स ददर्शासने रामो निषण्णं पितरं शुभे । कैकेयीसहितं दीनं मुखेन परिशुष्यता ॥
sa dadarśāsane rāmo niṣaṇṇaṃ pitaraṃ śubhe | kaikeyīsahitaṃ dīnaṃ mukhena pariśuṣyatā ||
हिंदी अर्थ राम ने अपने पिता को कैकेयी के साथ सुंदर आसन पर बैठे देखा, दीन और सूखे मुख वाले।
English meaning Rama saw his father sitting on a fine seat with Kaikeyi, wretched, his face dried up.
स पितुश्चरणौ पूर्वमभिवाद्य विनीतवत् । ततो ववन्दे चरणौ कैकेय्या स्सुसमाहितः ॥
sa pituścaraṇau pūrvamabhivādya vinītavat | tato vavande caraṇau kaikeyyā ssusamāhitaḥ ||
हिंदी अर्थ विनम्रता से उन्होंने पहले पिता के चरणों में प्रणाम किया, फिर पूरे ध्यान से कैकेयी के चरणों में।
English meaning Humbly he first saluted his father's feet, and then with full attention saluted the feet of Kaikeyi.
रामेत्युक्त्वा तु वचनं बाष्पपर्याकुलेक्षणः । शशाक नृपतिर्दीनो नेक्षितुं नाभिभाषितुम् ॥
rāmetyuktvā tu vacanaṃ bāṣpaparyākulekṣaṇaḥ | śaśāka nṛpatirdīno nekṣituṃ nābhibhāṣitum ||
हिंदी अर्थ केवल राम कहकर, आँसुओं से भरी आँखों वाले दीन राजा न उन्हें देख सके न उनसे बोल सके।
English meaning Saying only: Rama, his eyes clouded with tears, the wretched king could neither look at him nor speak.
तदपूर्वं नरपतेर्दृष्ट्वा रूपं भयावहम् । रामोऽपि भयमापन्नः पदा स्पृष्ट्वेव पन्नगम् ॥
tadapūrvaṃ narapaterdṛṣṭvā rūpaṃ bhayāvaham | rāmo'pi bhayamāpannaḥ padā spṛṣṭveva pannagam ||
हिंदी अर्थ राजा के मुख पर पहले कभी न देखा वह भयानक रूप देखकर राम भी भयभीत हो गए, मानो पैर से साँप छू लिया हो।
English meaning Seeing that frightening look on the king's face, never seen before, Rama too was seized by fear, as if he had trodden on a snake.
इन्द्रियैरप्रहृष्टैस्तं शोकसन्तापकर्शितम् । निश्श्वसन्तं महाराजं व्यथिताकुलचेतसम् । ऊर्मिमालिनमक्षोभ्यं क्षुभ्यन्तमिव सागरम् । उपप्लुतमिवादित्यमुक्तानृतमृषिं यथा ॥
indriyairaprahṛṣṭaistaṃ śokasantāpakarśitam | niśśvasantaṃ mahārājaṃ vyathitākulacetasam | ūrmimālinamakṣobhyaṃ kṣubhyantamiva sāgaram | upaplutamivādityamuktānṛtamṛṣiṃ yathā ||
हिंदी अर्थ आनंदहीन इंद्रियों वाले, शोक और संताप से दुर्बल, आहें भरते, व्यथित और व्याकुल चित्त महाराज लहरों की माला वाले अक्षोभ्य सागर के क्षुब्ध होने जैसे, ग्रहण लगे सूर्य जैसे, असत्य बोल चुके ऋषि जैसे थे।
English meaning The great king, his senses joyless, worn by grief and pain, sighing, his mind troubled and confused, was like the unshakeable, wave garlanded ocean in turmoil, like the sun in eclipse, like a sage who has told a lie.
अचिन्त्यकल्पं हि पितुस्तं शोकमुपधारयन् । बभूव संरब्धतर स्समुद्र इव पर्वणि ॥
acintyakalpaṃ hi pitustaṃ śokamupadhārayan | babhūva saṃrabdhatara ssamudra iva parvaṇi ||
हिंदी अर्थ पिता के उस अकल्पनीय शोक को देखकर राम पूर्णिमा के समुद्र की तरह और अधिक व्याकुल हो गए।
English meaning Considering that unthinkable grief of his father, Rama grew more troubled, like the sea at the full moon.
चिन्तयामास च तदा रामः पितृहिते रतः । किं स्विदद्यैव नृपतिर्न मां प्रत्यभिनन्दति ॥
cintayāmāsa ca tadā rāmaḥ pitṛhite rataḥ | kiṃ svidadyaiva nṛpatirna māṃ pratyabhinandati ||
हिंदी अर्थ पिता के हित में लगे राम तब सोचने लगे: आज राजा मेरा अभिनंदन क्यों नहीं करते?
English meaning Devoted to his father's good, Rama then thought: Why does the king not greet me today?
अन्यदा मां पिता दृष्ट्वा कुपितोऽपि प्रसीदति । तस्य मामद्य संप्रेक्ष्य किमायासः प्रवर्तते ॥
anyadā māṃ pitā dṛṣṭvā kupito'pi prasīdati | tasya māmadya saṃprekṣya kimāyāsaḥ pravartate ||
हिंदी अर्थ दूसरे समय पिता क्रोधित होने पर भी मुझे देखकर प्रसन्न हो जाते हैं। आज मुझे देखकर उन्हें कष्ट क्यों हो रहा है?
English meaning At other times my father, even when angry, grows gentle on seeing me. Why is he distressed today on seeing me?
स दीन इव शोकार्तो विषण्णवदनद्युतिः । कैकेयीमभिवाद्यैव रामो वचनमब्रवीत् ॥
sa dīna iva śokārto viṣaṇṇavadanadyutiḥ | kaikeyīmabhivādyaiva rāmo vacanamabravīt ||
हिंदी अर्थ दीन और शोक से पीड़ित की तरह, जिनके मुख की कांति फीकी पड़ गई थी, राम ने कैकेयी को प्रणाम करके कहा:
English meaning Like one wretched and stricken with grief, the brightness gone from his face, Rama saluted Kaikeyi and said:
कच्चिन्मया नापराद्धमज्ञानाद्येन मे पिता । कुपितस्तन्ममाचक्ष्व त्वं चैवैनं प्रसादय ॥
kaccinmayā nāparāddhamajñānādyena me pitā | kupitastanmamācakṣva tvaṃ caivainaṃ prasādaya ||
हिंदी अर्थ क्या मुझसे अनजाने में कोई अपराध हुआ है जिससे पिता क्रोधित हैं? मुझे बताइए, और उन्हें प्रसन्न कीजिए।
English meaning Have I unknowingly done some wrong that has made my father angry? Tell me, and please calm him.
अप्रसन्नमनाः किन्नु सदा मां प्रति वत्सलः । विवर्णवदनो दीनो न हि मामभिभाषते ॥
aprasannamanāḥ kinnu sadā māṃ prati vatsalaḥ | vivarṇavadano dīno na hi māmabhibhāṣate ||
हिंदी अर्थ सदा मुझसे स्नेह करने वाले वे अप्रसन्न क्यों हैं? फीके मुख और दीन होकर वे मुझसे बात नहीं करते।
English meaning Why is he, always so loving to me, displeased? Pale and wretched, he does not speak to me.
शरीरो मानसो वापि कच्चिदेनं न बाधते । सन्तापोवाऽभितापो वा दुर्लभं हि सदा सुखम् ॥
śarīro mānaso vāpi kaccidenaṃ na bādhate | santāpovā'bhitāpo vā durlabhaṃ hi sadā sukham ||
हिंदी अर्थ आशा है उन्हें कोई शारीरिक या मानसिक रोग, संताप या पीड़ा नहीं सता रही; क्योंकि सुख सदा दुर्लभ होता है।
English meaning I hope no illness of body or mind, no fever or torment, troubles him; for happiness is always hard to keep.
कच्चिन्न किञ्चिद्भरते कुमारे प्रियदर्शने । शत्रुघ्ने वा महासत्त्वे मात्रूणां वा ममाशुभम् ॥
kaccinna kiñcidbharate kumāre priyadarśane | śatrughne vā mahāsattve mātrūṇāṃ vā mamāśubham ||
हिंदी अर्थ आशा है प्रियदर्शन राजकुमार भरत, महाबली शत्रुघ्न, या मेरी माताओं का कोई अशुभ नहीं हुआ।
English meaning I hope nothing bad has happened to Prince Bharata, so pleasing to see, or to mighty Shatrughna, or to my mothers.
अतोषयन्महाराजमकुर्वन्वा पितुर्वचः । मुहूर्तमपि नेच्छेयं जीवितुं कुपिते नृपे ॥
atoṣayanmahārājamakurvanvā piturvacaḥ | muhūrtamapi neccheyaṃ jīvituṃ kupite nṛpe ||
हिंदी अर्थ यदि मैं महाराज को प्रसन्न न कर सकूँ या पिता की आज्ञा न मानूँ, तो राजा के क्रोधित रहते मैं एक क्षण भी जीना नहीं चाहूँगा।
English meaning If I failed to please the great king or did not do my father's bidding, I would not wish to live a moment with the king angry.
यतोमूलं नरः पश्येत्प्रादुर्भावमिहात्मनः । कथं तस्मिन्नवर्तेत प्रत्यक्षे सति दैवते ॥
yatomūlaṃ naraḥ paśyetprādurbhāvamihātmanaḥ | kathaṃ tasminnavarteta pratyakṣe sati daivate ||
हिंदी अर्थ मनुष्य उनकी आज्ञा कैसे न माने, जिनसे वह इस संसार में अपना जन्म देखता है, जो उसके प्रत्यक्ष देवता हैं?
English meaning How could a man not obey the one from whom he sees his own birth in this world, his visible god?
कच्चित्ते परुषं किञ्चिदभिमानात्पतिता मम । उक्तो भवत्या कोपेन यत्रास्य लुलितं मनः ॥
kaccitte paruṣaṃ kiñcidabhimānātpatitā mama | ukto bhavatyā kopena yatrāsya lulitaṃ manaḥ ||
हिंदी अर्थ क्या आपने अभिमान या क्रोध में उनसे कुछ कठोर कहा, जिससे उनका मन विचलित है?
English meaning Did you in pride or anger say something harsh to him, by which his mind is shaken?
एतदाचक्ष्व मे देवि तत्त्वेन परिपृच्छतः । किं निमित्तमपूर्वोयं विकारो मनुजाधिपे ॥
etadācakṣva me devi tattvena paripṛcchataḥ | kiṃ nimittamapūrvoyaṃ vikāro manujādhipe ||
हिंदी अर्थ देवी, मैं पूछ रहा हूँ, सच बताइए: राजा में इस अनोखे परिवर्तन का कारण क्या है?
English meaning Tell me truly, queen, since I ask: what is the cause of this strange change in the king?
एवमुक्ता तु कैकेयी राघवेण महात्मना । उवाचेदं सुनिर्लज्जा धृष्टमात्महितं वचः ॥
evamuktā tu kaikeyī rāghaveṇa mahātmanā | uvācedaṃ sunirlajjā dhṛṣṭamātmahitaṃ vacaḥ ||
हिंदी अर्थ महात्मा राघव के ऐसा कहने पर निर्लज्ज कैकेयी ने ये धृष्ट और स्वार्थपूर्ण वचन कहे:
English meaning Told this by the great souled Raghava, the shameless Kaikeyi spoke these bold, self serving words:
न राजा कुपितो राम व्यसनं नास्य किञ्चन । किञ्चिन्मनोगतंत्वस्य त्वद्भयान्नाभिभाषते ॥
na rājā kupito rāma vyasanaṃ nāsya kiñcana | kiñcinmanogataṃtvasya tvadbhayānnābhibhāṣate ||
हिंदी अर्थ राम, राजा क्रोधित नहीं हैं, न उन पर कोई विपत्ति आई है। पर उनके मन में कुछ है जो वे तुम्हारे भय से नहीं कहते।
English meaning Rama, the king is not angry, nor has any misfortune befallen him. But there is something in his mind he does not say for fear of you.
प्रियं त्वामप्रियं वक्तुं वाणी नास्योपवर्तते । तदवश्यं त्वया कार्यं यदनेनाश्रुतं मम ॥
priyaṃ tvāmapriyaṃ vaktuṃ vāṇī nāsyopavartate | tadavaśyaṃ tvayā kāryaṃ yadanenāśrutaṃ mama ||
हिंदी अर्थ तुम्हें, जिन्हें वे प्रेम करते हैं, अप्रिय बात कहने के लिए उनकी वाणी नहीं निकलती। पर जो उन्होंने मुझे वचन दिया है वह तुम्हें अवश्य करना होगा।
English meaning His voice does not come to tell you, whom he loves, something unwelcome. But you must surely do what he has promised me.
एष मह्यं वरं दत्त्वा पुरा मामभिपूज्य च । स पश्चात्तप्यते राजा यथाऽन्यः प्राकृतस्तथा ॥
eṣa mahyaṃ varaṃ dattvā purā māmabhipūjya ca | sa paścāttapyate rājā yathā'nyaḥ prākṛtastathā ||
हिंदी अर्थ बहुत पहले मेरा सम्मान करके मुझे वर देकर अब राजा किसी साधारण मनुष्य की तरह पछता रहे हैं।
English meaning Having honoured me and granted me a boon long ago, the king now regrets it like any ordinary man.
अतिसृज्य ददानीति वरं मम विशांपतिः । स निरर्थं गतजले सेतुं बन्धितुमिच्छति ॥
atisṛjya dadānīti varaṃ mama viśāṃpatiḥ | sa nirarthaṃ gatajale setuṃ bandhitumicchati ||
हिंदी अर्थ मैं देता हूँ कहकर वचन देने के बाद अब प्रजापति पानी बह जाने पर व्यर्थ बाँध बाँधना चाहते हैं।
English meaning Having promised: I give it, the lord of the people now vainly wants to build a dam after the water has gone.
धर्ममूलमिदं राम विदितं च सतामपि । तत्सत्यं न त्यजेद्राजा कुपितस्त्वत्कृते यथा ॥
dharmamūlamidaṃ rāma viditaṃ ca satāmapi | tatsatyaṃ na tyajedrājā kupitastvatkṛte yathā ||
हिंदी अर्थ राम, इसकी जड़ धर्म में है, जैसा सज्जन भी जानते हैं। तुम्हारे कारण क्रोधित राजा को वह सत्य नहीं छोड़ना चाहिए।
English meaning Rama, this is rooted in dharma, as even the good know. The king, angry on your account, should not give up that truth.
यदि तद्वक्ष्यते राजा शुभं वा यदि वाऽशुभम् । करिष्यसि ततस्सर्वमाख्यास्यामि पुनस्त्वहम् ॥
yadi tadvakṣyate rājā śubhaṃ vā yadi vā'śubham | kariṣyasi tatassarvamākhyāsyāmi punastvaham ||
हिंदी अर्थ यदि तुम राजा का कहा सब करोगे, शुभ हो या अशुभ, तो मैं तुम्हें सब बताऊँगी।
English meaning If you will do whatever the king says, good or bad, then I shall tell you everything.
यदि त्वभिहितं राज्ञा त्वयि तन्न विपत्स्यते । ततोऽहमभिधास्यामि न ह्येष त्वयि वक्ष्यति ॥
yadi tvabhihitaṃ rājñā tvayi tanna vipatsyate | tato'hamabhidhāsyāmi na hyeṣa tvayi vakṣyati ||
हिंदी अर्थ यदि राजा का कहा तुममें विफल नहीं होगा, तो मैं बताऊँगी; क्योंकि वे स्वयं तुमसे नहीं कहेंगे।
English meaning If what the king has said does not fail in you, then I shall tell you; for he himself will not speak to you.
एतत्तु वचनं श्रुत्वा कैकेय्या समुदाहृतम् । उवाच व्यथितो रामस्तां देवीं नृपसन्निधौ ॥
etattu vacanaṃ śrutvā kaikeyyā samudāhṛtam | uvāca vyathito rāmastāṃ devīṃ nṛpasannidhau ||
हिंदी अर्थ कैकेयी के कहे ये वचन सुनकर राम ने व्यथित होकर राजा की उपस्थिति में रानी से कहा:
English meaning Hearing these words spoken by Kaikeyi, Rama, pained, said to the queen in the king's presence:
28-29
2.18.28-29
Copy link
अहो धिङ्नार्हसे देवि वक्तुं मामीदृशं वचः । अहं हि वचनाद्राज्ञः पतेयमपि पावके । भक्षयेयं विषं तीक्ष्णं मज्जेयमपि चार्णवे । नियुक्तो गुरुणा पित्रा नृपेण च हितेन च ॥
aho dhiṅnārhase devi vaktuṃ māmīdṛśaṃ vacaḥ | ahaṃ hi vacanādrājñaḥ pateyamapi pāvake | bhakṣayeyaṃ viṣaṃ tīkṣṇaṃ majjeyamapi cārṇave | niyukto guruṇā pitrā nṛpeṇa ca hitena ca ||
हिंदी अर्थ अहो, धिक्कार, देवी, आपको मुझसे ऐसा नहीं कहना चाहिए। राजा के कहने पर मैं आग में कूद पड़ूँ, तीखा विष पी लूँ, या समुद्र में डूब जाऊँ, यदि मेरे गुरु, पिता, राजा और हितैषी की आज्ञा हो।
English meaning Ah, shame, queen, you should not speak to me like this. At the king's word I would leap into fire, drink deadly poison, or drown in the ocean, if commanded by my teacher, my father, my king and well wisher.
तद्ब्रूहि वचनं देवि राज्ञो यदभिकाङ्क्षितम् । करिष्ये प्रतिजाने च रामो द्विर्नाभिभाषते ॥
tadbrūhi vacanaṃ devi rājño yadabhikāṅkṣitam | kariṣye pratijāne ca rāmo dvirnābhibhāṣate ||
हिंदी अर्थ इसलिए देवी, बताइए राजा क्या चाहते हैं। मैं करूँगा; यह मेरा वचन है। राम दो बार नहीं बोलता।
English meaning So tell me, queen, what the king desires. I shall do it; I promise. Rama does not speak twice.
तमार्जवसमायुक्तमनार्या सत्यवादिनम् । उवाच रामं कैकेयी वचनं भृशदारुणम् ॥
tamārjavasamāyuktamanāryā satyavādinam | uvāca rāmaṃ kaikeyī vacanaṃ bhṛśadāruṇam ||
हिंदी अर्थ उन सरल और सत्यवादी राम से अनार्या कैकेयी ने ये अत्यंत कठोर वचन कहे:
English meaning To that upright and truthful Rama the ignoble Kaikeyi spoke these most cruel words:
पुरा दैवासुरे युद्धे पित्रा ते मम राघव । रक्षितेन वरौ दत्तौ सशल्येन महारणे ॥
purā daivāsure yuddhe pitrā te mama rāghava | rakṣitena varau dattau saśalyena mahāraṇe ||
हिंदी अर्थ बहुत पहले, राघव, देवासुर युद्ध में तुम्हारे पिता ने मुझे दो वर दिए थे, जब महायुद्ध में बाण से घायल पड़े उनकी मैंने रक्षा की थी।
English meaning Long ago, Raghava, in the war of gods and asuras, your father gave me two boons, when I saved him in the great battle as he lay wounded with an arrow.
तत्र मे याचितो राजा भरतस्याभिषेचनम् । गमनं दण्डकारण्ये तव चाद्यैव राघव ॥
tatra me yācito rājā bharatasyābhiṣecanam | gamanaṃ daṇḍakāraṇye tava cādyaiva rāghava ||
हिंदी अर्थ उनसे मैंने राजा से भरत का अभिषेक और, राघव, आज ही तुम्हारा दंडकारण्य जाना माँगा है।
English meaning Through them I have asked the king for Bharata's consecration and for your going to the Dandaka forest today, Raghava.
यदि सत्यप्रतिज्ञं त्वं पितरं कर्तुमिच्छसि । आत्मानं च नरश्रेष्ठ मम वाक्यमिदं शृणु ॥
yadi satyapratijñaṃ tvaṃ pitaraṃ kartumicchasi | ātmānaṃ ca naraśreṣṭha mama vākyamidaṃ śṛṇu ||
हिंदी अर्थ हे नरश्रेष्ठ, यदि तुम अपने पिता को और स्वयं को सत्यप्रतिज्ञ बनाना चाहते हो, तो मेरी बात सुनो।
English meaning Best of men, if you wish to make your father and yourself true to your word, hear what I say.
सन्निदेशे पितुस्तिष्ठ यथा तेन प्रतिश्रुतम् । त्वयाऽरण्यं प्रवेष्टव्यं नव वर्षाणि पञ्च च ॥
sannideśe pitustiṣṭha yathā tena pratiśrutam | tvayā'raṇyaṃ praveṣṭavyaṃ nava varṣāṇi pañca ca ||
हिंदी अर्थ पिता के वचन के अनुसार उनकी आज्ञा का पालन करो: तुम्हें नौ और पाँच वर्ष के लिए वन जाना होगा।
English meaning Abide by your father's command as he has promised: you must enter the forest for nine years and five.
भरतस्त्वभिषिच्येत यदेतदभिषेचनम् । त्वदर्थे विहितं राज्ञा तेन सर्वेण राघव ॥
bharatastvabhiṣicyeta yadetadabhiṣecanam | tvadarthe vihitaṃ rājñā tena sarveṇa rāghava ||
हिंदी अर्थ और राघव, राजा ने तुम्हारे लिए जो अभिषेक तैयार किया है, उसी सबसे भरत का अभिषेक हो।
English meaning And let Bharata be consecrated with all this consecration the king prepared for you, Raghava.
सप्त सप्त च वर्षाणि दण्डकारण्यमाश्रितः । अभिषेकमिमं त्यक्त्वा जटाजिनधरो वस ॥
sapta sapta ca varṣāṇi daṇḍakāraṇyamāśritaḥ | abhiṣekamimaṃ tyaktvā jaṭājinadharo vasa ||
हिंदी अर्थ यह अभिषेक छोड़कर सात और सात वर्ष जटा और मृगचर्म धारण करके दंडकारण्य में रहो।
English meaning Give up this consecration and live in the Dandaka forest for seven years and seven, wearing matted hair and deerskin.
भरतः कोसलपुरे प्रशास्तु वसुधामिमाम् । नानारत्न समाकीर्णां सवाजिरथकुञ्जराम् ॥
bharataḥ kosalapure praśāstu vasudhāmimām | nānāratna samākīrṇāṃ savājirathakuñjarām ||
हिंदी अर्थ भरत कोसलपुर से अनेक रत्नों से भरी, घोड़ों, रथों और हाथियों सहित इस पृथ्वी पर शासन करें।
English meaning Let Bharata rule this earth from the city of Kosala, full of many gems, with its horses, chariots and elephants.
एतेन त्वां नरेन्द्रोऽयं कारुण्येन समाप्लुतः । शोकसंक्लिष्ट वदनो न शक्नोति निरीक्षितुम् ॥
etena tvāṃ narendro'yaṃ kāruṇyena samāplutaḥ | śokasaṃkliṣṭa vadano na śaknoti nirīkṣitum ||
हिंदी अर्थ इसी कारण करुणा से भरे, शोक से क्लिष्ट मुख वाले राजा तुम्हें देख नहीं पा रहे।
English meaning Because of this the king, overcome with pity, his face worn with grief, cannot bear to look at you.
एतत्कुरु नरेन्द्रस्य वचनं रघुनन्दन । सत्येन महता राम तारयस्व नरेश्वरम् ॥
etatkuru narendrasya vacanaṃ raghunandana | satyena mahatā rāma tārayasva nareśvaram ||
हिंदी अर्थ हे रघुनंदन, राजा की बात मानो। राम, महान सत्य से नरेश्वर का उद्धार करो।
English meaning Do the king's word, joy of the Raghus. Rama, save the lord of men through great truth.
इतीव तस्यां परुषं वदन्त्यां न चैव रामः प्रविवेश शोकम् । प्रविव्यथे चापि महानुभावो राजा तु पुत्रव्यसनाभितप्तः ॥
itīva tasyāṃ paruṣaṃ vadantyāṃ na caiva rāmaḥ praviveśa śokam | pravivyathe cāpi mahānubhāvo rājā tu putravyasanābhitaptaḥ ||
हिंदी अर्थ उनके ऐसे कठोर वचन कहने पर भी राम शोक में नहीं डूबे; पर पुत्र के दुख से तपते महानुभाव राजा अत्यंत व्यथित हुए।
English meaning As she spoke so harshly, Rama did not give way to grief at all; but the great king, burning with sorrow for his son, was deeply pained.