Skip to content
Ayodhya Kanda Sarga 113 of 119 24 shlokas Journey stop 8
Valmiki Ramayana · Ayodhya Kanda · Sarga 113

Bharata Carries the Sandals Home

अयोध्याकांड, सर्ग 113: पादुकाओं के साथ वापसी

Bharata places the sandals on his head and returns with Shatrughna and the host, passing Bharadwaja's hermitage and Shringaverapura.

भरत पादुकाओं को सिर पर रखकर शत्रुघ्न और सेना के साथ लौटते हैं, भरद्वाज आश्रम और शृंगवेरपुर होते हुए।

1 2.113.1

तत श्शिरसि कृत्वा तु पादुके भरतस्तदा ।
आरुरोह रथं हृष्टः शत्रुघ्नेन समन्वितः ॥

tata śśirasi kṛtvā tu pāduke bharatastadā |
āruroha rathaṃ hṛṣṭaḥ śatrughnena samanvitaḥ ||

हिंदी अर्थ

तब पादुकाओं को सिर पर रखकर भरत प्रसन्नता से शत्रुघ्न के साथ रथ पर चढ़े।

English meaning

Then, placing the sandals on his head, Bharata joyfully mounted his chariot together with Shatrughna.

2 2.113.2

वसिष्ठो वामदेवश्च जाबालिश्च दृढव्रतः ।
अग्रतः प्रययु स्सर्वे मन्त्रिणो मन्त्रपूजिताः ॥

vasiṣṭho vāmadevaśca jābāliśca dṛḍhavrataḥ |
agrataḥ prayayu ssarve mantriṇo mantrapūjitāḥ ||

हिंदी अर्थ

वसिष्ठ, वामदेव, दृढ़व्रती जाबालि और मंत्रणा के लिए सम्मानित सब मंत्री आगे-आगे चले।

English meaning

Vasishtha, Vamadeva, Jabali firm in his vows, and all the ministers honoured for their counsel went ahead.

3 2.113.3

मन्दाकिनीं नदीं रम्यां प्राङ्मुखास्ते ययुस्तदा ।
प्रदक्षिणं च कुर्वाणाश्चित्रकूटं महागिरिम् ॥

mandākinīṃ nadīṃ ramyāṃ prāṅmukhāste yayustadā |
pradakṣiṇaṃ ca kurvāṇāścitrakūṭaṃ mahāgirim ||

हिंदी अर्थ

पूर्व की ओर मुख करके वे रमणीय मंदाकिनी नदी के किनारे चले और महान चित्रकूट पर्वत की परिक्रमा की।

English meaning

Facing east, they went along the lovely river Mandakini, circling the great mountain Chitrakuta with it on their right.

4 2.113.4

पश्यन्धातुसहस्राणि रम्याणि विविधानि च ।
प्रययौ तस्य पार्श्वेन ससैन्यो भरतस्तदा ॥

paśyandhātusahasrāṇi ramyāṇi vividhāni ca |
prayayau tasya pārśvena sasainyo bharatastadā ||

हिंदी अर्थ

हज़ारों तरह-तरह की सुंदर धातुओं को देखते हुए भरत अपनी सेना के साथ उसके बगल से निकले।

English meaning

Seeing thousands of lovely minerals of many kinds, Bharata went past its side with his army.

5 2.113.5

अदूराच्चित्रकूटस्य ददर्श भरतस्तदा ।
आश्रमं यत्र स मुनिर्भरद्वाजः कृतालयः ॥

adūrāccitrakūṭasya dadarśa bharatastadā |
āśramaṃ yatra sa munirbharadvājaḥ kṛtālayaḥ ||

हिंदी अर्थ

चित्रकूट से कुछ ही दूरी पर भरत ने वह आश्रम देखा जहाँ मुनि भरद्वाज निवास करते थे।

English meaning

Not far from Chitrakuta, Bharata saw the hermitage where the sage Bharadvaja had made his home.

6 2.113.6

स तमाश्रममागम्य भरद्वाजस्य बुद्धिमान् ।
अवतीर्य रथात्पादौ ववन्दे भरतस्तदा ॥

sa tamāśramamāgamya bharadvājasya buddhimān |
avatīrya rathātpādau vavande bharatastadā ||

हिंदी अर्थ

भरद्वाज के आश्रम में पहुँचकर बुद्धिमान भरत ने रथ से उतरकर मुनि के चरणों में प्रणाम किया।

English meaning

Reaching Bharadvaja's hermitage, wise Bharata got down from his chariot and bowed at the sage's feet.

7 2.113.7

ततो हृष्टो भरद्वाजो भरतं वाक्यमब्रवीत् ।
अपि कृत्यं कृतं तात रामेण च समागतम् ॥

tato hṛṣṭo bharadvājo bharataṃ vākyamabravīt |
api kṛtyaṃ kṛtaṃ tāta rāmeṇa ca samāgatam ||

हिंदी अर्थ

तब प्रसन्न होकर भरद्वाज ने भरत से कहा: 'तात, क्या तुम्हारा कार्य सम्पन्न हुआ? क्या राम से मिलन हुआ?'

English meaning

Then Bharadvaja, delighted, said to Bharata: 'Dear one, was your task accomplished? Did you meet Rama?'

8 2.113.8

एवमुक्त स्स तु ततो भरद्वाजेन धीमता ।
प्रत्युवाच भरद्वाजं भरतो धर्मवत्सलः ॥

evamukta ssa tu tato bharadvājena dhīmatā |
pratyuvāca bharadvājaṃ bharato dharmavatsalaḥ ||

हिंदी अर्थ

बुद्धिमान भरद्वाज के ऐसा पूछने पर धर्मप्रेमी भरत ने उन्हें उत्तर दिया:

English meaning

Asked thus by the wise Bharadvaja, Bharata, devoted to dharma, replied to him:

9 2.113.9

स याच्यमानो गुरुणा मया च दृढविक्रमः ।
राघवः परमप्रीतो वसिष्ठं वाक्यमब्रवीत् ॥

sa yācyamāno guruṇā mayā ca dṛḍhavikramaḥ |
rāghavaḥ paramaprīto vasiṣṭhaṃ vākyamabravīt ||

हिंदी अर्थ

'गुरुदेव और मेरे द्वारा याचना किए जाने पर दृढ़पराक्रमी राघव ने परम प्रसन्नता से वसिष्ठ से कहा:'

English meaning

'Entreated by our teacher and by me, Raghava, firm in valour, spoke with great affection to Vasishtha:'

10 2.113.10

पितुः प्रतिज्ञां तामेव पालयिष्यामि तत्त्वतः ।
चतुर्दश हि वर्षाणि या प्रतिज्ञा पितुर्मम ॥

pituḥ pratijñāṃ tāmeva pālayiṣyāmi tattvataḥ |
caturdaśa hi varṣāṇi yā pratijñā piturmama ||

हिंदी अर्थ

'"मैं पिता की उसी प्रतिज्ञा का सच्चाई से पालन करूँगा, चौदह वर्ष की वह प्रतिज्ञा जो मेरे पिता ने की थी।"'

English meaning

'"I will faithfully keep my father's promise, the promise of fourteen years that my father made."'

11 2.113.11

एवमुक्तो महाप्राज्ञो वसिष्ठः प्रत्युवाच ह ।
वाक्यज्ञो वाक्यकुशलं राघवं वचनं महत् ॥

evamukto mahāprājño vasiṣṭhaḥ pratyuvāca ha |
vākyajño vākyakuśalaṃ rāghavaṃ vacanaṃ mahat ||

हिंदी अर्थ

'ऐसा कहने पर वाक्य के ज्ञाता महाप्राज्ञ वसिष्ठ ने वाक्यकुशल राघव से महत्त्वपूर्ण वचन कहे:'

English meaning

'When he said this, the wise Vasishtha, master of words, spoke great words to Raghava, himself skilled in speech:'

12 2.113.12

एते प्रयच्छ संहृष्टः पादुके हेमभूषिते ।
अयोध्यायां महाप्राज्ञ योगक्षेमकरे तव ॥

ete prayaccha saṃhṛṣṭaḥ pāduke hemabhūṣite |
ayodhyāyāṃ mahāprājña yogakṣemakare tava ||

हिंदी अर्थ

'"महाप्राज्ञ, प्रसन्नता से स्वर्णभूषित ये पादुकाएँ दे दीजिए; ये अयोध्या में आपकी ओर से योगक्षेम करेंगी।"'

English meaning

'"Wise one, gladly give these gold-adorned sandals; they will secure welfare in Ayodhya on your behalf."'

13 2.113.13

एवमुक्तो वसिष्ठेन राघवः प्राङ्मुखः स्थितः ।
पादुके ह्यधिरुह्यैते मम राज्याय वै ददौ ॥

evamukto vasiṣṭhena rāghavaḥ prāṅmukhaḥ sthitaḥ |
pāduke hyadhiruhyaite mama rājyāya vai dadau ||

हिंदी अर्थ

'वसिष्ठ के ऐसा कहने पर राघव ने पूर्व की ओर मुख करके इन पादुकाओं पर चरण रखे और राज्य के लिए इन्हें मुझे दे दिया।'

English meaning

'Addressed thus by Vasishtha, Raghava stood facing east, stepped onto these sandals and gave them to me for the sake of the kingdom.'

14 2.113.14

निवृत्तोऽहमनुज्ञातो रामेण सुमहात्मना ।
अयोध्यामेव गच्छामि गृहीत्वा पादुके शुभे ॥

nivṛtto'hamanujñāto rāmeṇa sumahātmanā |
ayodhyāmeva gacchāmi gṛhītvā pāduke śubhe ||

हिंदी अर्थ

'महात्मा राम की आज्ञा से मैं लौट आया हूँ और इन शुभ पादुकाओं को लेकर अयोध्या जा रहा हूँ।'

English meaning

'Permitted by the great-souled Rama, I have turned back and am going to Ayodhya, carrying these auspicious sandals.'

15 2.113.15

एतच्छ्रुत्वा शुभं वाक्यं भरतस्य महात्मनः ।
भरद्वाजश्शुभतरं मुनिर्वाक्यमुवाच तम् ॥

etacchrutvā śubhaṃ vākyaṃ bharatasya mahātmanaḥ |
bharadvājaśśubhataraṃ munirvākyamuvāca tam ||

हिंदी अर्थ

महात्मा भरत के ये शुभ वचन सुनकर मुनि भरद्वाज ने उनसे और भी शुभ वचन कहे:

English meaning

Hearing these auspicious words of the great-souled Bharata, the sage Bharadvaja spoke still more auspicious words to him:

16 2.113.16

नैतच्चित्रं नरव्याघ्र शीलवृत्तवतां वर ।
यदार्यं त्वयि तिष्ठेत्तु निम्ने सृष्टमिवोदकम् ॥

naitaccitraṃ naravyāghra śīlavṛttavatāṃ vara |
yadāryaṃ tvayi tiṣṭhettu nimne sṛṣṭamivodakam ||

हिंदी अर्थ

'नरशार्दूल, शील और सदाचार वालों में श्रेष्ठ, यह आश्चर्य की बात नहीं कि तुममें आर्यत्व वैसे ही ठहरा है जैसे बहाया हुआ जल नीचे स्थान में ठहर जाता है।'

English meaning

'Tiger among men, best of those of good character and conduct, it is no wonder that nobility abides in you, as water poured out settles in a low place.'

17 2.113.17

अमृत स्समहाबाहुः पिता दशरथस्तव ।
यस्य त्वमीदृशः पुत्रो धर्मज्ञो धर्मवत्सलः ॥

amṛta ssamahābāhuḥ pitā daśarathastava |
yasya tvamīdṛśaḥ putro dharmajño dharmavatsalaḥ ||

हिंदी अर्थ

'तुम्हारे महाबाहु पिता दशरथ अमर हैं, जिनका तुम जैसा धर्मज्ञ और धर्मप्रेमी पुत्र है।'

English meaning

'Your mighty-armed father Dasharatha is immortal, having a son like you, who knows and loves dharma.'

18 2.113.18

तमृषिं तु महात्मानमुक्तवाक्यं कृताञ्जलिः ।
आमन्त्रयितुमारेभे चरणावुपगृह्य च ॥

tamṛṣiṃ tu mahātmānamuktavākyaṃ kṛtāñjaliḥ |
āmantrayitumārebhe caraṇāvupagṛhya ca ||

हिंदी अर्थ

महात्मा ऋषि के यह कह चुकने पर भरत ने हाथ जोड़कर उनके चरण पकड़े और विदा लेने लगे।

English meaning

When the great-souled sage had spoken, Bharata, with folded hands, clasped his feet and began to take his leave.

19 2.113.19

ततः प्रदक्षिणं कृत्वा भरद्वाजं पुनः पुनः ।
भरतस्तु ययौ श्रीमानयोध्यां सह मन्त्रिभिः ॥

tataḥ pradakṣiṇaṃ kṛtvā bharadvājaṃ punaḥ punaḥ |
bharatastu yayau śrīmānayodhyāṃ saha mantribhiḥ ||

हिंदी अर्थ

तब भरद्वाज की बार-बार परिक्रमा करके श्रीमान भरत मंत्रियों के साथ अयोध्या की ओर चल पड़े।

English meaning

Then, circling Bharadvaja again and again, glorious Bharata went on to Ayodhya with his ministers.

20 2.113.20

यानैश्च शकटैश्चैव हयैर्नागैश्च सा चमूः ।
पुनर्निवृत्ता विस्तीर्णा भरतस्यानुयायिनी ॥

yānaiśca śakaṭaiścaiva hayairnāgaiśca sā camūḥ |
punarnivṛttā vistīrṇā bharatasyānuyāyinī ||

हिंदी अर्थ

भरत के पीछे चलने वाली वह विशाल सेना अपने वाहनों, छकड़ों, घोड़ों और हाथियों सहित फिर लौट चली।

English meaning

That vast army, following Bharata with its vehicles, carts, horses and elephants, turned back again.

21 2.113.21

ततस्ते यमुनां दिव्यां नदीं तीर्त्वोर्मिमालिनीम् ।
ददृशुस्तां पुन स्सर्वे गङ्गां शुभजलां नदीम् ॥

tataste yamunāṃ divyāṃ nadīṃ tīrtvormimālinīm |
dadṛśustāṃ puna ssarve gaṅgāṃ śubhajalāṃ nadīm ||

हिंदी अर्थ

तब लहरों की माला से सजी दिव्य यमुना नदी को पार करके सबने फिर शुभ जल वाली गंगा नदी को देखा।

English meaning

Then, crossing the divine river Yamuna, garlanded with waves, they all saw again the river Ganga with its auspicious waters.

22 2.113.22

तां रम्यजलसंपूर्णां सन्तीर्य सहबान्धवः शृङ्गिबेरपुरं रम्यं प्रविवेश ससैनिकः ।
शृङ्गिबेरपुराद्भूय स्त्वयोध्यां सन्ददर्श ह ॥

tāṃ ramyajalasaṃpūrṇāṃ santīrya sahabāndhavaḥ śṛṅgiberapuraṃ ramyaṃ praviveśa sasainikaḥ |
śṛṅgiberapurādbhūya stvayodhyāṃ sandadarśa ha ||

हिंदी अर्थ

सुंदर जल से भरी उस नदी को बंधुओं सहित पार करके वे सेना के साथ रमणीय शृंगवेरपुर में प्रविष्ट हुए, और शृंगवेरपुर से उन्होंने फिर अयोध्या को देखा।

English meaning

Crossing that river full of lovely water with his kinsmen, he entered pleasant Shringaverapura with his army, and from Shringaverapura he saw Ayodhya once more.

23 2.113.23

अयोध्यां च ततो दृष्ट्वा पित्रा भ्रात्रा विवर्जिताम् ।
भरतो दुःख सन्तप्त स्सारथिं चेदमब्रवीत् ॥

ayodhyāṃ ca tato dṛṣṭvā pitrā bhrātrā vivarjitām |
bharato duḥkha santapta ssārathiṃ cedamabravīt ||

हिंदी अर्थ

पिता और भाई से रहित अयोध्या को देखकर दुःख से संतप्त भरत ने सारथी से कहा:

English meaning

Seeing Ayodhya bereft of his father and his brother, Bharata, burning with grief, said to the charioteer:

24 2.113.24

सारथे पश्य विध्वस्ता साऽयोध्या न प्रकाशते ।
निराकारा निरानन्दा दीना प्रतिहतस्वरा ॥

sārathe paśya vidhvastā sā'yodhyā na prakāśate |
nirākārā nirānandā dīnā pratihatasvarā ||

हिंदी अर्थ

'सारथे, देखो, अयोध्या कैसी उजड़ी हुई है; इसमें कोई शोभा नहीं। यह श्रीहीन, आनंदहीन, दीन और निःशब्द हो गई है।'

English meaning

'Charioteer, see how ruined Ayodhya is; it does not shine. It is formless, joyless, wretched, its voice silenced.'

Next sarga · Ayodhya Kanda 114A Gloomy AyodhyaBharata finds Ayodhya dark and joyless without Rama and Dasharatha.

Characters in this sarga

All characters

Retold as a story