महास्वनम् ॥
sa rāmasya vacaśśrṛtvā bhṛśaṃ duḥkhahataḥ pitā | śokādaśaknuvanvakatuṃ praruroda mahāsvanam ||
हिंदी अर्थ राम के वचन सुनकर गहरे दुख से आहत पिता शोक से बोल न सके और जोर से रो पड़े।
English meaning Hearing Rama's words, his father, struck by deep sorrow and unable to speak for grief, wept aloud.
वन्दित्वा चरणौ रामो विसंज्ञस्य पितुस्तथा । कैकेय्याश्चाप्यनार्यायाः निष्पपात महाद्युतिः ॥
vanditvā caraṇau rāmo visaṃjñasya pitustathā | kaikeyyāścāpyanāryāyāḥ niṣpapāta mahādyutiḥ ||
हिंदी अर्थ तेजस्वी राम अचेत पिता और अनार्या कैकेयी के चरणों में प्रणाम करके बाहर निकले।
English meaning Radiant Rama saluted the feet of his senseless father and of the ignoble Kaikeyi, and went out.
स रामः पितरं कृत्वा कैकेयीं च प्रदक्षिणम् । निष्क्रम्यान्तःपुरात्तस्मात्स्वं ददर्श सुहृज्जनम् ॥
sa rāmaḥ pitaraṃ kṛtvā kaikeyīṃ ca pradakṣiṇam | niṣkramyāntaḥpurāttasmātsvaṃ dadarśa suhṛjjanam ||
हिंदी अर्थ पिता और कैकेयी की परिक्रमा करके राम अंतःपुर से निकले और अपने मित्रों से मिले।
English meaning Walking round his father and Kaikeyi, Rama left the inner palace and saw his friends.
तं बाष्पपरिपूर्णाक्षः पृष्ठतोऽनुजगाम ह । लक्ष्मणः परमक्कृध्दः स्सुमित्रानन्दवर्धनः ॥
taṃ bāṣpaparipūrṇākṣaḥ pṛṣṭhato'nujagāma ha | lakṣmaṇaḥ paramakkṛdhdaḥ ssumitrānandavardhanaḥ ||
हिंदी अर्थ सुमित्रा का आनंद बढ़ाने वाले लक्ष्मण आँसुओं से भरी आँखों और अत्यंत क्रोध में उनके पीछे चले।
English meaning Lakshmana, joy of Sumitra, his eyes full of tears and furious, followed behind him.
अभिषेचनिकं भाण्डं कृत्वा रामः प्रदक्षिणम् । शनैर्जगाम सापेक्षो दृष्टिं तत्राविचालयन् ॥
abhiṣecanikaṃ bhāṇḍaṃ kṛtvā rāmaḥ pradakṣiṇam | śanairjagāma sāpekṣo dṛṣṭiṃ tatrāvicālayan ||
हिंदी अर्थ अभिषेक के पात्रों की परिक्रमा करके राम धीरे धीरे निरपेक्ष भाव से चले, वहाँ अपनी दृष्टि नहीं टिकाई।
English meaning Walking reverently round the vessels for the consecration, Rama went slowly on, unmoved, not letting his gaze linger there.
न चास्य महतीं लक्ष्मीं राज्यनाशोऽपकर्षति । लोककान्तस्य कान्तत्वाच्छीतरश्मेरिव क्षपा ॥
na cāsya mahatīṃ lakṣmīṃ rājyanāśo'pakarṣati | lokakāntasya kāntatvācchītaraśmeriva kṣapā ||
हिंदी अर्थ राज्य के नाश ने उनकी महान शोभा कम नहीं की, जैसे रात संसार के प्रिय चंद्रमा की शोभा कम नहीं करती।
English meaning The loss of the kingdom did not dim his great splendour, as night does not dim the moon, beloved of the world.
न वनं गन्तुकामस्य त्यजतश्च वसुन्धराम् । सर्वलोकातिगस्येव लक्ष्यते चित्तविक्रिया ॥
na vanaṃ gantukāmasya tyajataśca vasundharām | sarvalokātigasyeva lakṣyate cittavikriyā ||
हिंदी अर्थ वन जाने और पृथ्वी छोड़ने वाले उनमें, संसार से ऊपर उठे की तरह, मन का कोई विकार नहीं दिखा।
English meaning In him, about to go to the forest and give up the earth, no change of mind could be seen, as in one who has risen above the world.
34-35
2.19.34-35
Copy link
प्रतिषिध्य शुभं छत्रं व्यजने च स्वलङ्कृते । विसर्जयित्वा स्वजनं रथं पौरांस्तथा जनान् । धारयन् मनसा दुःखमिन्द्रियाणि निगृह्य च । प्रविवेशात्मवान्वेश्म मातुरप्रियशंसिवान् ॥
pratiṣidhya śubhaṃ chatraṃ vyajane ca svalaṅkṛte | visarjayitvā svajanaṃ rathaṃ paurāṃstathā janān | dhārayan manasā duḥkhamindriyāṇi nigṛhya ca | praviveśātmavānveśma māturapriyaśaṃsivān ||
हिंदी अर्थ सुंदर छत्र और सजे चँवर लौटाकर, अपने लोगों, रथ और नगरवासियों को विदा करके, मन में दुख रोके और इंद्रियों को वश में करके आत्मवान राम अप्रिय समाचार सुनाने माता के भवन में गए।
English meaning Refusing the fine umbrella and the adorned fans, dismissing his own people, the chariot and the citizens, holding his sorrow in his mind and restraining his senses, the self possessed Rama entered his mother's house to tell her the unwelcome news.
सर्वोह्यभिजनश्श्रीमान् श्रीमतस्सत्यवादिनः । नालक्षयत रामस्य किञ्चिदाकारमानने ॥
sarvohyabhijanaśśrīmān śrīmatassatyavādinaḥ | nālakṣayata rāmasya kiñcidākāramānane ||
हिंदी अर्थ आसपास के किसी कुलीन व्यक्ति को श्रीमान, सत्यवादी राम के मुख पर कोई विकार नहीं दिखा।
English meaning None of the noble people around could see any sign of change in the face of the glorious, truthful Rama.
उचितं च महाबाहुर्नजहौहर्षमात्मनः । शारद स्समुदीर्णांशुश्चन्द्रस्तेज इवात्मजम् ॥
ucitaṃ ca mahābāhurnajahauharṣamātmanaḥ | śārada ssamudīrṇāṃśuścandrasteja ivātmajam ||
हिंदी अर्थ महाबाहु ने अपनी स्वाभाविक प्रसन्नता नहीं छोड़ी, जैसे उगती किरणों वाला शरद का चंद्रमा अपना तेज नहीं छोड़ता।
English meaning The mighty armed one did not give up his natural cheerfulness, as the autumn moon with its rising rays keeps its own light.
वाचा मधुरया रामस्सर्वं सम्मानयञ्जनम् । मातुस्समीपं धीरात्मा प्रविवेश महायशाः ॥
vācā madhurayā rāmassarvaṃ sammānayañjanam | mātussamīpaṃ dhīrātmā praviveśa mahāyaśāḥ ||
हिंदी अर्थ मधुर वचनों से सब लोगों का सम्मान करते हुए धीर और यशस्वी राम माता के पास गए।
English meaning Honouring all the people with sweet words, the steadfast and renowned Rama went close to his mother.
तं गुणैस्समतां प्राप्तो भ्राता विपुलविक्रमः । सौमित्रिरनुवव्राज धारयन्दुःखमात्मजम् ॥
taṃ guṇaissamatāṃ prāpto bhrātā vipulavikramaḥ | saumitriranuvavrāja dhārayanduḥkhamātmajam ||
हिंदी अर्थ गुणों में उनके समान, महापराक्रमी भाई लक्ष्मण अपना दुख रोके उनके पीछे चले।
English meaning His brother Lakshmana, equal to him in virtues and of great valour, followed him, holding back his own sorrow.
प्रविश्य वेश्मातिभृशं मुदाऽन्वितं समीक्ष्य तां चार्थविपत्तिमागताम् । न चैव रामोऽत्रजगामविक्रियां सुहृज्जनस्यात्मविपत्तिशङ्कया ॥
praviśya veśmātibhṛśaṃ mudā'nvitaṃ samīkṣya tāṃ cārthavipattimāgatām | na caiva rāmo'trajagāmavikriyāṃ suhṛjjanasyātmavipattiśaṅkayā ||
हिंदी अर्थ आनंद से भरे भवन में प्रवेश करके और यह देखकर कि भाग्य का नाश आ गया है, राम ने फिर भी कोई विकार नहीं दिखाया, अपने प्रियजनों के प्राणों की चिंता से।
English meaning Entering the house full of joy and seeing that ruin of fortune had come, Rama still showed no change, fearing for the lives of his loved ones.